مٸنە, وسىلارعا ساباق, ٷلگٸ بولسىن دەگەن نيەتپەن تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ ت.ەبەنايۇلىنا بەرگەن جاۋابىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
تاريح ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ ەمەس
قۇرمەتتٸ تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلى! سەنٸڭ (جاسىڭ مەنەن كٸشٸ بولعاندىقتان «سەن» دەپ وتىرمىن) بٸرلٸ-جارىم دٷنيەلەرٸڭمەن تانىس ەدٸم.
2010 جىلى مەنٸ ٸزدەپ تٸلەۋباي دەگەن ازامات كەلدٸ. تانىسا كەلە بٸلدٸم, سەنٸڭ ٸنٸڭ ەكەن. «اعام مەنٸ سٸزگە جٸبەردٸ. جازبالارىمدى ەزٸرشە سىنعا الا بەرمەسٸنشٸ» دەگەن سەلەمٸڭدٸ جەتكٸزٸپ, سەنٸڭ «شىنىڭا كٶش تاريح, شىڭعىسحان كٸم?», «قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ قۇپيياسى» دەگەن كٸتابىڭدى ماعان سىيعا تارتتى. «سٸرە, مەنەن كٷدٸكتەنگەن بولار. كٸشٸلٸك تانىتىپ الدىما كەلٸپ وتىر عوي» دەگەن نيەتپەن ٸنٸڭ مەن ٶزٸڭنٸڭ ساعىڭدى سىندىرمايىن دەپ ويلاپ, مەن دە كٸسٸلٸك تانىتىپ, اعالىق اقىل-كەڭەسٸمدٸ بەردٸم. وندا, «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» ورتا عاسىردا جازىلعان, زەرتتەلۋٸ ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن تاريحي مۇرا ەكەنٸن ايتتىم. قازٸرگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە دٷنيە جٷزٸنٸڭ كٶپتەگەن تٸلدەرٸنە (قىتاي, ورىس, جاپون, فرانتسۋز, نەمٸس, تٷرٸك, پارسى, چەح, اعىلشىن, ۆەنگەر (ماجار), پولشا, قازاق, كورەي, بۇلعار, ماراتي, يسپان, رۋمەن, شۆەد, بۋرياد) اۋدارىلعانىن ەسكەرتتٸم. سوندىقتان بۇل مۇراعا اسا ساقتىقپەن قاراۋدى تاپسىردىم.
ودان كەيٸن سەنەن ەشقانداي حابار بولمادى. ۇزىنقۇلاقتان ەستٸسەم «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنە» قاتىستى بٸرنەشە كٸتاپ باستىرىپ ٷلگەرٸپسٸڭ. «قازاقستان عا-نىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ» دەگەن اتاق الىپسىڭ. باۋىرىڭ بەرٸپ كەتكەن كٸتاپتى شولىپ وتىرىپ جالعاندىقتىڭ ەتەگٸنەن مىقتاپ ۇستاعانىڭا تاڭداندىم. سەنساتسييا جاساۋعا تىم قۇمار ازامات ەكەنٸڭدٸ ۇقتىم. سەنٸڭ بۇل ەڭبەكتەرٸڭ سىن كٶتەرەتٸندەي دٷنيە دە ەمەس ەكەن. ۇلتىن, حالقىن سٷيەتٸن قازاقتىڭ ازاماتتارى ۇلتىنا, ۇرپاعىنا بٸر نەرسە جاساپ بەرگٸسٸ, بٸر جىرتىعىنا جاماۋ بولعىسى كەلەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ جاي. سونداي جاقسى نيەت سەندە دە بولعان. ٶكٸنٸشتٸسٸ, جولىڭدى دۇرىس تاڭداي الماعانسىڭ. قازاق ايتادى «كٶرپەڭە قاراي كٶسٸل» دەپ. تاريح عىلىمى ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ ەمەس. ونىڭ زەرتتەۋ نىسانى, ەدٸس-تەسٸلٸ, تەوريياسى دەگەن سيياقتى مىڭ قىرتىسى بار. سول قىرتىستارىن مەڭگەرٸپ, تاريح مەكتەبٸنەن ٶتپەي تۇرىپ, ٶزٸم بٸلەمدٸككە سالىنىپ, داۋىس كٶتەرٸپ بايبالام سالىپ, ايعايلاۋمەن ەشتەڭە شەشٸلمەيدٸ (يت ەكەش يت تە سٷيەكتٸ جۇتاردا ارتىنا قارايدى-عوي). تاعى بٸر قيتۇرقىسى, ارنايى بٸلٸمٸ جوق ادام تاريحقا قۇمارتىپ «سەبيلٸك سىرقاتقا» شالدىعادى. مۇنداي سىرقاتقا شالدىققان تاريحي فاكتٸلەر ەلەمدە ەر ۇلتتا بۇرىن دا بولعان, ەلٸ دە جالعاسىپ كەلەدٸ. ول ٶزٸ بٸر اعىم.
ايتپاعىم, سەن دەل سول كەزەڭدە جٷر ەكەنسٸڭ. نيەتٸڭ دۇرىس. ٶكٸنٸشتٸسٸ, سەن تٸل بٸلٸمٸ, تاريح, تاريحي فيلوسوفييانىڭ مەكتەبٸنەن ٶتپەگەنسٸڭ. ٶزٸڭدٸ وسى سالادا دايىنداماي, جاڭاعى سىرقات بويىڭا جايىلىپ دەندەپ العان. جازبالارىڭنان وسىنى بايقادىم.
اقپان ايىندا «ult.kz», «shyn.kz» جەنە «تٷركٸستان» گازەتٸندە مەنٸڭ «بۋرحان-حالدۋندا بولعان ەڭگٸمە» دەگەن ماقالام جارىق كٶردٸ. كەشٸكپەي «dalanews.kz» سايتىندا سەنٸڭ «قارجاۋبايدىڭ قيياناتى نەمەسە شىڭعىسحاندى موڭعول قىلۋ كٸمگە كەرەك?» دەگەن تاقىرىپپەن, كەيٸن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە (№11. 04.03.2016) «شىڭعىسحان: دەرەككە جٷگٸنگەن ابزال» دەگەن تاقىرىپپەن قايتادان بايبالام سالعان ماقالاڭدى ەكٸنشٸ مەرتە جارييالاپسىڭ.
اتالمىش مەنٸڭ ماقالامدا تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلى تانابايىن تۋرالى, ياعني, سەنٸڭ ادرەسٸڭە بٸر دە بٸر اۋىز سٶز ايتىلماعان. شىڭعىس حاننان قازاق جاساۋعا كٸرٸسٸپ جاتقان بٸر سەن عانا ەمەس, باسقا دا ازاماتتار بار. قازاقتاردى ايتپاعاندا ۋكرايندىق, رەسەيلٸك ديلەتانتتار دا جەتٸپ ارتىلادى. سوندا دەيمٸن-اۋ, تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلىنىڭ وسىنشاما شامىرقانا, شامدانىپ مەنٸڭ جەكە باسىما تٸل تيگٸزٸپ, «ۇلتىن ساتقان ساتقىن» دەگەنگە دەيٸن بارىپ, ورتاسىنا ٶتٸرٸكتٸ ٷيٸپ-تٶگٸپ, ساياساتتىڭ ساداعىن بەزەپ, اعاش اتقا تەرٸس مٸنگٸزەتٸندەي مەن ساعان نە قىلىپ ەدٸم? بٶلٸسە الماي جٷرگەن دٷنيەمٸز جوق ەدٸ-عوي. سەن ەكەۋمٸز ٶمٸردە بٸر دە بٸر رەت كەزدەسكەن دە ەمەسپٸز. سٶيتە تۇرا تاپ بٸر كەگٸ بار, ەسەسٸ كەتكەن ادامداي جەكە باسىما تٸل تيگٸزٸپسٸڭ. ماقالاداعى سٶز ساپتاسىڭ مەن ٶز قولىڭمەن جازعان كٸتاپتارىڭداعى ستيليستيكا ەكٸ باسقا. مٷمكٸن قولداپ-قولپاشتاپ جٷرگەن اعالارىڭ قولۇشىن بەرگەن بولار. ەگەر عىلىمعا ەت جٷرەگٸڭمەن جانىڭ اشىسا مەنٸ عىلىمي تالقىعا شاقىرۋىڭ كەرەك ەدٸ-عوي. ولاي جاساي الماپسىڭ. بٸزدٸڭ عىلىمي كٶزقاراسىمىز ونسىز دا ەكٸ باسقا. قىزبالىققا سالىنىپ ٸشكٸ قىجىلىڭدى تٶگٸپ, بٷكٸل وقىرمان الدىندا ٶزٸڭدٸ كٶرگەنسٸز ەتٸپ كٶرسەتٸپ تٸل تيگٸزۋ ەدەپتٸلٸككە دە, عىلىمعا جانى اشىعاندىققا دا جاتپايدى.
شىڭعىس حان قازاق بولسا قازاقتار ول جايىندا ەپوس جازار ەدٸ
قارجاۋبايدىڭ بار ارمانى شىڭعىسحاندى «موڭعول ەتۋ» دەپسٸڭ. باۋىرىم-اۋ! مەنەن بۇرىن, سەنەن بۇرىن شىڭعىس يمپەريياسى قۇرىلعاننان بەرٸ ەلەم شىڭعىس حاندى «موڭعول» دەپ تانىپ قويعان. مۇنى قارجاۋبايدىڭ «ارمانى» دەسەڭ, ول باياعىدا ورىندالىپ قويعان. شىڭعىس حان قازاق دەيسٸڭ. ول زاماندا قازاق دەگەن ساياسي ەرٸ ەتنيكالىق اتاۋ بولىپ پا ەدٸ? بٸز قازاق اقىن حالىق, جىرشى, كٷيشٸ حالىقپىز. ەگەر شىڭعىس حان قازاق بولسا قازاقتار سول دەۋٸردە ول جايلى ەپوس, داستان جىردى ايتپاعاندا 4 جول ٶلەڭ قالدىرار ەدٸ-عوي. 1224-1360 جىلدار ارلىعىندا موڭعولدار شىڭعىس حان تۋرالى 100-دەن استام جازبا دەرەك قالدىرىپ, اتىن ۇرپاعىنان ۇرپاعىنا ۇلىقتاتىپتى. ونىڭ ٸشٸندە جالايىر تايپاسىنان دەيسٸڭ. شىڭعىس نەگە تٷرٸكپٸن دەمەي, «موڭعولمىن» دەپ جار سالعان. تٷركٸلٸك كەرەيدٸڭ توعرۋل (ۋاڭ) حانمەن نەگە «موڭعولشا انت بەرٸسٸپ ەدٸك-قوي» دەپ رەنٸش بٸلدٸرەدٸ. (قۇپييا شەجٸرە 5 بٶلٸم, 175-185 تاراۋ) قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيٸن «قازاق» اتانىپ وتىرمىز. كەزٸندە «وعىز», «قىپشاق», «موعول» دەگەن ساياسي-ەتنيكالىق اتاۋمەن دە جٷردٸك. قازاق حاندىعىنىڭ الدىندا ەبٸلحايىر حاننىڭ قارماعىندا بٸر كەز «ٶزبەك» اتالىپ تا جٷردٸك-قوي. شىڭعىس ەۋلەتٸ بيلەگەن بٷگٸنگٸ اۋعانستان, يران, يراك, ٶزبەكستان, ەزەربايجان, گرۋزييا, تاتار, باشقۇرتتاردىڭ بارلىعى سەنٸڭ تٷسٸنٸگٸڭشە قازاق بولعانى ما? ولاي لاعىپ كەتۋ عىلىمعا تومپاق كەلەدٸ.
موڭعولييادا قازاقتى «شاعىن رۋ» ەمەس «ۇلت» دەڭگەيٸنە كٶتەردٸم
ەندٸگٸ كەزەكتە سەنٸڭ ماقالاڭداعى جالعان دٷنيەلەرگە تٷسٸنٸك بەرەيٸن.
ماقالاڭنىڭ قۇنىن كٶتەرۋ ٷشٸن شىڭعىسحان پروبلەماسىن ايتا وتىرىپ ابايدى, قازتۋعاندى, سۇلتانماحمۇتتى, ماعجان, ەلكەي, قانىشتاردىڭ اتىن قوسىپ تۇزدىقتاپ وتىرىپسىڭ. بۇلاردىڭ شىڭعىس پروبلەماسىنا قانداي قاتىسى بار دەگەن سۇراق تۋادى. سونان كەيٸن جالعان پاتريوتتىق-قازاقتىق ۇران كٶتەرٸپ, ساياساتتاندىرىپ كەلٸپ, مەنٸ «قاعىنان جەرٸگەن قۇلانعا» تەڭەپسٸڭ.
وۋ, ەبەنايۇلى! سەن قىتايدا جٷرگەندە سونداعى حالقىڭا قامقور بولىپ كٶردٸڭ بە?
