بٷگٸن, 3 شٸلدەدە استانادا قازاقستانعا مەملەكەتتٸك ساپارمەن كەلگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپيندٸ “اقوردا” رەزيدەنتسيياسىندا سالتاناتتى قارسى الۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ ەلٸمٸزگە مەملەكەتتٸك ساپارىن قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى مەڭگٸلٸك ەرٸ جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ ودان ەرٸ نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ دەپ باعالايتىنىن جەتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قحر تٶراعاسى قازاقستاننىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا تاعى دا كۋە بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. وسى تۇستا ول قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاق حالقى اناعۇرلىم قۋاتتى ەرٸ ٶركەندەگەن جاڭا قازاقستان قۇراتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپين 4 شٸلدەدە استانادا ٶتەتٸن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتٸنە قاتىسادى.
استانا سامميتٸنٸڭ باستى تاقىرىپتارى - ەلەمدٸك قاۋٸپسٸزدٸك, ەدٸل ەكونوميكالىق ورتا قۇرۋ جەنە ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ. بيىل قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تٶراعا ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان قازاق ەلٸ ٷشٸن بۇل ٸس-شارانىڭ ارتار جٷگٸ جەڭٸل ەمەس. ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ پرەزيدەنتتەرٸ باسقوسۋدا ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ورتاق پروبلەمالاردى ورتاعا سالىپ جاتىر.
ايتا كەتەلٸك, شىۇ اياسىندا قازاقستاندا 2024 جىل “ەكولوگييا جىلى” دەپ جارييالاندى. وسىعان وراي بيىل 100 دەن استام ٸس-شارا اتقارىلادى. وتاندىق ساراپشىلار شىۇ ٸزگٸ قارىم-قاتىناس, تۇراقتى دامۋ جەنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ داميدى دەگەن پٸكٸرلەردٸ العا تارتادى.
“تٶراعالىعىمىزدىڭ شارىقتاۋ شەگٸ - استاناداعى سامميت. وعان بٸز ەرەكشە نازار اۋدارامىز. بٸز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ سالاسىندا ستراتەگييالىق ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدانادى دەپ كٷتەمٸز. ورتا مەرزٸمدٸ كەلەشەككە ارنالعان ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى ايقىندالىپ, اعىمداعى سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەرگە قاتىستى ماڭىزدى باستامالار ەزٸرلەنەتٸن بولادى”, - دەپ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەلٸمدەگەن ەدٸ.
وسىلايشا شيرەك عاسىردان سەل اساتىن ۋاقىتتان سوڭ شانحاي كەڭٸستٸگٸنٸڭ جيىنى قازاقستانعا قايتا ورالدى. مەملەكەت باسشىسى بٸرقاتار ەلدەردٸڭ باسشىلارىن قارسى الىپ, ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸ.
قازاقستاندىق ساراپشىلار قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتٸن ٶز استاناسىندا ٶتكٸزۋ ارقىلى ەۋرازييادا ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە نەگٸز بولادى, سونىڭ ارقاسىندا لوگيستيكالىق جوبالار سانى ۇلعايادى دەپ ەسەپتەيدٸ. قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قسزي ازييالىق زەرتتەۋلەر بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى ايدار قۇرماشەۆ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ٶزارا ەرەكەتتەستٸك پەن ىنتىماستىق بەرەتٸن مٷمكٸندٸكتەر تۋرالى ٶز ويىن بٸلدٸردٸ. ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا شىۇ كەلەلٸ بٸر باعىتى – مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار. اتالمىش ۇيىم مٷشە ەلدەر مەن حالىقتار اراسىنداعى مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
“قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىستى, ەرينە, ادامدار اراسىنداعى بايلانىستى ۇلعايتا بەرۋ كەرەك. مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ۇلعايتقان سايىن بٸزدٸڭ ەلدەر اراسىنداعى ازاماتتاردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى, بٸر-بٸرٸن تانىپ-بٸلۋٸ, بيزنەس جاساۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ ۇلعايا بەرەدٸ دەگەن ويدامىز. سوندىقتان قازٸرگٸ كٷندە عىلىمي جەنە ساراپشىلار اراسىنداعى بايلانىستار ۆيزا الۋعا بايلانىستى ۇلعايىپ كەلە جاتىر جەنە ونىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ ٷلكەن. ياعني بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاق-قىتاي قاتىناسىنىڭ ەلەۋەتٸ زور”, - دەدٸ ايدار قۇرماشەۆ.
قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى باۋىرجان ەۋكەننٸڭ پٸكٸرٸنشە, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتٸ قازاقستانعا كٶپ ارتىقشىلىق بەرەدٸ. ونىڭ پايىمداۋىنشا, شىۇ مٷشە بولۋ ارقىلى ەلٸمٸز حالىقارالىق ساياساتتا كٶپتەگەن تيٸمدٸ جوبالارعا قول جەتكٸزەدٸ. قاۋٸپسٸزدٸك, تۇراقتى دامۋ, ايماقتىق جەنە حالىقارالىق مەسەلەلەر بويىنشا ەلەمدٸك ساياساتتا قازٸر قازاقستان ورنىن ٶز ورنىن بەكٸتٸپ جاتىر. سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق جاعىنان دا قازاقستاننىڭ ۇيىم مٷشەلەرٸمەن ەكٸجاقتى بايلانىستارى نىعايىپ كەلەدٸ.
“كٶرشٸ ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ بەرەرٸ مول. ەڭ ماڭىزدىسى, قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا دا ۇتىمدى تۇستارى بارشىلىق. ەكونوميكالىق تۇرعىدان الساق, ساۋدا-ساتتىقتىڭ ٷلەسٸ ارتىپ, ينۆەستيتسييا تارتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. جالپى شىۇ-عا مٷشەلٸك ەتۋ قازاقستانعا قارىم-قاتىناستىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن بەرەدٸ. استانا سامميتٸندە بٸرقاتار ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدانادى دەپ كٷتٸلۋدە. بۇل سامميت ارقىلى جاڭا تاريحي دەۋٸرگە قادام باسايىن دەپ تۇرمىز. باسقوسۋدا ۇيىمنىڭ قۇرىلىمىنا قاتىستى ٶزگەرٸستەر ورىنا الادى. جيىنعا ون مىڭعا جۋىق دەلەگات كەلگەلٸ وتىر. ۇيىمنىڭ دەن قويار تۇسى - تۇراقتى دامۋ. ياعني بۇل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ, ەۋرازييا ەلدەرٸنٸڭ ديالوگقا, ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلىسىنىڭ بٸردەن بٸر كٶرسەتكٸشٸ”, - دەپ مەلٸمدەدٸ ساراپشى.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, استاناداعى سامميت ەلەم ەلدەرٸ جەنە ەۋرازيياداعى مەملەكەتتەر ٷشٸن اۋقىمدى ديالوگ الاڭىنا اينالىپ وتىر. جينالعان ەلدەر باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تٶراعالارى ٶزارا ديالوگ قۇرۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىققا, تاتۋلىققا, تيٸمدٸ بايلانىس قۇرۋعا تىرىسادى, نەتيجەسٸندە بٸر كەلٸسٸمگە كەلٸپ, تاراپتارعا تيٸمدٸ كەلٸسسٶزدەر جٷرەدٸ. بۇل - جاقسى ٷردٸس.
“استانا سامميتٸ ارقىلى تالاي جوبالار جٷزەگە اسىرىلادى. مۇنىڭ جاعىمدى جاقتارى جەتكٸلٸكتٸ. سەبەبٸ ديالوگ بولعان جەردە كٶپتەگەن مەسەلە تالقىلانادى, سونىڭ ارقاسىندا ورتاق شەشٸمدەر قابىلدانادى” - دەپ وي تٷيٸندەدٸ ايدار قۇرماشەۆ.
