م.ناۋرىزباەۆتان شۋنگيت جايىندا سۇراعانىمىزدا: «شۋنگيت تابيعاتتا كەزدەسەتٸن مينەرالداردىڭ تٶرەسٸ دەسە بولادى. ول عىلىمعا ەرتە زاماندا بەلگٸلٸ بولعان. بٸراق ونىڭ قورى جەر بەتٸندە سيرەك كەزدەسەتٸن بولعاندىقتان ونى ٶندٸرٸستە كەدەگە جاراتۋعا تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلٸنبەدٸ. كەزٸندە ورىس پاتشاسى ٸ پەتر كارەليياداعى شۋنگيت قورى مول, قازٸرگٸ پەتروزاۆودسك اۋماعىندا شيپاجاي سالۋعا پەرمەن بەرگەن-دٸ. مٸنە, سودان بەرٸ ورىستار شۋنگيتتٸ ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جولىندا پايدالانىپ كەلەدٸ», – دەيدٸ م.ناۋرىزباەۆ.
وسىعان دەيٸن عالىمدار شۋنگيت تەك قانا كارەلييادا بولادى دەپ پايىمداپ كەلگەن ەدٸ. و باستا عالىمدار شۋنگيتتٸ عارىش كەڭٸستٸگٸنەن كارەليياداعى كٶلگە تٷسكەن مينەرالدى زات دەپ ويلاعان.
ال 70-جىلدارى گەولوگتەر مۇنداي قۇندى مينەرال قازاقستاندا دا بار ەكەنٸن انىقتادى. تابيعاتتا شۋنگيت تازا كٷيٸندە كەزدەسپەيدٸ. عالىمدار شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى باقىرشى التىن ٶندٸرٸسٸنەن پايدا بولعان قالدىقتاردىڭ اراسىنان شۋنگيتتٸ كەزدەستٸرگەن. بۇدان باسقا تەكەلٸدەگٸ قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىنىڭ ٶندٸرٸستٸك قالدىقتارىنان دا شۋنگيت ٶندٸرۋگە بولادى ەكەن.
شۋنگيتتٸ جان-جاقتى زەرتتەگەن م.ناۋرىزباەۆ مۇنداي مينەرال كانادا مەن اۆسترالييادا بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتتى. عالىم ٶزٸنٸڭ شەكٸرتٸ سەرگەي ەفرەموۆپەن بٸرگە ەلٸمٸزدە تابىلعان شۋنگيتتٸڭ قۇرامىن انىقتاپ, ونى قانداي ماقساتقا پايدالانۋعا بولاتىنىن جٷيەلٸ تٷردە زەرتتەپ, ٷلكەن نەتيجەگە قول جەتكٸزگەن. ەدەتتە شۋنگيتتٸ بٸراز مەتالدىڭ قۇرامىنان كەزدەستٸرۋگە بولادى.
سول سيياقتى سيرەك كەزدەسەتٸن قىمبات مەتالداردى ٶندٸرۋدە دە بۇل مينەرالدىڭ ماڭىزى زور. قازاق عالىمدارى تەكەلٸدەگٸ قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىنىڭ قالدىقتارى اراسىنداعى شۋنگيتتٸ رەزەڭكە جاساۋ سالاسىنا كەڭٸنەن پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتۋدا. قازٸرگٸ تاڭدا م.ناۋرىزباەۆ شۋنگيتكە قاتىستى 5-7 پاتەنتكە يە.
شۋنگيتتٸڭ قىر-سىرىن جەتە زەرتتەگەن قازاقستاندىق عالىمدار ونىڭ جەر استىنان شىعاتىن اۋىزسۋدى تازارتاتىن قاسيەتٸ بار ەكەنٸن ايتتى. بٷگٸندە م.ناۋرىزباەۆ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن فيزيكا-حيمييا ەدٸستەمەلٸك زەرتتەۋ جەنە ساراپتاۋ ورتالىعى ٷي جاعدايىندا كەڭٸنەن قولداناتىن سۋ سٷزگٸلەردٸ دايىنداپ قويعان. شۋنگيت اۋىر مەتالداردى بويىنا سورىپ, سۋدى تازالايتىن قاسيەتكە يە مينەرال. ورتالىق ماماندارى مۇنداي سٷزگٸلەردٸڭ ٷي جاعدايىنداعى جەنە ٶندٸرٸستە قولداناتىن ٷلگٸلەرٸن جاساپ قويعان.
مۇنداي سۋ سٷزگٸلەردٸ كەڭ كٶلەمدە شىعارىپ, حالىقتىڭ جاپپاي پايدالانۋىنا ٷكٸمەت قولداۋ كٶرسەتۋٸ كەرەك-اق. ٶيتكەنٸ اۋىزسۋ – قازاقستان ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. سوندىقتان جەراستى سۋلارىن تازارتىپ, حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە جاراتۋدا شۋنگيتتٸ كەڭٸنەن پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاق عالىمدارىنىڭ ويلاپ تاپقان سٷزگٸنٸڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە پايدالانىپ جٷرگەن سٷزگٸلەردەن كٶپ ايىرماشىلىعى جوق. ونىڭ باستى ٶزگەشەلەگٸ سۋ سٷزەتٸن جەرٸنە شۋنگيتتٸڭ ورنالاسقانىندا بولىپ تۇر. م.ناۋرىزباەۆ جاڭا سٷزگٸنٸڭ باعاسى دا قىمبات بولمايتىنىن ايتىپ قالدى.