قىتايدىڭ ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتى قازاقتى كەمٸرٸپ جەپ جاتقاندا «ەۋ!» دەپ باس كٶتەرٸپ بٸر سٶز ايتا الدىڭ با? ەرينە, جوق. وندا تىڭدا! مەن ماقتان سٷيگٸش ادام ەمەسپٸن. بٸراق وسىندايدا ايتپاسا سٶزدٸڭ اتاسى ٶلەدٸ دەگەندەي موڭعولييادا جٷرگەندە ٶز ۇلتىمنىڭ جوعىن جوقتاپ, قۇقىن قورعاپ كەلگەنٸم قاقىندا بٸرلٸ جارىم سٶز قوزعايىن.
1991-1992 جىلدارى موڭعولييانىڭ العاشقى دەموكراتييالىق كونستيتۋتتسيياسىن جاساپ, تالقىلاپ, بەكٸتۋ ٸسٸنە ۇلى قۇرالدىڭ دەپۋتاتى بولعاندىقتان بٸر كٸسٸدەي ات سالىستىم. ٷش ايعا جۋىق ۋاقىت ەر سٶزٸن, ەر ابزاتسىن تالقىعا سالعاندا جان بەرٸپ, جان الىسقان شايقاستار بولدى. ساياسي ايتىس تارتىستاردىڭ اۋىر بولعانى سونشالىق, جٷرەك تالماسىنا ۇشىراپ ۇلى جٸڭگٸر قۇرىلتاي ٷستٸندە ەكٸ دەپۋتات كٶز جۇمدى.
مەن ٶز باسىم موڭعوليياداعى قازاق ۇلتىن «شاعىن رۋ» ەمەس «ۇلت» دەپ تانۋ, قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل دەڭگەيٸنە كٶتەرٸپ نەگٸزگٸ زاڭعا (كونستيتۋتتسييا) ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ بويىنشا قازاق دەپۋتاتتاردىڭ باسىن قوسىپ, سولاردىڭ قولداۋىمەن ۇلى قۇرىلتاي جينالىسىن تاستاپ شىعىپ, ٷش تەۋلٸك بويى بايكوت جارييالادىم. موڭعولييا پرەزيدەنتٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پارلامەنتتەگٸ پارتييالاردىڭ باسشىلارىن ەلدە نەشە مەرتە كەلٸسسٶزگە وتىرعىزىپ, ايۋداي الىسا, دەلەلدەي كەلٸپ كونستيتۋتتسييانىڭ 8ب بابىنا «... ٸرگەلٸ ەرٸ تىعىز ورنالاسقان باسقا ۇلتتار بٸلٸم, عىلىمىن, مەدەني شارالارىن ەلەۋمەتتٸك قاتىناس ٸستەرٸن ٶز انا تٸلٸندە جٷرگٸزۋگە قۇقىقتى» دەگەن زاڭدىق اكتٸنٸ ەنگٸزٸپ, موڭعولييادا قازاق تٸلٸن مەملەكەتتٸك تٸل دەڭگەيٸنە كٶتەردٸم. قازاقتار موڭعولدىڭ بٸر شاعىن تايپاسى ەمەس, «ۇلت» دەگەن انىقتاما ەنگٸزدٸم. موڭعولييادا موڭعول, قازاق دەگەن ەكٸ-اق ۇلت بار ەكەنٸن ەسكەرتە كەتەيٸن. شەتتە جٷرٸپ ٶز ۇلتىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە رۋحاني قۇقىعىن قورعاۋعا ات سالىسقان مەنٸڭ سول كەزدەگٸ ەرٸپتەستەرٸم قيناياتۇلى زاردىحان, باعلانۇلى زارىكحان, قادىر سايران, قالي ەلٸپ, ۋاتحان مەۋلٸت, قىلىش قۇزىكەي, اسقىنباي ساراي, سەيٸتحان يٸسحان, كٶگەن قۇسمان, ناسىر سامات, جاپارحان بەردٸمۇرات, اجحان بولات, كٷنتۋعان ميزامحان, جۇماباي جٷنٸس, نۇعىمان قابىل, ا. راشادحان, يا.حٷرلەە, و.تسەرەۆتەرگە ۇلت پاتريوتتارى اتىنان العىس ايتامىن. ونىڭ سىرتىندا قازاقتاردى اتامەكەنگە كٶشٸرۋگە مۇرىندىق بولعانىم, موڭعولييادا قازاق اۆتونوميياسىن ورناتۋ تۋرالى باستاما كٶتەرٸپ اتسالىسقانىم ت.س.س. ونداعان ازاماتتىق ٸستەرٸمنٸڭ بەرٸن تٸزٸپ شىقسام بۇل ماقالانىڭ كٶلەمٸ كٶتەرمەس. وسى فاكتٸلەردٸ بٸلمەي تۇرىپ, مەنٸ «ساتقىن» دەپ تٸل تيگٸزٸپ, عايبات ايتقاندىعىڭ ٷشٸن ەگەر ازاماتتىق ارىڭ جەڭسە مەنەن كەشٸرٸم سۇراۋىڭ كەرەك.
اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا
سەنٸڭ ماقالاڭنىڭ باسىندا ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 16-سى اقپان كٷنٸ جٷرٸلگەن «اشىعىن ايتقاندا» توك-شوۋىندا «شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ كٸم?» دەگەن تاقىرىپتا ٶتكٸزٸلگەن پٸكٸر-سايىستا شىڭعىس حان موڭعولدارىنىڭ اتاۋى «مٶنگٷ» اتالعانى تۋرالى ايتقان ەدٸم. وسىعان ازداپ تٷسٸنٸكتەمە بەرۋدٸ جٶن كٶرەمٸن.
1220-1221 جىلدارى قىتايدىڭ سٷن پاتشالىعى تاراپىنان «حۋايدۋ» شەكاراسىنىڭ باسشىسى چجاو حۋندى حەبەيدەگٸ موڭعول ارميياسىنىڭ قولباسشىسى مۇقالايعا ەلشٸلٸككە جٸبەرگەن-دٸ.
ول يانتسزين قالاسىنداعى مۋحلايدىڭ جانىندا بولىپ, كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋمەن قاتار موڭعول ارميياسىنىڭ دايىندىعى, ەسكەري تاكتيكاسى, سوعىس ەرەجەلەرٸن باقىلاپ, قۇپيياسىمەن تانىسىپ ەلٸنە كەلگەن سوڭ 1224 جىلى «مەندا بەيلۋ» (موڭعول تاتارلار تۋرالى ەستەلٸك) اتتى تاريحي بەلگٸلەۋٸن جازىپ قالدىرعان. چجاو حۋننىڭ بۇل ەڭبەگٸن 1857 جىلى ۆ.پ.ۆاسيلەۆ, 1975 جىلى ن.تس.مۋنكۋەۆ ورىس تٸلٸنە, 1980 جىلى اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارىپ باسقان. قىتاي تٸلٸندە 7 مەرتە جارىق كٶرگەن. وسى تاريحي جازبادا شىڭعىس حان موڭعولدارىنىڭ اتاۋىن «مٶنگٷ» دەپ بەرگەن. 1233, 1235, 1236 جىلدارى ورحون بويىنداعى قاراقورىمعا كەلگەن قىتايدىڭ سٷن پاتشالىق ەلشٸلەرٸ پەن دايا, سيۋي تين «حەيدا شيليۋە» (قارا تاتارلار وقيعاسىنىڭ شەجٸرەسٸ) اتتى ەڭبەك جازىپ قالدىرعان. بۇل ەڭبەك قىتاي تٸلٸندە 5 مەرتە, ورىس تٸلٸنە لين كيۋني, ن.تس.مۋنكۋەۆتٸڭ اۋدارماسىمەن (1960), اعىلشىن تٸلٸنە پ.ولبريحت, ە.پينكس (1980), ە.حەنيش, تسۋنۋ (1986) سيياقتى عالىمداردىڭ اتسالىسۋىمەن ەۋروپانىڭ بٸرنەشە تٸلدەرٸندە اۋدارىلىپ جارىق كٶرگەن. وسى ەڭبەكتە دە موڭعولداردى «مٶنگٷ» دەپ كٶرسەتكەن. «اشىعىن ايتقاندا» توك-شوۋىندا تەلەۆيزييادان سٶيلەگەندە مۋحالاي دەۋدٸڭ ورنىنا «قۇبىلاي» دەپ جاڭىلىس جاساپپىن. وسى قاتەلٸگٸم ٷشٸن حالىقتان كەشٸرٸم سۇرايمىن. جوعارىداعى اتالمىش عالىمدار مەن قاتار پ.پەلليو, د.بانزاراۆتار تاريحي جازبادا قازٸرگٸ ينشان تاۋىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ «مون» تاۋىن سول دەۋٸردە «مٶنگٷ ۋۋل» (كٷمٸس تاۋى), «حەيدا شيليۋە»-دە «موڭعول» اتاۋىن «مٶنگٷ» (كٷمٸس) دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن يەروگليفپەن بەرٸلگەنٸنە پەن دايا تٷسٸنٸكتەمە بەرگەن (يۋان چاو بيشي. 10-دەپتەر, 13ا بەتٸ; د. بانزاروۆ. 1955. 136, 171 بەتتەر; P.Pelliot. 1928. ر.228; ج.باياساح.2006. – 40-41).
شىعىس حالىقتارى حاندىقتى, پاتشالىقتى التىن, كٷمٸس, اسىل تاستاردىڭ (گاۋھار, لاعىل, ت.ب.) اتاۋمەن اتايتىن دەستٷر بولعان. مىسالى, مەنجٷلەر كەزٸندە «التىن» حاندىعى دەپ مەملەكەتٸن اتاعان. سول سيياقتى ينشان موڭعولدارى «مٶنگٷ ۋلس» (كٷمٸس حاندىعى) دەپ اتاعان.
ەبەنايۇلى سەن ماقالاڭدا مەنٸڭ «سارى گازەتتەردە» دەگەن سٶزٸمدٸ ٸلٸپ الىپ بٸراز ساياساتتاندىرىپسىڭ. دەل وسى جەردە سەنٸڭ ساياسي ساۋاتىڭ تىم جۇقا ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. ەندەشە تىڭدا, ساۋاتىڭدى اشا كەتەيٸن.
«سارى گازەتتەر» دەگەنٸمٸز كٶپشٸلٸك قولدى گازەتتەر. قوعام بولعان سوڭ ادامداردىڭ پٸكٸر الۋاندىعى, ۇستانىمى, تٷسٸنٸگٸ ەرتٷرلٸ بولادى. سول قوعامدىق پٸكٸرلەردٸ ەركٸن بەرەتٸن دەموكراتييالىق باعىتتاعى باسىلىمداردى «سارى گازەتتەر» دەپ اتايدى. مەنٸڭ ماقالامدا گازەتتەردٸ كەمسٸتكەن, قورلاعان ۇعىم جوق. وسى جاعىن جاقسى تٷسٸنٸپ الساڭ قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ.
ەندٸگٸ كەزەكتە سەنساتسييا كٶتەرٸپ, اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا بولىپ, «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» قىتاي يەروگليفٸمەن, قازاق تٸلٸندە جازىلعان ەڭبەك دەپ جارييالاپ, الاياقتىق جاساپ جٷرگەن, «ٸرگەلٸ ەڭبەگٸڭدٸ» تالداۋعا بۇرىلايىن.
ەڭ ەۋەلٸ وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ»-نٸڭ تاعدىرى حاقىندا قىسقاشا انىقتاما بەرۋدٸ جٶن كٶردٸم.
قىتايدىڭ مين ديناستيناسىنىڭ ٷشٸنشٸ يمپەراتورى يۋانلە (چەن-تسزۋ) زامانىندا (1402-1425 جج) رەتتەلٸپ پاتشا ارحيۆٸنە «يۋنلە دا - ديان» (يۋنلە جىلناماسىنىڭ ٷلكەن ۇلاعاتى) دەپ اتالاتىن تاريحي قۇجاتتار اراسىندا 12 دەپتەرلٸ بٸر نۇسقا, 15 دەپتەر تاعى بٸر نۇسقاسى ساقتالعان. وسى نۇسقالاردان بٸرنەشە كٶشٸرمە كەيٸن جاسالعان. ول تۋرالى زەرتتەۋشٸلەر ٷنەمٸ تٷسٸنٸك بەرٸپ كەلدٸ.
قۇپييا شەجٸرەنٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دەنٸ بٷگٸنگە دەيٸن «گۋ» نۇسقاسىن تۇعىر دەرەك رەتٸندە پايدالانىپ كەلدٸ.
«موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» جازىلعان قۇجاتتىڭ ەر بەتٸندە 6-9 جول, بٸر بٷكتەمەسٸ 4-5 بەتتەن, بارلىعى 40-50 بٷكتەمە (بٷكتەمە juan, ورىس گرافيكاسىمەن «تسزيۋان» دەپ وقىلادى). بٸر دەپتەردە 4-5 بٷكتەمەدەن بارلىعى 12-15 دەپتەردەن (قاراڭىز, گ-02831, ت-74. قىتايشا benj, ben-zi, تٷرٸكشە daftär (QBN 9610); uluγ däftär (U5p 415), دتس. 159) تۇرادى. بٸر دەپتەردە 347-488 جول, بارلىعى 4798 جول, 282 تارماقتان قۇرالعان.