ايتا كەتەلٸك, ەلەم ەلدەرٸ ٸشٸندە كٶپ جاعدايلاردا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن ازييالىق ۇيىم رەتٸندە قابىلدايدى. ساياساتتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە بۇل جاڭساق پٸكٸر. سەبەبٸ, ۇيىمعا ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ بٸرتٸندەپ قوسىلىپ جاتىر. بيىل بەلارۋس قاتارعا ەندٸ. سوندىقتان ەۋرازييالىق ۇيىم دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. بولاشاقتا ۇيىم ٶز ماقسات-مٸندەتتەرٸن مەملەكەتتەر مەن ازاماتتاردىڭ مٷددەلەرٸنە لايىقتى ەتٸپ اتقارسا, ٶز تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتە السا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قاتارى دا ٶسۋٸ مٷمكٸن.
بەلارۋسسييانىڭ شىۇ-عا قوسىلۋى تۋرالى قسزي ازييالىق زەرتتەۋلەر بٶلٸمٸنٸڭ باس ساراپشىسى ەلييا مۇسابەكوۆا ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
“سامميتتٸڭ باستى مازمۇندىق لەيتموتيۆٸ قازاقستاننىڭ شىۇ شەڭبەرٸندە ۇسىنعان «ەدٸلەتتٸ ەلەم مەن كەلٸسٸمدٸ جاقتايتىن دٷنيەجٷزٸلٸك بٸرلٸك تۋرالى» باستاماسى بولماق. ول ٶزارا سەنٸمدٸ نىعايتۋعا, ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸنٸڭ تۇراقتى دامۋىن قولداۋعا باعىتتالعان. بۇل باستاما ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ شىنايى نيەتتەرٸ مەن شەشٸمٸن كٶرسەتەدٸ. بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريشتٸڭ بيىل شىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسٸنە قاتىسۋى دا بەلگٸلٸ بٸر سالماقتى بەرەدٸ. استاناداعى سامميت ەلەمدٸك ماڭىزى بار ەلەۋلٸ وقيعا بولىپ تۇر. شىۇ الاڭىندا ميلليونداعان ادامداردىڭ تاعدىرىنا قاتىستى جاھاندىق سيپاتتاعى مەسەلەلەر كٶتەرٸلەتٸن بولادى”, - دەدٸ ساراپشى.
بەلارۋس بۇعان دەيٸن شىۇ-مەن سەرٸكتەستٸك قارىم-قاتىناستا بولعان جەنە ەل پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو ۇيىمنىڭ الدىڭعى جەتٸ سامميتٸنە دە قاتىسقان.
استانا سامميتٸنە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش تە اتسالىسىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ استانا سامميتٸنە قاتىسۋ جٶنٸندەگٸ شاقىرۋىن قابىل العانى ٷشٸن بۇۇ باس حاتشىسىنا العىس ايتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ انتونيۋ گۋتەرريشتٸڭ ساپارى قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا زور مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ايتتى. بۇۇ باس حاتشىسى استانانىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تٶراعالىعىنا جوعارى باعا بەردٸ. ٶز سٶزٸندە انتونيۋ گۋتەرريش مىرزا قازاقستاندا ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قولدايتىنىن, ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
تەرروريزم, سەپاراتيزم جەنە ەكسترەميزم تاقىرىبى دا سامميتتٸڭ ٶزەگٸنە اينالماق. تەرروريزم مەن ەكسترەميزيگە قاتىستى ەزٸرلەنگەن باعدارلاما قابىلدانادى دەپ كٷتٸلۋدە. بۇدان باسقا, شىۇ-نىڭ ەسٸرتكٸگە قارسى ستراتەگيياسىن تالقىلاۋ جوسپاردا تۇر.
بيىل شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قازاقستان جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. جىل بويى ەلٸمٸز تٷرلٸ باستامالار كٶتەردٸ. سونىڭ بٸرٸ, ەرٸ بٸرەگەيٸ - 2024 جىل ەكولوگييا جىلى بولىپ جارييالاندى. 100-دەن اسا تٷرلٸ ٸس-شارالار ٶتتٸ. استانا سامميتٸندە قارالعان قۇجاتتار دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاباندى ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸ. ال كەلەسٸ جىلى تٶراعالىق قىتاي ەلٸنە ٶتەدٸ. وسىلايشا شىۇ اينالاسىنداعى ماڭىزدى ٸس-شارالار لەگٸ اسپان استى ەلٸندە جالعاسپاق.