مايتالمان عالىم قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە اۋىل-ايماقتارداعى ٷلكەن سۋ سورعىلاردىڭ جەلبەزەگٸنە شۋنگيتتٸ پايدالانىپ, حالىقتى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋراسىنداعى ويىن ايتقانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ. ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸ قازٸر جوعارىدان جاۋاپ كٷتۋدە. حالىق ٷشٸن پايدالى ۇسىنىستى مينيسترلٸكتەگٸ ماماندار قولداپ جاتسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. م.ناۋرىزباەۆ مۇنداي سۋ سورعىلارعا باقىرشى التىن كەنٸشٸنەن الىنعان شۋنگيتتٸ عانا قولداناتىنىن ايتتى. ال تەكەلٸدەگٸ قورعاسىن زاۋىتىنداعى قالدىقتان ايىرىپ العان شۋنگيت ادام دەنساۋلىعىنا زيياندى ەكەن. ٶيتكەنٸ ونىڭ قۇرامىندا اۋىر مەتالدار بار. سوندىقتان قورعاسىن مەن مىرىشتىڭ قالدىعىنان ايىرىپ الىنعان شۋنگيت ادام دەنساۋلىعىنا قاۋٸپتٸ. ودان شىققان شۋنگيتتەن كٶلٸكتٸڭ دٶڭگەلەگٸنە قاجەتتٸ كومپونەنت جاساۋعا بولادى. ەدەتتە مۇنايدان رەزەڭكە الۋدا وعان بٸراز قوسپالار قوسۋعا تۋرا كەلەدٸ. بولاشاقتا سول زاتتاردىڭ ورنىن شۋنگيت الماستىرا الادى. جاڭا قوسپا ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا تيٸمدٸ. شۋنگيت جايىندا شەشٸلە ەڭگٸمە ايتقان م.ناۋرىزباەۆ تەكەلٸدە تاۋ بولىپ ٷيٸلٸپ جاتقان قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىنىڭ قالدىقتارىن كەڭ كٶلەمدە پايدالانىپ, رەزەڭكە جاساۋعا قاجەتتٸ شۋنگيت الۋعا بولاتىنىن العا تارتتى. عالىمنىڭ سٶزٸن باققانىمىزدا شۋنگيتتٸڭ پايداسى كٶپ ەكەن.
– قازٸر جۇرتتىڭ بەرٸندە ۇيالى تەلەفون بار. ۇيالى تەلەفونمەن سٶيلەسكەندە ودان ادام دەنساۋلىعىنا زيياندى ۋلترادىبىس پايدا بولادى. كٶپشٸلٸگٸمٸز ونى بٸلە بەرمەيمٸز. ول تٶمەن دەڭگەيدە بولسا دا ادام دەنساۋلىعىنا زييان. ەگەر ۇيالى تەلەفوننىڭ سىرتىن شۋنگيت قوسىلعان پوليمەرمەن قاپتاسا, شۋنگيت ۋلترادىبىستى ٶتكٸزبەس ەدٸ. وسىلايشا, ۇيالى تەلەفوننىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيياندىلىعىن ايتارلىقتاي تٶمەندەتۋگە بولادى. بۇل باعىتتا ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, جوبانى سىناقتان ٶتكٸزٸپ, پاتەنتتەپ قويدىق. بۇل جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان ينۆەستورلار تابىلسا, ولارمەن ويىمىزبەن بٶلٸسۋگە ەزٸرمٸز, – دەيدٸ عالىم.
بٷگٸندە رەسەيلٸك ماماندار شۋنگيتتٸ مەديتسينا سالاسىندا كەڭٸنەن قولدانۋدا. ولار شۋنگيتتەن تەرٸ اۋرۋلارىنا قارسى تۇراتىن تٷرلٸ جاقپالار جاساي باستاعان. سونداي-اق, سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمٸز شۋنگيتپەن ادام قانىن تازارتۋعا دا قولدانا باستاپتى. قازاق شۋنگيتٸنٸڭ ەكەسٸ م.ناۋرىزباەۆ قازاقستان اتالمىش مينەرالمەن سۋ تازارتىپ, رەزەڭكە الۋعا كٷش سالسا, پايداعا باتاتىنىن العا تارتتى. بٷگٸندە فيزيكا-حيمييا ەدٸستەمەلٸك زەرتتەۋ جەنە ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى باقىرشىداعى التىن قالدىعىنان شۋنگيتتٸ ايىرىپ, رەزەڭكە شىعاراتىن بٸرلٸ-جارىم كەسٸپورىندارعا ساۋدالاۋدا. ايتپاقشى, وتاندىق شۋنگيتتٸ جامبىل فوسفور زاۋىتى دا ساتىپ الىپ, فوسفوردى تازارتۋعا كەڭٸنەن پايدالانىپ جاتقانىن ورتالىق ماماندارى العا تارتتى. م.ناۋرىزباەۆ قازاقستاندا شۋنگيتتٸڭ 300 ملن تونناعا دەيٸن قورى بار ەكەن. فيزيكا-حيمييا ەدٸستەمەلٸك زەرتتەۋ جەنە ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى شۋنگيتتٸ گازعا قارسى كيەتٸن تۇمىلدىرىققا دا سالىپ, ونىڭ اممياك پەن كٷكٸرت كٶمٸرتەگٸن جاقسى تازالايتىنىنا كٶز جەتكٸزٸپتٸ. وسىلايشا, قازاق عالىمدارى شۋنگيتتٸ ٶمٸردٸڭ سان-سالاسىندا پايدالانۋعا بولاتىنىن ناقتى ٸسپەن دەلەلدەۋدە. عالىمدارىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىنا سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز.
نۇرلان جۇماقانوۆ