وسى «تارماق» اتاۋىن سەن «ٷزٸك» دەپ الىپسىڭ. بۇعان دەيٸن ەلەم عالىمدارى «تارماق» دەپ اتاپ كەلگەن اتاۋدى (تەرمين) قالايشا, نە سەبەپتەن «ٷزٸك» دەپ العانىڭا تاڭىم بار. «ٷزٸك» بولسا ماعىنالىق جاعىنان بٸر-بٸرٸنە بايلانىسپايتىن دٷنيە بولۋى كەرەك-قوي. ال مىنا «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» تاقىرىبىنان باستاپ بٸر-بٸرٸمەن جالعاسىپ جاتقان تاريحي شەجٸرە.
بۇل مەنٸڭ اشىپ وتىرعان جاڭالىعىم ەمەس «قۇپييا شەجٸرەنٸ» زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ساراپتامالارىنىڭ قورتىندىسى.
تاريح عىلىمىنىڭ دەرەكتانۋ سالاسىندا ا) تٷپنۇسقا, ب) ترانسليتەراتسييا, ۆ) ترانسكريپتسييا نەمەسە وقىلۋى, گ) جاڭعىرتپاسى, د) سٶزبە سٶز اۋدارماسى, د)تٸلدٸك جەنە تاريحي تٷسٸنٸكتەمەسٸ, ج) ماعىنالىق اۋدارماسى دەپ اتالاتىن 7 كەزەڭنەن (7 ساتىدان) ساراپتالىپ ٶتكەننەن كەيٸن ناعىز عىلىمي تاريحي قۇجاتتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ. عىلىمنىڭ قالىپتاسقان بەزبەنٸ وسىنداي.
ەبەنايۇلى, سەن «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ اقيقي تٷپنۇسقاسى تٷرٸكشە جازىلعان» دەپ تاۋدان تاس قۇلاعانداي پەرٸپ كەپ جٸبەرەسٸڭ (ەبەنايۇلى. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى». 2010. – 3-بەت). بۇل سٶزدٸ ايتۋ ٷشٸن بٸز كٶرسەتكەن التى ساتىدان ٶتٸپ شىعۋ كەرەك قوي. سەن ٶيتٸپ قينالمايسىڭ. سونان كەيٸن: «... ول (شەجٸرە) تٷرٸكشە تٷپنۇسقادان بۇرمالاپ جاسالعان. ولار (كٸمدەر?), اقيقي تٷپنۇسقانى تٷرٸكشە-موڭعولشا اۋدارمالاردىڭ كٶمەگٸمەن ەۋەلٸ موڭعولشالاپ العان. سوسىن بارىپ موڭعولشا-قىتايشا اۋدارماشىلاردىڭ كٶمەگٸمەن قىتايشاعا اۋدارعان. اقيقي تٷپنۇسقاداعى تٷرٸكشە سٶزدەر پٸشٸك (يەروگليف) جازۋىمەن موڭعولشاعا بەيٸمدەپ بالامالانعان. موڭعولشالاۋداعى سەبەپ, .. شىڭعىس حاندى كٸرٸستٸرۋ ارقىلى تٷرٸك حالقىن ەل مەن جەرگە يەلٸك ەتۋ ۇقىقتان تٷبەگەيلٸ ماقرۇم ەتۋ پيعىلى بولعان» (ەبەنايۇلى, 2010. – 4 بەت.) دەپ ۇرعىلايسىڭ.
بٸرٸنشٸ ۋەج: مين دەۋٸرٸندە قىتايلاردىڭ مەڭگٸلٸك جاۋى موڭعولدار بولعان. قىتايلار موڭعولداردىڭ ەزگٸسٸنەن جاڭا عانا قۇتىلعان كەزەڭ ەدٸ. سٶيتە تۇرا قىتايلار جايىندا جاتقان تٷرٸكتەرمەن جاۋلاسىپ, موڭعولدارعا بولىساتىنداي اقىماق ەمەس قوي. كەرٸسٸنشە موڭعولداردى جەرگە تىعىپ تٷرٸكتەردٸ كٶتەرمەي مە?
ەكٸنشٸ ۋەج: قۇپييا شەجٸرە تۋ باستا تٷرٸكشە جازىلعانىن دەلەلدەيتٸن تاريحي قۇجاتتى كٶرسەتشٸ. ول جوق بولسا سەنٸڭ سٶزٸڭ جٷرمەيدٸ. سەنٸكٸ قۇر بولجام عانا بولادى. بٸزدٸڭ سٶز ەتٸپ وتىرعان قۇپييا شەجٸرە قىتايلارعا موڭعول تٸلٸن ۇقتىرۋ ٷشٸن جاسالعان نۇسقا ەكەنٸ بۇعان دەيٸن وسى مۇرامەن اينالىسقان عالىمدار دەلەلدەپ تۇجىرىمداعان. ال, العاشقى تٷپنۇسقاسى ەزٸرگە تابىلا قويعان جوق.
ٷشٸنشٸ ۋەج: وسى بٸر قۇندى دەرەكتٸڭ تٷپنۇسقاسىن قولعا ۇستاپ وتىرىپ ٶز تٸلدەرٸنە اۋدارعان, ونداعان توم ەڭبەكتەر جازعان ەۋەلٸ قىتايدىڭ قىتاي تەكتٸ ۆان گو-ۆەي سيياقتى ونداعان عالىمدارى, ٸشكٸ موڭعولدىڭ بايار, يرينچين, ب.بۋلاگ, چ.باتسايحان, رەسەيلٸك پاللاديي كافاروۆ, كەڭەستەر وداعىنىڭ س.كوزين, ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ, سىرتقى موڭعولييانىڭ تس.دامدينسٷرەن, تسەندگٷن, گەرمانييالىق ە.حەينيش, فرانتسييالىق پ.پەلليو, جاپوندىق كوباياسي تاكيشيرو, شيراتوري كۋراكيش, ۆەنگەرلٸك ل.ليگەتي, بەلگييالىق ا. موستەرت, اۆسترالييالىق ي.دە راحەۆيلز ت.س.س. كٶنە مەتٸندەردٸ شەمٸشكەدەي شاعىپ, ازۋىن ايعا بٸلەگەن بٸرنەشە ونداعان, دەرەكتانۋشىلار سەنٸڭ ويلاعانىڭدى ويلاي المادى دەيسٸڭ بە? ەلدە ەلەمنٸڭ وسىناۋ ۇلى عالىمدارى تٷركٸ حالقىن جەك كٶرٸپ, تٷركٸلەردٸڭ رۋحاني مۇراسىن قۇرتىپ, موڭعولدارعا الىپ بەرۋ ٷشٸن سٶز بايلاسىپ, بٸر اۋىزدان كەلٸسٸپ, كەسٸپ-پٸشٸپ العان دەمەكسٸڭ بە?
«قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» اۋدارماسى حاقىندا
باتىستىق ٶركەنيەتتٸ ەلەم نازارىنا تۇڭعىش مەرتە جەتكٸزۋشٸ پاللاديي كافاروۆ قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قىتايشا ماعىنالىق اۋدارماسىن 1866 جىلى ۇسىندى. سودان بەرٸ بٷگٸنگە دەيٸن 150 جىل بويى ورتا جەنە ورتالىق ازييا تاريحىنىڭ الىپ ارقاۋىنا اينالىپ وتىر.
ت.ەبەنايۇلى بۇل تاريحي قۇجاتپەن جۇمىس جاساۋ ٷشٸن بٷگٸنگە دەيٸن تاريح عىلىمىندا قالىپتاسقان اتاۋلاردى ٶزگەرتٸپ, ٶزٸنشە جاڭا بٸر اتاۋلار قالىپتاستىرۋدى ويلاعان با, ەيتەۋٸر وقىرماندى شاتاستىرۋ ٷشٸن بۇرىن بولماعان اتاۋلاردى ەنگٸزگەن.
ا) «اقيقي تٷپنۇسقا» دەگەن اتاۋ بەرٸپسٸڭ. بۇل ٸزٸ دە, كٶلەڭكەسٸ دە جوق سەنٸڭ ارمانداعان تٷرٸكشە تٷپنۇسقاڭ.
ب) «موڭعولشا بالاما» دەگەن اتاۋىڭ ورتا عاسىردا موڭعول تٸلٸندە جازىلعان قۇجاتتىڭ قىتاي يەروگليفٸمەن تاڭبالاعان مەتٸنٸ. بۇل سەنٸڭ ەڭبەگٸڭنەن ورىن الماعان. وعان كٶڭٸل بٶلمەگەنسٸڭ. ٶيتكەنٸ سەنٸڭ تٸسٸڭ باتپايتىن بولعان سوڭ اتتاپ ٶتكەنسٸڭ.
ۆ) «تۇستىق اۋدارما» دەپ اتاعانىڭ بٷگٸنگٸ عىلىمي اتاۋى ترانسليتەراتسييا. بۇل دا سەنٸڭ قولىڭنان كەلمەيتٸن ٸس.
گ) وسىدان كەيٸن ترانسليتەراتسييانى جاڭعىرتىپ ترانسكريپتسييا جاساۋ كەرەك. تٸل بٸلٸمٸنەن حابارى جوق قۇرىلىسشى دەلدالدىڭ قولىنان كەلمەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
د) «تۇتاس اۋدارما» دەپ ات قويىپ تٷپنۇسقاداعى ماعىنالىق اۋدارمانى سەن نەگٸزگٸ تٷپنۇسقا رەتٸندە الىپسىڭ. ونىڭ سىرتىندا سەنٸڭ ەڭبەگٸڭدە تٷپنۇسقا جوق. عىلىمي زەرتتەۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ اتاۋلارىن (تەرمين) ٶزگەرتۋگە باسقالار قالاي قارايدى? ال, ماعىنالىق اۋدارمامەن عانا (سەنٸڭ اتاۋىڭ (تەرمين) بويىنشا «تۇتاس اۋدارما») جۇمىس جاساماق بولىپسىڭ. ونىڭ ٶزٸ شالا, ونى دا وڭدىرماعانسىڭ.
سوندا سەن دەرەكتانۋ عىلىمىنىڭ 7 كومپونەنتٸنٸڭ التى ساتىسىن اتتاپ ٶتٸپ, بٸرەۋٸنە عانا يەك سٷيەپ «ايدى اسپانعا قالاي شىعارماقسىڭ»?
№1. سۋرەت. موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بەتٸ. تٷپنۇسقا
- تاريحي مۇرانىڭ اتاۋى جەنە باسقى تاقىرىبى. 2. موڭعول تٸلٸندە قىتاي يەروگليفٸمەن تاڭبالانعان 4 جول مەتٸن ونىڭ قىتايشا سٶزبە-سٶز اۋدارماسى. 3. تٶرت جول مەتٸننٸڭ ماعىنالىق اۋدارماسى.
تاريحي قۇجاتتىڭ 1-بەتٸنە ساراپتاما جاسايىق. قۇجاتتىڭ جولى وڭنان سولعا قاراي نٶمٸرلەنٸپ وقىلادى. ٷلكەن (قالىڭ) شريفتٸمەن جازىلعان 5 يەروگليفپەن قىتاي تٸلٸندە «juan-chao mi-shi» (يۋان ديناستيياسىنىڭ قۇپييا تاريحى) دەپ جازىلعان. وسى جازبانىڭ دەل استىنعى جاعىنا جٸڭٸشكە ەرٸ مايدا شريفتٸمەن تٶمەندەگٸ سٶيلەم قىتاي يەروگليفٸمەن تاڭبالانعان.
ترانسليتەراتسيياسى (تل): مانگ-hyo-لۋن نيۋ-چا تۋو-چا-ا-ان
ترانسكريپتسيياسى (تك) نەمەسە جاڭعىرتپاسى (رەكونسترۋكتسيياسى): مونعول-ۋن [1] نيعۋچا تو [ب] چان [2]
قىتايشا اۋدارماسى: موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ
وسى بەتتٸڭ 2. جولىنا قۇجاتتىڭ ٸشكٸ تاقىرىبى جازىلعان. وندا:
تل: چٸ-ەنگ-كٸ-سٸ حا-حان-نە حۋ-جا-عۋ-ەر
(تك): چٸڭگٸس [3] حاعان-ۋ حۋجاعۋر [4]
قىتايشا اۋدارماسى: شىڭعىس حاننىڭ تٷپ-تەگٸ.
تٷسٸنٸكتەمەسٸ:
تاريحي قۇجاتتىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندەگٸ بٸرٸنشٸ سٶيلەمدٸ قالاڭ شريفتٸمەن موڭعول تٸلٸندە «mangol-un ni`uča tوbčan» دەپ جازعاننان كەيٸن قىتايشا «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» دەپ اۋدارعان سٶيلەمدٸ جٸڭٸشكە ەرٸ كٸشكەنتاي شريفتٸمەن بەرگەن. سوندىقتان بۇل جازبانىڭ جالپى اتاۋى «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» دەپ اتالادى دا ٸشكٸ تاقىرىبى «شىڭعىس حاننىڭ تٷپ-تەگٸ» دەپ جازىلعان دەگەن قورتىندىنى قۇپييا شەجٸرەمەن اينالىسقان بارلىق عالىمدار بٸر اۋىزدان قابىلداعان.
[1] «موڭعول» اتاۋىنا ساراپتاما جاساساق:
945 جىلى جازىلعان كٶنە تاڭنامەدە (تسزيۋ تاڭ –شۋ) « مەن-ۋ» (199 بٶلٸم 10ا بەتٸ) 1045-1060 جىلدارى جازىلعان تاڭنامەدە «مەن-ۆا بۋ» مەن –ۆا تايپاسى (219 دەپتەر 7ا بەتٸندە). 1224 جىلى جازىلعان «مەن-دa-بەي-لۋ (موڭعول, تاتارلار تۋرالى بەلگٸلەۋ)» دەگەن چجاو حۋننىڭ جازبالارىندا «مٶنگٷ», 1233-1235 جىلدارى قاراقورىمدا بولعان قىتايدىڭ سٷن پاتشالىعىنىڭ ەلشٸسٸ پەن-دايا, سيۋي تيندەردٸڭ, « حەيدا شيليۋە-قارا تاتارلار وقيعاسىنىڭ شەجٸرەسٸ» ەڭبەكتە «مٶنگٷ» دەپ بەلگٸلەنگەن. قىتايدىڭ بۇلاردان باسقا بٸراز نۇسقالارىندا مون-گۋ, مونگ-ۋ-ىر, مەڭگۋ دەپ جازىلعان. ورتا جەنە ورتالىق ازييا حالىقتارى مەن حاندىقتارىنا بايلانىستى قىتاي تٸلٸندە بەلگٸلەنگەن اتاۋلاردىڭ كٶنە تٷپنۇسقادان كۇپيياسىن اشىپ, تٸلدٸك جەنە تاريحي جاعىنان تٷسٸنٸكتەمە جاساۋدا, ەلەم عالىمدارىنىڭ سەنٸمٸنە يە بولعان فرانتسييالىق پ.پەللو (ا. Propos des Comans…Paris 1920, p143; L’edition collective des oeuvres de Wong Kouo-wei; 1928 p 120; پ.پانچيكوۆسكيي (Les che-wei etaient-its des Mongols? 1966.pp.225-251; ۆ.ۆ. ۆاسەلەۆ (يستورييا ي درەۆنوستي... 1857.س.159-161). ن. ۆ. كيۋنەر (كيتايسكيە يزۆەستييا...1961 .س. 60-64) د .بانزاروۆ (سوبرانيە سوچينەنيي. 1955. س. 167-174). ا.موستەرت (sur guelguels passage es de L’Histoire secret des Mongols.1950.p.292. ۆان گو-ۆەي (يسلەدوۆانيە و مونگولاح ت.IV.1940 1ا-13ب) عالىمدار بٸر اۋىزدان «مونگول» دەپ ترانسكريپتسييا جاساپ, بٷكٸل ەلەمدٸ مويىنداتقان.
ال باتىستان قاراقورىمعا كەلٸپ موڭعول حاندارىمەن جولىعىپ بٸرگە بولعان پلانو كارپيني (يستورييا مونگولوۆ 1988. 23,32,33,65-بەتتەر) «موگول», گ.رۋبرۋك (شىعىسقا ساياحات) 1988-80,88,91,-98, 118-126, 130-138 بەتتەردە) «موال» دەپ بەلگٸلەگەن. ال راشيد-اد-ديندە, ەبٸلعازى باھادۋر, م.ح. دۋلاتيدٸڭ تاريحي راشيديدە «موگول». باتىستىڭ جوعارىدا سٶز ەتكەن عالىمدارى, جەنە ورتا ازييا تاريحىنا بايلانىستى اراب, پارسى دەرەكتەردٸ ٸزدەپ تاۋىپ, ولاردى نەمٸس, ورىس تٸلٸنە اۋدارىپ, اسا ٷلكەن عىلىمي ەڭبەك قالدىرعان,تٷركٸ تاريحىنىڭ جاناشارى نەمٸس تەكتٸ ۆ.ۆ. بارتولد «ورتا ازييادا «مونگول» اتاۋىن «موگول» دەپ اتاعان» (ۆ.ۆ.بارتولد. سوچينەنيە م. 1964. ت.ٸٸ, چ.ٸٸ.س.35). ٶيتسە «ماول», «موگول», «مونگول» اتاۋىنىڭ باتىستىق جەنە مۋسىلمان ەلەمٸنٸڭ ٶز تٸلدەرٸندە اتاعان اتاۋى دەگەن تۇجىرىم جاسالعان. اراب, پارسى ەۋروپا تٸلدەرٸندە «ڭ» دىبىسى جوق. سوندىقتاندا ەۋروپا, مۇسىلمان دەرەكتەرٸندە «موال», «موڭعول» دەگەن اتاۋدىڭ «ڭ» دىبىسىن تاستاپ «موگول» دەپ جازىپ قالىپتاستىرعان. 1196 جىلعا دەيٸن شىڭعىس حان بارشا موڭعول تايپالارىن بٸر تۋدىڭ استىنا باعىندىرىپ العان سوڭ بارشا مونگٷ حاندىعىن جارييالاعان. ال 1206 جىلعا دەيٸن كەرەي, نايمان, شىعىس تٷركٸستانداعى ۇيعۋر (قارا قىتاي)لاردى قولاستىنا العان سوڭ «ۇلى موڭعول يمپەريياسى» قۇرىلعانىن جارييا ەتتٸ. «بۇل بٸر عانا مونعۇلداردىڭ حاندىعى ەمەس بٷكٸل كيٸز تۋىرلىقتىلاردىڭ يمپەريياسى» دەپ تٷسٸنٸك بەردٸ.
كەڭەس يمپەريياسىن بٸر عانا ورىستار قۇرعان جوق قوي. ۋكرايندەر, قازاقتار, تاتارلار, گرۋزين, ازەربايجان, ٶزبەكتەر, قىرعىزدار, بەلورۋستار, سٸبٸر ت.ت.س.س. حالىقتارى قۇرعان يمپەرييا. دەل سول سيياقتى كٶشپەلٸلٸردٸڭ يمپەريياسى دەپ جارييالادى. وسىدان باستاپ «موڭعول» اتاۋى ساياسي اتاۋ بوپ قالىپتاستى. 1206 جىلعا دەيٸن «مونعول» دەگەن ەتنوس اتاۋى دا, ساياسي اتاۋى دا بولعان ەمەس. ت.ەبەنايۇلى: «شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنٸ جەتٸسۋ, بۋرحان-حالدۋن دەپ ايتىپ جٷرگەن جەر جاركەنت. م.دۋلاتيدٸڭ «تاريحي راشيديدە» موعولستان-جەتٸسۋ, ٸلە القابى, الاتاۋ, تيانشان دەپ اتاپ جٷرگەن تاۋلاردىڭ موگول تاۋى دەپ جازىلعان. دەمەك شىڭعىس حاندى موڭعول دەۋشٸلەردٸڭ سٶزٸندە ەشقانداي تاريحي قۇجاتتىق نەگٸز, عىلىمي دەرەكتٸلٸك جوق» دەپسٸڭ;
تٸلەۋبەردٸ تانابايىن-اۋ! اقوردادان بٶلٸنٸپ, 1348 جىلى توعىلىق-تەمٸردٸڭ قۇرعان موگول ۇلىسىن, شىڭعىس حان ورناتقان موڭعول يمپەريياسىمەن شاتاستىرىپ وتىرسىڭ-عوي. م.ح.دۋلاتي موگولستان ۇلىسىنىڭ تەرريتوريياسىن بىلايشا كٶرسەتكەن: «موگولستاننىڭ جەرٸ كٶلەمٸ (شىعىستان باتىسقا, تٷستٸكتەن سولتٷستٸككە دەيٸن) 7-8 ايلىق جول. شىعىس شەكاراسى قالماقتاردىڭ بارس كٶلٸنەن (باركٶل) ەمەل, ەرتٸس, سولتٷستٸك شەكاراسى كٶكشە-تەڭٸز (بالحاش), بۋما, قاراتال, وڭتٷستٸگٸ فەرگانا ۋەلياتى, قاشقارييا, اقسۋ, چالىش, تۋرفان» دەپ موگولستاننىڭ شەكاراسىن سىزىپ تۇرىپ كٶرسەتە وتىرىپ ارى قاراي بىلاي دەيدٸ: «موگولستاندا سىردارييا, امۋدارييا, ەرتٸس, چۋيلۋك (شۋ) جەنە نارىن ٶزەندەرٸ بار» دەيدٸ.
موگولستاننىڭ حالقىنىڭ قۇرامىندا دۋلات, ٷيسٸن, ارعىن, كەرەي, قاڭلى تاعى سول سيياقتى تٷركٸ تايپارلارى جەنە تٷرٸكتەنگەن بارين, بارلاس, ارلات بۋلاعچى سيياقتى موڭعول تايپالارى بولعانىن م.ح.دۋلاتي جازىپ قالدىرعان. ال, بيلٸك باسىندا تٷرٸكتەنگەن شىڭعىس حان ەۋلەتٸ وتىرعانىنا دەيٸن جەرٸنە جەتكٸزە ايتىپ كەتكەنٸنە نازار اۋدارسايشى.
تاريحي تٷپنۇسقالاردا جازىپ-سىزىپ, ەلەم عالىمدارى بٸر اۋىزبەن وسىلايشا دەلەلدەپ وتىرعاندا قىتايدان كەلگەن شالا قىتاي تٸلدٸ قۇرلىسشى-ەبەنايۇلى, عالىمداردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە قانداي دەلەلٸمەن قارسى شىعادى. بٸزدٸڭ قىتايشا ساۋاتىمىزدىڭ ازدىعىن پايدالانىپ, «يت جوقتا شوشقا ٷرەدٸ قوراعا» دەگەندەيٸن اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا بولۋىن قالاي قابىلداماقپىز.
[2] tobčan = tobča. Tobča – كٶنە جەنە قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندە «توۆچ» - قىسقاشا تٷيٸن, قىسقاشا پايىم (تسەۆەل يا. موڭعول تٸلٸنٸڭ قىسقاشا تٷسٸنٸكتەمە سٶزدٸگٸ. ۋب.1966. 532-بەت. ەرٸ قاراي متقتس دەپ قىسقارتىپ بەلگٸلەنەدٸ). كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە كەزدەسپەدٸ. قازاق تٸلٸندە «توپشى» - تٷيٸن, پايىم; «توپشىلا» - پايىمدا, تۇجىرىمدا (قازاق سٶزدٸگٸ (قس). 2013. 1263-بەت). «-n» موڭعول, قازاق جەنە كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە سٶز تۋدىراتىن جۇرناق.
[3] شىڭعىس (چىڭعىس)-موڭعول يمپەريياسىنىڭ ۇلى قاعانى تەمٷجٸننٸڭ قاعان اتاعى. اكادەميك تس.دامدينسٷرەن, ا. موستەرت قاتارلى ونداعان عالىمدار بۇل اتاۋدىڭ ماعىناسىنا تٷسٸنٸكتەمە بەرگەن. ولار «چىڭعىس»-تەنگيس (تەڭٸز) دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. باسقى «ت» دىبىس-«چ»-عا, «ە» دىبىس, «ي» دىبىسىنى اۋىسقان (چەرەداۆانيە بولعان) (تس.دامدينسٷرەن. 1947.-79 بەتٸ. Mostaept ا. 1953.82-بەت).
[4] huja`ur. قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندە – «h» دىبىسى تٷسٸپ قالىپ «uza`ur» (ۋزاعۋر) دەپ ايتىلادى. ماعىناسى «تٷبٸ», «تەگٸ» (متقتس. 1966. -586 بەت).
سوندىقتان «huja`ur» سٶزٸن «تٷپ-تەگٸ» دەگەن قىتاي تٸلٸندەگٸ اۋدارماسى دۇرىس بولعان.
كٶنە تٷركٸ جەنە بٷگٸنگٸ تٸرٸ تٷركٸ 38 تٸلدە, سونىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸندە «قۇزاۋىر» دەگەن سٶز جوق.
ال «قاۋزاۋ» دەگەن سٶز قازاق تٸلٸندە بار. «قاۋزا» سٶزٸنٸڭ قازاق تٸلٸندە ٷش ماعىناسى بار: 1. وتتى كٶسەۋ. 2. ارپا, بيدايدى تازالاۋ, سۇرىپتاۋ, بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلۋ; 3. تەزدەتۋ (قازاق سٶزدٸگٸ. 2013. 781-بەت).
مٸنە, «قۇزاعۋر» مەن «قاۋزا» سٶزٸنٸڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي ەكەنٸن ەندٸ تٷسٸنگەن بولارسىڭ. ولاي بولسا ت.ەبەنايۇلى «قۇزاۋىردى» «قاۋزا» بولدىرام دەسە لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساپ, جاڭالىق اشىپ وقىرماندى مويىنداتسىن. «شىڭعىس قاعاننىڭ تٷپ تەگٸ» دەپ قويعان تاقىرىبى قىتاي تٸلٸندەگٸ اۋدارمادا بەرٸلگەن.
ەندٸ وقىرمانعا قۇپييا شەجٸرەنٸڭ تاقىرىبىنان كەيٸن بەرٸلگەن تٶرت جول تٷپنۇسقا مەتٸندٸ ساراپقا سالايىق (تٷپنۇسقاسى جوعارىدا 2-نٶمەردە بەرٸلگەن).
- جول. ترانسليتەراتسييا (تل): تٷپنۇسقا
1.1.tie-e-rie teŋ-ke-rie-چe چa-يa-a-tu
t`ۋō-rie-k-سieن pei-eر-t`ie چi-نo- ā چu ۇۋ
ترانكريپتسيياسى (تك): دەرە تەڭٸرٸ-eچe-جاياعاتۋ تٶرٸكسٸن بٶرتە چينو اجۋعۋ.
اۋدارماسى: جوعارىدا تەڭٸردەن شاپاعاتىمەن جارالعان بٶرتە بٶرٸ ەدٸ.
ت.ەبەنايۇلى: كٶك تەڭٸردٸڭ ەمٸرٸنەن بٶرتە-شاينا ەزٸم ەدٸ دە.
1.2. تٷپنۇسقا (تل): كe-كeي-ٸنە حۋو-اي ما-ران لەا-چي aي. تەۋ –كٸ-سٸ
Tەۋ-كi-سi تū-لe-چۋ يٸ-رٸي
ترانسكريپتسيياسى (تك) (جاڭعىرتپاسى)
گەرگەي-ٸنە قۋا-اي مارال اجي -اي. تەڭگٸس كەتٷلجي يرەبە
اۋدارماسى: زايىبى قۋبا- مارال ەدٸ. تەڭٸز كەشٸپ كەلدٸ.
ەبەنايۇلى: جۇبايى قۋبا –مارال تەڭٸز (كەسپي) تۋماسى بولاتىن.
1.3. تٷپنۇسقا تل: ۋo-نان mۋ-رٸeن-نe تie-رi-ۇۋ-نie
پۋ-eر-aن حa-لe-تۋن-نa نۋان-تۋ-ح-لa-چۋ
جاڭعىرتپا تك: ونان مٶرەن-ٷ تەرگٷن-ە بۋرحان حالدۋن-ە نۋنتۋقلاجي
اۋدارماسى: ونون ٶزەنٸنٸڭ باسىنداعى بۋرحان حالدۋندى مەكەندەدٸ.
ەبەنايۇلى: ولار ٶنەن-مۇراننىڭ (ٸلە ٶزەنٸنٸڭ) باستاۋ الاتىن جەرٸندەگٸ بۋرحان-حالدۋن اتتى جەرگە كەلٸپ وردا تٸكتٸ.
1.4. تٷپنۇسقا (تل): تۋو-رٸە-ك پا -تا-چٸ-ھان ا-چۋ-ۇۋ
جاڭعىرتپا ( تك): تٶرٸكسٸن باتىچى حان اجۋعۋ
اۋدارماسى: سوندا تۋعان باتاچى حان ەدٸ. ەبەنايۇلى: سول ارادا باتاشى-قان دەگەن پەرزەنت سٷيدٸ.
ت. ەبەنايۇلىنىڭ اۋدارماسىنداعى جازباشا شريفتٸمەن بەرٸلگەن سٶز سٶيلەمدەر تٷپنۇسقادا جازىلماعاندىقتان بٸز ەدەيلەپ ەرەكشەلەندٸرٸلٸپ بەرٸپ وتىرمىز.
«موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» اتتى تاريحى مۇرانىڭ اتاۋى, جازبانى العاشقى بٶلٸمدەرٸنٸڭ تاقىرىبى («شىڭعىسحاننىڭ تٷپ تەگٸ» دەگەن) جەنە تٷپنۇسقانىڭ العاشقى 4 جولىنداعى ترانسليتەراتسييا, ترانسكريپتسيياسىن ت. ەبەنايۇلى سەن بٸر دە بٸرەۋٸن ەڭبەگٸڭدە جاساماعانسىڭ. جاساي الماعان سەبەبٸڭ تٸل بٸلٸمٸنەن ساۋاتىڭ اشىلماعان, تٸلدٸڭ تەوريياسىن مەڭگەرمەگەندٸكتەن بٸلٸمٸڭ جەتٸسپەگەن. تەك قانا 1970-جىلدارى بەيجٸندە جارىق كٶرگەن جاڭا قىتايشا وڭتايلاندىرعان (جالپىعا ارنالعان) يەروگليفپەن بەرگەن مەتٸنمەن جۇمىس جاساماق بولعانسىڭ. ەندٸ وسى 4 جولدى, ت.ەبەنايۇلى, قالاي اۋدارعانىڭمەن تانىسايىق. ت.ەبەنايۇلى: «كٶك تەڭٸردٸڭ ەمٸرٸمەن بٶرتە-شاينا مەن جۇبايى قۋا-مارال (قۇبا-مارال) تەڭٸز (كەسپي) اتتى سۋدان ٶتٸپ شىعىپ ٶنٶن (ٸلە) دەگەن ٶزەن باستاۋ الاتىن بۇرحان اتتى تاۋعا مەكەن تەپتٸ. سول ارادا بٸر پەرزەنت سٷيدٸ, ونىڭ اتى باتاش-قان قويدى» دەپ قىتايشا جالپىلاما اۋدارمادان قازاقشاعا بۇرمالاپ قاتە اۋدارعانسىڭ. جوعارىداعى جولما-جول اۋدارمانى سالىستىرىپ كٶرگەيسٸڭ. ونىڭ ٶزٸن قىتاي تٸلٸنەن دۇرىس اۋدارا الماعان.
ت.ەبەنايۇلى اۋدارماڭدا تٷپنۇسقاداعى «degere – جوعارىدا» (1.1) سٶز مٷلدە جوق. ونىڭ ورنىنا «كٶك» سٶزٸن ويدان قوسقانسىڭ. تٷپنۇسقادا «ەمٸرٸمەن, ... اتتى سۋدان, ... باستاۋ الاتىن, ... اتتى تاۋعا, ...سول ارادا بٸر پەرزەنت سٷيدٸ, ... ونىڭ اتىن,... قويدى» دەگەن سٶزدەر مەن سٶيلەمدەر تٷپنۇسقادا جوق. ول از دەسەڭٸز «چينو» سٶزٸن «شاينا» دەپ, «ونون» اتاۋىن «ٶنٶن» (ٸلە)» دەپ ٶزگەرتكەنسٸڭ. ونىمەن قويماي ونون ٶزەنٸن ٸلە ٶزەنٸ دەپ ويدان جاساعانسىڭ. ونون اتاۋى ٸلە اتاۋىنا قالاي اۋىستى?, ول جايىندا ەشقانداي دا عىلىمي ساراپتاما, تالداۋ اتىمەن جوق. دەلەلسٸز, دەيەكسٸز ايتا سالسا عىلىمي دٷنيە بولادى دەپ ويلاعان سيياقتىسىڭ.
بٸرٸنشٸ تارماقتىڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸندە (ت.ەبەنايۇلىنىڭدا «تالداما») دەلەلسٸز كٶپٸرمە سٶزدەر مەن سٶيلەمدەر عىلىمي تٷسٸنٸكتەمەگە جاتپايدى. بۇل ارادا ت.ەبەنايۇلى سەن, لينگۆيستيكالىق, تاريحي جەنە پولەوەتنوگرافييالىق تٷسٸنٸكتەمەلەردٸ قۇپييا شەجٸرەگە دەيٸنگٸ جەنە كەيٸنگٸ تٷپنۇسقا دەرەكتەرگە, وسى سالامەن اينالىسقان ەلەمنٸڭ بەلدٸ دە بٸلٸكتٸ عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ جوعارىدا بٸز ٷلگٸ ەتٸپ كٶرسەتكەنٸمٸزدەي تالداۋ كەرەك ەدٸ. ونداي بٸلٸكتٸلٸك بايقالمايدى. تاريحي مۇراداعى ادام ەسٸمدەرٸ, رۋ تايپالار اتاۋىن كٶبٸندە ويدان جاساعانسىڭ. كٶڭٸلٸڭە ۇناماعان سٶز سٶيلەمدەردٸ «جاۋلار» (ول كٸم?) ويدان قوسقانسىڭ. «ولار تٷرٸكتەردٸڭ جاۋى» دەپ تٷسٸنٸك بەرٸپ وتىرعانسىڭ.
ەندٸ ب.ەبەنايۇلى سەنٸڭ «تالداۋ» دەگەن تاقىرىپپەن ادام ەسٸمدەرٸنە جاساعان «سەۋەگەيلٸكتەرٸڭنٸڭ» بٸرلٸ جارىمىن سٶز ەتسەك:
«قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ قۇپيياسى» اتتى ەڭبەگٸڭ شىڭعىس قاعاننىڭ ۇلى ٸستەرٸن بايانداۋمەن ٶربيدٸ. دەلٸرەك ايتساق: الشىن قاعان-تٷرٸك قاعاناتى (ەبەنايۇلىن. 2010-11 بەت). «الشىن اشينا ەۋلەتٸنەن شىققان» دەپ باستايسىڭ قازاق تاريحىنا «بومبا» جارعان «ۇلى» ەڭبەگٸڭدە (ت.ە.2010-13 بەت). بۇل سٶزدٸ ايتۋ ٷشٸن قانداي بٸر دەرەككە جٷگٸنٸپ, لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاساۋ كەرەك ەدٸ-عوي. قالايشا «اشينا» الشىنعا اينالعان? شىڭعىس حان وعان قاي جاعىنان بايلانىسادى? بۇعان جاۋاپ جوق. -بٶرتە-شاينا (بٶرتە-چينو بولۋ كەرەك س.ق) جايىق ارىستارىنىڭ تۋماسى. قۇبا -مارال كەسپي (تەڭٸز) ماڭىنداعى ارىستاردان شىققان (ت.ە. 2010-13 بەت). دەلەلسٸز, دەيەكسٸز, ساراپتامالار. كٷلەسٸز بە; جىلايسىز با? تاماشا دەگەن ادام ەسٸمٸنٸڭ «تام» بۋىنىنان جالايىر, جانىس تاراعان (-15 بەت), دەپ سوعىپ جٸبەرٸپ كەيٸن قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ 38-تارماعىندا «جارشوعلىدان ادام-قان, ودان ۇرانقاي, ۇرانقايدىڭ جالايىردان تارايتىنىن ەسكەرسەك جارشوعىلىدان جالايىر بولۋعا تيٸس» (-57 بەت) دەپ كٶسٸلەسٸڭ. ول از دەگەندەي ياعما –دەگەنٸمٸز جالايىردىڭ ەسكٸ اتاۋى (-17 بەت) دەيسٸڭ. وقىرمان قاۋىم بۇل ساندىراعىڭنىن قايسىسىن ۇستاپ الادى, قايسىسىنا سەنەدٸ? الان-قۇبانىڭ كەنجە ۇلى «مەڭگٷرت» بودانچور (بودونچور مۇڭقاع) ەسٸمٸنە تالداۋ جاساعاندا «بادانجور مىڭقاع» دەپ العان. بودون-بۇقارا, حالىق (كٶنەتٷرٸك),-چور/چۋر-لاۋازىم. تٷپنۇسقادا «بودونچور-مۇنقاع» دەپ جازىلعان سٶزدٸ «مىڭقاع» دەپ وقىپ «مىڭباسى» دەپ (-35 بەت) اۋدارىپسىڭ. بايىرعى تٷرٸك مەتٸنٸندەرٸندە «مىڭباسى» دەپ قالىپتاسقان اتاۋ شىڭعىس دەۋٸرٸندە «مىڭقاع» بولىپ ٶزگەرٸپ كەتكەن بە? دەمەك بٷگٸنگٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بارلىعىنىڭ تٸلٸندە كٶك تٷرٸك دەۋٸرٸندە قالىپتاسقان «مىڭباسى» اتاۋ سول قالپىمەن ساقتالىپ كەلدٸ-عوي. وسىنى نەگە ويلاماعانسىڭ?
سول «مەڭگٷرت» بودونچور (ەبەنايۇلىنشا-بودانجور) ونون ٶزەنٸنٸڭ تٷڭكٷلٸك عورقى (بۇلاق) باسىنا كەشٸپ كەلگەن يەسٸز, پانا بولار باسشىسىز ادامدار توبىنا كەزدەسەدٸ. وسىلاردى «مەڭگٷرت» دەگەن لاقاب اتى بار بودونچور اعالارىمەن بٸرگە كٷش قوسا قولاستىنا الادى. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ اياعى اۋىر بٸر بيشارا جٶنسٸز ەيەلدٸ بودونچور قاتىن ەتٸپ الادى. موڭعول تٸلٸندە مەتٸن «تەرە دۋندا كەگەليتەي ەم-ە بودونچور يرۆەي»-سولاردىڭ ٸشٸندە ٸشتٸ (كەگەلتەي-ٸشتٸ) ەيەلدٸ بودونچور الادى» (§40). ەبەنايۇلى بۇعان بىلايشا تالداۋ جاسايدى: «دۋندا-دٷمدٸ (بالعالى دەگەن سٶز دەيدٸ). كەگەلتەي ەم-ە = كەلتەي ەنە. ماعىناسى الاسا بويلى ەنە. بۇل دومالاق-انا بولۋعا تيٸس» دەيدٸ: مەسساعان! بٷكٸل قازاقتىڭ قۇرمەت تۇتىپ ەل-اناسى دەپ ۇلىقتايتىن ۇلى جٷزدٸڭ دومالاق اناسىن جٶنسال اياعى اۋىر (ٸشتٸ) ەيەلدٸڭ ورنىنا قويىپ «مەڭگٷرت» دەگەن لاقاب اتى بار بودونچارعا وتىرعىزادى. جٶنسال ەيەل كٸمنەن بالا كٶتەرگەنٸ بەلگٸسٸز نەكەسٸز بالاسىنا بوسانىپ ۇل تابادى. ونىڭ ەكەسٸ بەلگٸسٸز بولعاندىقتان «جات» (جات) دەپ ات قويادى. جاتلان رۋى وسىدان تارايدى. ودان جالايىر تايپاسى شىعادى (-58-60 بەت) دەپ سەۋەگەيلٸك جاسادى. ۇلى جٷزدٸڭ ارۋاقتى بەيدٸبەك اتاسى دا, دانا دومالاق-انا دا بەيشارا بوپ قالعان. وقىرمان قاۋىم قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەمٸگٸ سٸزدەرگە وسىنداي تاريحي سىي ۇسىندى. قابىل الاسىزدار ما جوق پا ونى ٶزدەرٸڭٸز شەشٸڭٸزدەر. قازٸرگٸ زاماندا قاي عىلىمدى الساڭىزدا ٶسٸپ ٶركەندەپ دامىپ كەتكەن. ەگەر قانداي بٸر عىلىممەن اينالىسساڭىز سول تاقىرىپتاعى ٶزٸڭٸزگە دەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ جاساعان ەڭبەگٸنە سٷيەنە وتىرىپ, جاڭا وي, جاڭا يدەالاردى ۇسىنۋ ارقىلى عىلىمعا ٷلەسٸڭٸزدٸ قوسا الاسىز. ٶزٸڭە دەيٸنگٸ عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸن لاقتىرىپ تاستاپ جاڭا دٷنيە اشا قويۋ مٷمكٸن ەمەس. ت.ەبەنايۇلىنىڭ اتالمىش ەڭبەگٸندە مٷيٸزٸ قاراعايداي, ەلەم مويىنداعان بٸردە بٸر عالىمعا سٸلتەمە جاساماستان «وسىلاي بولۋعا تيٸستٸ» «ولار جاۋلار, دۇشپاندار, تٷركٸلەردٸڭ جاۋلارى» دەگەن سيياقتى سٶگٸس ايتىپ جالا جابۋمەن بٸرگە تاريحي اتاۋلاردى ٶزٸنٸڭ قالاۋىنشا ٶزگەرتٸپ وتىرعان. بۇل ٶزگەرٸستەرٸ ەڭ بولماسا ح-حVI عاسىرلار اراسىندا تٷركٸلەر قولدانعان سٶز قورىنا دٶپ كەلسە راحمەت ايتار ەدٸك. ولارى ورتا عاسىرعا دا, بٷگٸنگٸگە دە جات سٶزدەر. وسىلايشا ەلەم قۇرمەت تۇتاتىن قۇپييا شەجٸرەنٸڭ 282 تارماعىنا جاساعان اۋدارماسى, تٷسٸنٸكتەمەلەرٸ تٷگەلدەي دەيەكسٸز, ويدان جاساعان دالباسا دٷنيەلەر. سولاردىڭ بٸرلٸ-ەكٸلٸ مىسالىن كەستەمەن كٶرسەتەيٸك:
| №
|
تٷپنۇسقا | ت.ەبەنايۇلىنىڭ «قۇپييا شەجٸرە قۇپيياسى» 2010 (قشق) | |
| 1 | اشينا تٷركٸلەرٸ | الشىن-قاعاناتى. 11,13-بەت. | |
| 2 | يۋان ەۋلەتٸ | ۇلى الاش ۇلىسى. 12-بەت. | |
| 3 | جاياتۋ(مون)-جاراتقان | جايىق داريياسى. 13-بەت. | |
| 4 | ونون مٶرٶن (مون)- ونون داريياسى | ونون = ٸلە داريياسى . 11,14-بەت.
|
|
| 5 | تەنگيس-تەڭٸز | كەسپي تەڭٸزٸ . 11,14-بەت.
|
|
| 6 | بٶرتە –چينو (مون)-(بٶرتە بٶرٸ) | بٶرتە-شاينا. 11,14-بەت. | |
| 7 | قورىچار مەرگەن | قۇلسارى- مەرگەن. 15-بەت
|
|
| 8 | اعۋجام, بوروعۇل (مون)-كەڭپەيٸل بوروعۇل | اعزام بٶرٸچٸملٸ. 15,18-بەت
|
|
| 9 | مەنەن-تۋدۋن
حاچي-كٷلٸك حاچين حاچيعۋ حاچيگۋن حاچۋلا |
ادام ەسٸمدەرٸ |
مىڭنىم-تٷتٸن . 65-بەت.
قاز-شٶرەك. 65-بەت قازىم 65-بەت قازاق 65-بەت قازار 65-بەت قازار 65-بەت |
| 10 | |||
| 11 | |||
| 12 | |||
| 13 | |||
| 14 | |||
| 15 | ادارعىن (§46)-(اشۋ شاڭ) ادارعىن رۋى اتاندى
|
ارعىن رۋى اتاندى 67-بەت | |
| 16 | ۋرگۋداي, ماڭعۋداي رۋى | قورقىتاي, ماڭعىتاي رۋى 67-بەت | |
| 17 | ولحۋنۋد | قۇلشىنتى (قوڭىرات ٸشٸندەگٸ) 83-بەت | |
| 18 | ٶگەلٷن ٷجين-ٶلٷن انا | كەرٸم-كٶزەن 86-87 بەت | |
| 19 | ساعلاعار مودۋن-بۇتاقتى اعاش (كەشەن اعاش, كيەلٸ اعاش) | كەرٸم-كٶزەن-مۇرت (ەبەنايۇلى ساقلاعار-ساقلاعىر; مۇت-مەڭگٸ) 88-بەت | |
| 20 | تەمٷجٸن | تەمٷجەن (تەمەجەن) 91-بەت | |
تاريحي جازبا مۇرالارمەن اينالىسقاندا تٷپنۇسقانىڭ بٸردە-بٸر دىبىسىن, گرافيكاسىن ٶزگەرتپەي تٷسٸرۋ ارقىلى ترانسليتەراتسييا جاسالادى. ال, ونى تٸلدٸك دىبىس ەرەكشەلٸگٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا ساي ترانسكريپتسييا نەمەسە جاڭعىرتپاسى جاسالۋ قاجەت. ونداي تەرەڭ اناليزدٸ ەبەنايۇلى جاساي المايتىن بولعاندىقتان حالىقتىق قارا بايىر ەتيمولوگييانىڭ باتپاعىنا باتىپ كەتكەن. ەبەنايۇلىنىڭ ەڭبەگٸنٸڭ قۇنىن, ساپاسىن وسى بٸرنەشە اتاۋلار عانا تولىق دەلەلدەپ بەرگەنٸن وقىرمان قاۋىم تٷسٸنگەن بولار. مٸنە وسى سيياقتى بٸلٸمسٸز, پايىمسىز, ساۋاتسىزدىق بۇل كٸتاپتا تولىپ جٷر. ونىڭ بەرٸن ايتا بەرۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى بولعاندىقتان ەزٸرشە وسىمەن قىسقارتايىق. ەندٸگٸ كەزەكتە تٷركٸلەر مەن موڭعول حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگٸ بٸر ەكەنٸن انىقتايتىن تٸلدٸك جەنە سالت-دەستٷرلٸك تاريحي دەرەكتەردٸڭ جەڭٸل عانا بٸرنەشە مىسال كەلتٸرەيٸك.
تٷركٸ, موڭعول تٸلدەرٸ تۋىستاس تٸل ەكەنٸن تٷركٸتانۋشى عالىمدار وسىدان جٷز جىل بۇرىن دەلەلدەپ تۇجىرىم, جاساپ قويعان. التايتانۋشى تٸل بٸلٸمٸنٸڭ اتاقتى عالىمى ب.بازىلحان قازٸرگٸ قازاق, موڭعول تٸلٸنٸڭ تٷبٸر سٶزٸنٸڭ 40%, جالعاۋلىقتىڭ 60% بٸردەي ەكەنٸن عىلىمي تۇرعىدا انىقتاپ, دەلەلدەپ ەڭبەكتەرٸندە كٶرسەتكەن. دەمەك, بۇدان 800 جىل بۇرىنعى تٷركٸ, موڭعولداردىڭ تٸلٸندەگٸ تٷبٸر سٶز قورى, جالعاۋلىقتاردىڭ ۇقساستىعى قازٸرگٸ كەزدەگٸدەن دە مول بولعانى تٷسٸنٸكتٸ. ەلەمنٸڭ بەدەلدٸ لينگۆيست عالىمدارى تٷركٸ, موڭعول تٸلدەرٸ حۋننۋ (عۇن) يمپەريياسى قۇلاعاننان كەيٸن الشاقتاپ كەتكەنٸن دەلەلدەگەن. ونىمەن قاتار تٷركٸلەر ب.ز. ح عاسىردان باستاپ يسلام دٸنٸن, موڭعولدار حٷٸ عاسىردان باستاپ بۋدديزم دٸنٸن قابىلداعاننان كەيٸن بۇرىڭعىدان دا كٷشتٸ الشاقتاۋ پروتسەسسٸ جٷرٸلدٸ. بۇل دەرەكتەر مەن تالداۋلار تٷركٸلەر مەن موڭعولداردىڭ تٸلٸنٸڭ ارعى تەگٸ بٸر ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسى ەكٸ ەتنوستىڭ تٸلٸ تەكتەس ەكەنٸن گ.رامستەدت, ن. پوپپە, پ.پوۋحا پ.پەلليو, دٶرفەر, مەنگەس, ب.بازىلحان سيياقتى ونداعان عالىمدار دەلەلدەگەن. عىلىمي ماقالالاردى قاراۋىڭا بولار ەدٸ.
ەندٸگٸ كەزەك جەر داۋى! ەبەنايۇلى! «شىڭعىسحان: دەرەككە جٷگٸنگەن ابزال» (قە.№11.4-بەت. 4-10 ناۋرىز. 2016) دەگەن ماقالاڭدا: «موڭعوليياداعى جەر, سۋ اتتارىن اتاپ كٶرسەتٸپسٸز. الايدا سونىڭ بەرٸ شىڭعىسحانعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردا جوق قوي. ونى تاريحپەن ارناۋلى شۇعىلدانباعان قازاقتاردى الداۋ ٷشٸن جازدىڭىز با? ەلدە موڭعولدارعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸڭٸزدٸ ەيگٸلەۋ ٷشٸن جازدىڭىز با? ورحون, كەرۋلەن, ونون دەگەن ٷش ٶزەننٸڭ اتى ۇقساس بولعانىمەن گەوگرافييالىق سيپاتتاماسى مٷلدە كەرەعار. باتىستىق پ. كارپيني ول ٶزەندەر باتىسقا قاراي اعاتىنىن كٶرسەتكەن. پ.كارپيني, گ.رۋبرۋك شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸنە ٸلەنٸڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسىنان ٶتە سالىپ كٶپ ۇزاماي جەتەدٸ»-دەپسٸڭ.
ەبەنايۇلى-اۋ! مەن سەن سيياقتى اسپاننان عايسا بوپ تٷسٸپ, جەردەن مەدٸ بوپ شىققان ادام ەمەسپٸن. مەن بٷكٸل ٶمٸرٸمدٸ تٷركٸ حالقىنىڭ سونىڭ ٸشٸندەگٸ قازاق حالقىنىڭ كٶنە تاريحىن زەرتتەۋگە جان-تەنٸممەن بەرٸلگەن تاقۋامىن. وسى سالا بويىنشا جوق ٸزدەپ, جوقتاۋشى بولۋعا ٶزٸمدٸ 50 جىل دايىنداعان اداممىن. عىلىم الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تەرەڭ سەزٸنٸپ, عىلىمي ەتيكانى بەرٸك ۇستانىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ اشىلماي جاتقان قۇپيياسىن اشىپ, كەلەر ۇرپاققا اق ادال نيەتٸممەن قالتىرۋعا بەل بايلاعان بەيباقپىن. بٸرەۋگە جاعىنۋ جالبارىنۋعا قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ جانى قاس ەكەنٸن مەنٸ تانيتىن بٷكٸل قازاق, موڭعول ينتەلەگەنتسيياسى ساعان دەلەلدەپ بەرەتٸنٸنە سەنەمٸن. سوندا تٷسٸنەسٸڭ. الداۋ, الاياقتىق جاساۋ, جاعىنۋ ساعان عانا تەن ەكەنٸن سەنٸڭ جوعارىداعى سٶزٸڭ, نيەتٸڭ دەلٸلدەپ تۇرعانىن ٶزٸڭ دە بايقاماي قالعان سيياقتىسىڭ.
ەندٸگٸ كەزەكتە قىتايى مٸنەز كٶرسەتٸپ, بٸلمەستٸك پيعىل تانىتىپ, بٸلمەگەنسٸپ: «..موڭعولييادا شىڭعىسحانعا قاتىستى جەر-سۋ اتتارى جوق-قوي» دەگەن سۇراعىڭا (راشيد-اد-دين باستاعان الپىس شەجٸرەشٸلەردٸڭ جازىپ قالدىرعان مىنا سٶيلەمدەردٸ كٶلدەنەڭ تارتايىن: «موڭعولييادا بۋرحان-حالدۋن (كوورديناتى ە 108و 01-109و 45; ب. 48و 48و- 49 و61) دەپ اتالاتىن ٷلكەن تاۋجوتاسى بار. وسى تاۋدىڭ جان جاعىنان كٶپتەگەن ٶزەندەر باستاۋ العان. سول ٶزەندەر بويى تولعان ورمان اعاش. شىڭعىس حان وسى جەردٸ مەڭگٸلٸك ورىنى (قابٸرٸ) ەتٸپ تاڭداپ الىپ: «بٸزدٸڭ ۇلىلاردىڭ جاتاتىن ورنى وسى بولسىن. وسىندا بٸزدٸڭ التىن ۇرپاعىمىزدىڭ مٷردەسٸن جەرلەڭٸزدەر» دەگەن ەكەن. شىڭعىس حان وسى جەرگە قىستاپ, جايلاپ جٷرگەن. تۋعان جەرٸ ونون داريياسىنىڭ تٶمەنگٸ ساعاسى بۋلۋك-بۋلداقتا [1] تۇعان. بۋرحان-حالدۋننان التى كٷندٸك جەر. بۋرحان-حالدۋننان باس العان ٶزەندەردٸ اتاساق تٶمەندەگٸدەي. وندا : [بۋرحان-حالدۋننىڭ] وڭتٷستٸك بەتٸنەن كەلۋرەن [2], شىعىس بەتٸنەن ونون [3], سولتٷستٸك جاعىنان كيركاچۋ [4], سولتٷستٸك شىعىس جاعىنان كيرەكتۋ [5], سولتٷستٸك بەتٸنەن چيكۋ [6], باتىس-سولتٷستٸگٸنەن قالاقۋ[7], وڭتٷستٸك-باتىس ورتاسىنان كارا [8], تٷستٸك-باتىس ورتاسىنان باراچيتۋ [9], تۋرا وڭتٷستٸك-باتىسىنان دۋلي [10] ٶزەندەرٸ باس الادى» (راشيد-اد-دين 1952. ت.ٸ.كن.ٸٸ.س.233-234). راشيد-اد-ديننٸڭ تٷپنۇسقاسىنا تٷسٸنٸكتەمە بەرەلٸك:
[1]. بۋلۋك-بۋلتاك =دەلۋن-بولدوگ. تٷپنۇسقانىڭ وسى بٶلٸمٸن پاراسى تٸلٸنەن اۋدارعان ي.و.سميرنوۆ «دالۋن-بۋلداك» دەپ جەر اتىن جاڭعىرتقان. موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ (مقش) §59,97,211,282 تارماقتارىندا بەلگٸلەنگەن. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن «دەلٷن-بولدوگ» دەپ اتالادى. كوورديناتى ە 110و 37 ; ب.48و 40: (شىڭعىس حان ەنتسيكلوپەديياسى (ارى قاراي شە) 2012-260-بەت).
[2]. كەلۋرەن=كەرۋلەن. مقش: §94,96,98,107,136,142,151,177,193,282. بٷگٸنگە دەيٸن كەرۋلەن دەپ اتالادى. كوورديناتى: ە.109و; ب480و 49)
[3].ونون=ونون.مقش.§1,2,4,30,32,50,54,55,56,57,59,72,74,75,81,84,88,106,108,116,129,130,144,202,211. كوورديناتى: ە 109و-113و; ب 480و 251-49و-40, (شە).
[4]. كيركيچۋ=قىرقاشى سايى. مقش. §88,107,122: كوورديناتى: ە. 109و 02; ب. 470و 57; بٷگٸنلە سولاي اتالادى. (شە.-297 بەت)
[5]. كيرەكتۋ=كٷرلٷك. مقش. §89,94,122,129,141,,: ە.108و 57' ب.48و 03': بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٷرلٸك دەپ اتالادى (شە.-303-بەت).
[6]. چيكۋ=چٶك, بۋرحان-حالدۋننىڭ سولتٷستٸك جاعىنان باستاۋ الىپ روسسييانىڭ بۋريات رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىنا اعىپ كٸرەتٸن ٶزەن. كارتادا «چيكۋ» بۋري ادتار «چٶك» دەپ اتايدى. «حٸٸ عاسىر كەزٸندە ٷلكەن حيلگو, كٸشٸ حيلگو دەپ اتاعان. كٸشٸ حيلگونى چيكۋ دەپ تە اتاعان. چيكۋ مەن حيلگو ەكٸ شاعىن ٶزەن قاتارلاسا اعىپ بٷگٸنگٸ بۋرياد شەكاراسىنا كٸرٸپ بارعۋجين-تٶكٶمدٸ تٸلٸپ ٶتٸپ سەلەنگٸ داريياسىنا قۇيادى. (شە. 297-بەت).
[7]. حيلگو=حيلگو. كەزٸندە ٷلكەن حيلگو اتانعان رەسەيدٸڭ بۋريات رەسپۋبليكاسىنداعى بارعۋجين-تٶكٶمدٸ قيىپ ٶتٸپ سەلەنگٸ داريياسىنا قۇيادى. مقش. §105,109. (شە.-297 بەت).
[8]. كارا =قارا ٶزەنٸ: مقش. راشيد-اد-ديندە ت.ٸ.كن.ٸ. 129-بەت. بۋرحان-حالدۋننان باستالىپ, تۋل داريياسىنا قۇيادى.
[9]. بۋراچاتۋ =بوروكەر(كەيٸن بورو). مقش. §105,109,152. كوورديناتى: ە.106و 40و; ب.50و 16'.
[10]. دۋلي =تۋل داريياسى. مقش. §96,104,115,164,177,261. كوورديناتى: ە109و 01' ب. 48و 20'-دەپ باس الادى (شە.-284-بەت). بايىرعى تٷرٸك مەتٸندەرٸندە (ج.س.VII-ٸح.عع) توعۋلا, حٸٸ عاسىر تٷپنۇسقالارىندا «توعۋلا» بٷگٸنگٸ اتاۋى تۋل.
1305 جىلى جازىلعان راشيد-اد-دين شەجٸرەسٸندە جەنە 1240 جىلى جازىلعان موڭعولييانىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە وسىلايشا جازىلىپ ساقتالعان. شىڭعىس حانعا قاتىستى ما? قاتىستى.
«ول ٶزەندەر (جوعارىدا اتى اتالعان ونون, كەرۋلەن, تۋل) باتىسقا قاراي اعاتىنىن پ.كارپيني كٶرسەتكەن» دەپسٸڭ. پ.كارپينيدٸڭ «يستورييا مونگولوۆ» جولجازباسىندا بۇل تۋرالى بٸر سٶز جوق. پ.كارپيني جولجازباسىندا سول دەۋٸردەگٸ موڭعول يمپەريياسىنىڭ يەلەنٸپ العان تەرريتوريياسىن «جەر جاعدايى» تۋرالى §1 باپتا: «ولاردىڭ (موڭعول يمپەريياسىنىڭ) شىعىسىندا قىتاي, كورەي جەرٸ, تٷستٸگٸندە سارراتسيندەر (مۇسىلمان ەلدەرٸ), باتىس-تٷستٸگٸندە ۇيعۋر, سولتٷستٸگٸندە نايماندار ورنالاسقان. سولتٷستٸگٸ مۇحيتپەن قورشالعان (پ.كارپيني. 1993 الماتى-§21) دەپ جازعان. سەنٸڭ ايتىپ جٷرگەنٸڭدەي شىڭعىسحاننىڭ استاناسى قاراقۇم ۇلىتاۋدا بولسا, اتامەكەنٸ جاركەنت بولسا, شىعىستاعى 4000كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شٷرشٸتتٸڭ (مەنجٷرلەردٸڭ) التىن حاندىعىنا نە ٷشٸن شابۋىلدايدى. 4000كم الىستاعى التىن حاندىعى جاركەنتتەگٸ «موڭعولدارعا» كٷن سايىن شابۋىلدايتىن مٷمكٸندٸك بولا ما? ٸرگەلەس, شەكاراسى تيٸپ تۇرعان بولسا بٸر سەرٸ. قاراپايىم لوگيكاعا سيمايتىن وسىنداي جالعاندىقپەن اينالىسۋدىڭ قاجەتٸ قانشا? ونىڭ جولبەلگٸلەۋٸندە بالقاش, جاركەنت تۋرالى بٸر سٶز جوق. ال, يميل (ومىل=ەمەل) قالاسى تۋرالى وسى ەڭبەكتٸڭ 34, 64-بەتتەرٸندە بەلگٸلەنگەن. وعان 181,184,186 بەتتەرٸندە تٷسٸنٸكتەمەلەر بەرٸلگەن. پ.كارپينيدٸڭ بولعان ەمەل (ومىل) قالاسىن شەۋەشەكتٸڭ وڭتٷستٸگٸندە, جۇڭعار ويپاتىنىڭ باتىس سولتٷستٸگٸندە دەپ كٶرسەتكەن. بۇل قالانى قارا قىتاي (باتىس لاو) حاندىعىن قۇرعان ەليۋي داشي 1125 جىلى نەگٸزٸن قالاعان. كەيٸن ٶگٶدەيدٸڭ ۇلى قاداننىڭ وردوسى وسىندا بولعان. پ:كارپيني وسى ەمەل قالاسىنان موڭعول قاعاننىڭ ورداسى ورنالاسقان قاراقورىمعا دەيٸن بٸر اي جٷرٸپ جەتكەنٸن ايتادى (پ.كارپينين 1993.س,64-65). ەگەر قاراقورىمنىڭ ورنى سەن ايتىپ وتىرعان ۇلىتاۋ بولسا پ.كارپيني ونى نەگە اشىق جازباعان?
جۇرىنوۆقا ۇسىنىس
مۇرات جۇرىنوۆ (ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ اكادەميك): «بٸز عالىمدار, ساياساتپەن شۇعىلدانبايمىز, تەك عالىمي شىندىقتى ٸزدەۋمەن اينالىسامىز. سوندىقتان ەبەنايۇلىنىڭ كەيٸنگٸ تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى بٸزدٸ قىزىقتىرادى. بۇرىن دا ميلليونداعان ادامى بار تٷرٸك ەلەمٸنە شاعىن عانا ەلسٸز موڭعول جۇرتىنان شىققان ادامنىڭ حان بولۋى تٷسٸنٸكسٸز جەنە شىندىققا ۇلاسپايتىن جاي بولاتىن. حان تەك قانا كٷشتٸ ەلدەن, كٷشتٸ تايپادان شىققان. شىڭعىس حاننىڭ تۋعان جەرٸ ٶسكەن ٶلكەسٸ بۇرحان جەنە تٷرگەن جەرلەردٸ قازٸرگٸ موڭعولييا اۋماعىنان دا, سولتٷستٸك سٸبٸر ٶلكەسٸنەن دە تابا المايسىز. ول جاقتا ونداي جەرلەر بۇرىن دا, بەرٸ دە بولماعان. كەرٸسٸنشە, دەل سول بۇرحان مەن تٷرگەن دەگەن جەر-سۋ اتتارى جەتٸسۋ جەرٸندە ەجەلدەن بٷگٸنگە دەيٸن بار. بٸز وسىنداي دەلەلدەرگە كٶڭٸل اۋداردىق, بۇل زەرتتەۋدٸڭ باستاماسى دەپ ويلايمىن. مۇنى موڭعول عالىمدارىمەن بٸرگە تالقىلاپ, پٸكٸرتالاس جٷرگٸزۋ كەرەك. شىڭعىس حاننىڭ كەڭسەلٸك قۇجاتتارى تٷرٸك تٸلٸندە جٷرگٸزٸلگەن. موڭعول بولسا, نەگە موڭعول تٸلٸندە جٷرگٸزٸلمەگەن? موڭعول عالىمدارى بۇل تۋرالى: «ٶيتكەنٸ ول تٷرٸكتەردٸڭ اراسىندا جٷرگەندٸكتەن دە, ولارعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن تٷرٸك تٸلٸندە جٷرگٸزدٸ»,-دەيدٸ. ال جارايدى دەلٸك, وندا ولار پارسىلارمەن سوعىستى, نەگە پارسى تٸلٸندە جٷرگٸزبەيدٸ? ارابتارمەن سوعىستى نەگە اراب تٸلٸندە جٷرگٸزبەدٸ? رەسەيدٸ, قىتايدىڭ تەڭ جارتىسىن جاۋلاپ الدى, «نەگە ورىس, قىتاي تٸلدەرٸندە جٷرگٸزبەدٸ?» دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋۋى زاڭدى.
شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. موڭعول عالىمدارى شىڭعىس حاندى ٶزدەرٸنٸڭ باباسى رەتٸندە ەسەپتەي بەرسٸن. بٸراق شىندىقتىڭ ەسٸگٸن اشىپ قويۋىمىز كەرەك. شىڭعىس حاندى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كٶسەمٸ رەتٸندە تانۋعا كەلٸسۋگە تيٸسپٸز. شىڭعىس حان- التاي, بالقاش, الاكٶل ٶڭٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن ادام. قازٸرگٸ موڭعولييانىڭ اۋماعىندا تۇرماعان. وسىنى عالىمدارىمىز دەلەدەپ, مويىنداتۋ كەرەك. بۇل تەز ارادا شەشٸلە قوياتىن مەسەلە ەمەس. زەرتتەۋدٸ ەر تٷرلٸ تەسٸلدەرمەن ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. دۋلاتيدٸڭ, بيچۋريننٸڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸر جەرٸندە شىڭعىس حاننىڭ تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ, مۇسىلمان دٸنٸندە بولعانى, بٸر بالاسىنىڭ ورازا تۇتقانى, بٸر نەمەرەسٸنٸڭ اتى مۇحاممەد بولعانى ايتىلىپ كەتەدٸ. موڭعولداردا مۇحاممەد دەگەن ەسٸم جوق قوي. وسىنداي ناقتى دەلەلدەر بار. سوندىقتان تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلىن تىڭداپ, ەڭبەگٸن عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالدىق. ۇعا-نىڭ پرەزيدەۋم مٷشەلەرٸ بۇل ەڭبەكتٸ ارى قاراي جالعاستىرىپ, زەرتتەۋ كەرەك دەگەن قورىتىنعا كەلدٸك» (دەرەك – كٶزٸ:http://ult.kz/? p=12991). قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇعا پرەزيدەنتٸ مۇرات جۇرىنوۆ وسىلاي دەيدٸ. ەرٸ ت.ەبەنايۇلىنا قازاقستان عا-نىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ اتاعىن بەرگەن. ت.ەبەنايۇلىنىڭ ەڭبەگٸن مەديەۆيست قانداي عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالعان? قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا عزي-نٸڭ تالقىسىنا سالعان با? ونسىز دا بەلٸن الدىرىپ اۋىر قالدە تۇرعان قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ بەدەلٸن وسىنشاما تٶمەندەتٸپ «جاركەنت اكادەميياسىنىڭ» دەڭگەيٸنە تٷسٸرگەنٸڭٸز قانداي ٷلكەن تراگەدييا! م.جۇرىنوۆ مىرزا سٸز, حيمييا عىلىمىنىڭ بەلگٸلٸ دە بەدەلدٸ عالىمدارىنىڭ بٸرٸسٸز. سٸزدٸ ەلەم حيميكتەرٸ مويىندايدى. ال تاريحتان حابارىڭىزدىڭ ازدىعى بٸردەن كٶرٸنٸپ تۇر. تىم اسىعىس قوزعالعان سيياقتىسىز... ەڭ بولماسا بۇل سالادان حابارى بار بٸر مامانمەن اقىلداسىپ العاندا بۇلاي بولماس ەدٸ.
جۋىقتا, «ايقىن» گازەتٸندە (24.03.2016.№43) جاپونييانىڭ «كيودو تسۋسين» اگەنتتٸگٸ جاپونييا عىلىم اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسە وتىرىپ, شىڭعىس حان كەسەنەسٸ تۋرالى جاڭا مەلٸمدەمە جاساعانى تۋرالى حابار جارييالاندى. سوندا, اقش-تىڭ نسا, جاپونييانىڭ GVC عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىقتارى شىڭعىس حان كەسەنەسٸ موڭعولييانىڭ بۋرحان-حالدۋن تاۋىندا ەكەنٸن انىقتاپ, ەندٸ سول جەراستى كەسەنەنٸ قازۋ مەسەلەسٸن قاراستىرىپ جاتقانى تۋرالى جازىلىپتى. بۇعان نە دەيسٸز?
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ باق-دا جاسى 60-تان اسقان, اتاق لاۋازىمىنان ات ٷركەتٸن بٸرلٸ-جارىم اعالارىمىز ت.ەبەنايۇلىنىڭ ٶتٸرٸگٸنە ايرانداي ۇيىپ, قۇلاش-قۇلاش ماقالا جارييالاپتى. قازاعىمىز ايتادى «بەلگٸسٸز جەردٸڭ بەدەرٸ مول», «سىرىن بٸلمەيتٸن اتتىڭ سىرتىنان جٷرمە» دەپ, شىڭعىس حاننىڭ موڭعولدارى ايتادى: «سىرىن بٸلمەيتٸن تەسٸككە ساۋساعىڭدى سۇقپا» دەپ. سوندىقتان ٶزٸ بٸلمەيتٸن ٸسكە ارالاسۋ اقساقالداردىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸن نازاردا بەرٸك ۇستاعانىمىز اقساقالدىقتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ, مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ بٸر سيپاتى بولماق.
تٷيٸن.
- ج.س.ب.حح عاسىردان بەرگٸ تاريحي دەرەكتەر بويىنشا ەۋرازييانىڭ ۇلى دالاسى (شىعىسى حيانعان جوتاسىنان باستاپ دنەپر, دونعا دەيٸن), ساقتار, حۋننۋلار (عۇن), تٷرٸكتەر مەكەندەگەن.
- حۋننۋ (عۇن) يمپەريياسى قۇلاپ ەكٸ بٶلٸنگەننەن كەيٸن حۋننۋ (سيۋننۋ) توبى (تٷركٸلەر) مەن دۋنحۋ توبىنىڭ (موڭعولدار) تٸل ايىرماشىلىعى ايقىندالا باستادى سٶيتٸپ VII-ح عاسىر اراسىندا موڭعول تٸلٸ قالىپتاستى. بٷگٸنگٸ موڭعولداردىڭ اتا-باباسى وسى دەۋٸرگە (VIII-X عع) دەيٸن تٷرٸك اتانىپ كەلسە, ودان سوڭ تاتار, مونعۋ ( مٶنگۋ, مۋنگۋ, موگول ) اتاندى. جاڭا ەتنوس پايدا بولدى.
ارعى اتا-بابالارى ەجەلگٸ ساقتاردىڭ (سو, سە, سيا, چى, چي ت.ت.س.س) سالالانىپ, قانات جايىپ, ٶسٸپ-ٶنگەن تٷرٸكتەر حۋننۋ (سيۋننۋ), دۋنحۋ توبىن قۇرادى. دۋنحۋ توبىنىڭ دارلەكين, نيرۋن تايپالارى ەجەلگٸ دەۋٸردەن ب.ج.س. VIII-X عع كەزٸندە جاڭا موڭعول ەتنوسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان. شىڭعىس حان سول نيرۋن توبىنىڭ قييات تايپاسىنىڭ بورجىعىن رۋىنان شىققان جاڭا موڭعول ەتنوسىنىڭ ٶكٸلٸ.
3.راشيد-اد-دين ەڭبەگٸندە شىڭعىس حان قۇرعان, «موڭعول» دەپ اتاعان يمپەرييانىڭ بٸر تۋدىڭ استىنا, بٸر بيلٸكتٸڭ باسشىلىعىنا تٷركٸ تەكتٸ, تٷركٸ تٸلدٸ ونداعان تايپالىق وداقتار مەن ۇلىستار كٸردٸ (راا.ت.ٸ.كن. ٸ. 1,2,3-بٶلٸم. – 92-152 بەتتەر). بۇل مەملەكەت كەزٸندەگٸ سيۋننۋ, تاڭ, كەڭەس وداعى سيياقتى كٶشپەلٸلەردٸڭ مۋلتيۇلتتىق يمپەريياسى بولدى.
- جوشى جەنە ونىڭ ۇرپاقتارى بيلٸك جٷرگٸزگەن جوشى-قىپشاق ۇلىسىنىڭ حالقى تٷرٸكتەر. جوشىنىڭ ٶزٸنٸڭ بابا تەگٸ – تٷرٸك (ساقتاردان بەرٸ قاراي). دەمەك, قازاق حاندىعىن ورناتۋشىلار موڭعولدار ەمەس, موڭعول يمپەريياسىنىڭ قارماعىندا ٶسٸپ جەتٸلگەن تٷرٸكتەر.
- «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» دەپ اتالعان تاريحي مۇرا تۋ باستا موڭعول تٸلٸندە جازىلعان.
قازاقستان عا-نىڭ پرەزيدەنت م. جۇرىنوۆ مىرزاعا ۇسىنىس.
شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ, تاريحتاعى رٶلٸ قاقىندا سوڭعى 10-15 جىل بويى قازاق باق-تارىندا داۋ-دۋماي ٷزٸلمەي كەلەدٸ. ەكٸ مۇحتار باستاپ سوڭى بٸزگە جەتٸپ, سٸزدٸڭ دە بەدەلٸڭٸزگە شٸركەۋ تٷسٸردٸ. ەگەر قارسى بولماسىڭىز ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا, ەلەمنٸڭ تٷركٸتانۋشى, موڭعولتانۋشى تاريحشىلارىنىڭ قۇرامىندا دٶڭگەلەك ستول ۇيىمداستىرىپ وسى تالاسقا نٷكتە قويۋىڭىزدى سۇرايمىن. گەرمانييا, فرانتسييا, اقش, رەسەي, قىتاي, جاپون, موڭعول, قازاقستان تاريحشىلارىن قاتىستىرىپ جاساۋعا مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ. بۇل سونداي بٸر قيىن جۇمىس ەمەس. تەك نيەت بولسا بولدى.
شىڭعىسحان قييات تايپاسىنىڭ بورجٸگٸن (بٶرٸ+تەگٸن) رۋىنان. قيياتتار شىڭعىس حانعا دەيٸن تٷرٸك قييات, موڭعول قييات بولىپ بٶلٸنٸپ كەتكەن. شىڭعىس يمپەريياسىنان كەيٸن نايمان, كەرەي, جالايىر, قوڭىرات, مەركٸت, قاڭلى, ٷيسٸندەر تاعى دا ەكٸ ەتنوسقا بٶلٸنٸپ بٷگٸنگٸ كٷنٸ وسى اتالمىش تايپالار تٷركٸ, موڭعول ەتنوستىڭ ٸشٸندە ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ اتاۋىمەن اتالىپ , سول تٸلدەردە سٶيلەپ, سول تٸلدەردٸ ۇلتتىڭ تٸلٸ ەتٸپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر.
تاعى ايتامىن بٸز قازاقتار شىڭعىس حاندى قازاق بولدىرامىز دەپ قىزىلجٸنٸك بولمايىق. بۇل باياعىدا دەلەلدەنٸپ بولعان ۇعىم. كەرٸسٸنشە كٶك تٷرٸك قاعاناتىن ۇلىقتاپ, وسىنى العا تارتىپ الىپ جٷرسەك بٸزگە اتا-بابالارىمىزدا, ارۋاق تا رازى بولادى. قازٸرگٸ جاعدايدا تٷرٸك تەكتٸ ۇلتتار مەن ۇلىستار ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي باسشىسىن مەنشٸكتەپ الىپ ۇلىقتاۋ ٷستٸندە. ايتالىق, ٶزبەكتەر ەمٸر تەمٸردٸ, تاتارلىر التىن وردانى, تٷركييالىق تٷرٸكتەر سەلجٷكتەردٸ, نوعايلار ەدٸگەنٸ, ۇيعىرلار م.قاشقاريدٸ مەنشٸكتەپ الىپ ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ جاتىر. بٸز كٶك تٷرٸكتەردٸ ۇلىقتاۋىمىز, مەنشٸكتەۋٸمٸز كەرەك. كٶك تٷرٸكتەردٸڭ بيلەۋشٸ تايپاسى قىپشاقتار بولعان حٸ-حٸٸ عاسىردا قازاقتاردى «قىپشاق» اتاعان. كٶك تٷرٸكتەردٸڭ سالت-دەستٷرٸ, دٷنيەتانىمى بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ ورتاسىندا جاقسى ساقتالعان. ەرٸ كٶك تٷرٸككە تالاسىپ تۇرعان باسقا تٷركٸ حالىقتارىن كٶرمەدٸم. سول ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كٶتەرەلٸك. ۇلتىمىزدى ۇلىقتايمىز دەگەن جەلەۋمەن بٸزدەر – تاريحشىلار, جازۋشىلار, جۋرناليستەر سەبيلٸك اۋىرۋدىڭ سٷزەگٸنە تٷسٸپ كەتپەيٸك.
قارجاۋباي سارتقوجاۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ. تٷركٸتانۋ, التايتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, حالىقارالىق كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى تٷرٸك تاريحى قۇرىمىنىڭ (اكادەمييا) تولىق مٷشەسٸ, تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, تٸلبٸلٸمٸ عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
