شىعىس فيلوسوفيياسىنىڭ اتاسى - ەل-فارابي
بٸلٸم جولىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعان, تالاي ساڭلاقتاردى مويىنداتقان عۇلاما ەرينە, ەبۋ ناسىر ەل-فارابي.
ەل-فارابيدٸڭ ەڭبەكتەرٸ مەن ٶمٸرٸ تۇتاس عىلىم. فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ ەل-فارابي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاقىپبەك التاەۆتٸڭ ايتۋىنشا, فارابيتانۋ مۇراسىن زەرتتەۋدٸ 5 توپقا بٶلۋگە بولادى.
«بٸرٸنشٸ توپقا ورتاعاسىرلىق اراب, پارسى عالىمدارىنىڭ جازبالارى كٸرەدٸ. ەكٸنشٸ توپقا فارابيتانۋدىڭ تاعى بٸر ٷلكەن سالاسىن حٸح-حح عع. مىسىر, سيرييا, ليۆان, يران جەنە اۋعانستان عالىمدارى تولىقتىردى. فارابيتانۋداعى ٷشٸنشٸ توپتى باتىس اۆتورلارى قۇرايدى. بۇل سالاداعى فارابي مۇراسىنا قىزىعۋشىلىق حV عاسىردان باستالادى. فارابيتانۋداعى تٶرتٸنشٸ توپقا پاتشالىق رەسەي جەنە كەڭەس زامانىنداعى شىعىستانۋشىلار جاتسا, فارابيتانۋ عىلىمىنىڭ بەسٸنشٸ توبىنا تٷركٸتٸلدەس حالىقتار عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن جاتقىزۋعا بولادى»,- دەپ جاقىپبەك التاەۆ جٸكتەپ بەرگەن ەدٸ.
ەبۋ ناسىر ەل-فارابي عىلىمنىڭ سان سالاسىن مەڭگەرگەن كەمەڭگەر تۇلعا رەتٸندە تاريح بەتٸندە ەسٸمٸ التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعانى داۋسىز. ەل-فارابيدٸڭ ٶمٸرٸ جايىنداعى ماعلۇماتتار ۇلى ويشىل, ەرٸ ٷلكەن ساياساتكەر, بٸلگٸر فيزيك, استرونوم, دارىندى ماتەماتيك, ٸرٸ فيلولوگ جەنە مۋزىكانىڭ اتاسى بولعان دانا ەرٸ دارا جان ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
ول سانالى عۇمىرىن بٸلٸم مەن عىلىمعا ارناعانى بارشاعا بەلگٸلٸ. بٷگٸنگٸ ەگەمەن ەلدٸڭ ازييا مەن ەۋروپامەن قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا كەشەگٸ ٶتكەن عۇلامانىڭ سارا جولى سەبەپكەر سىندى.
تٸرشٸلٸگٸندە ەۋروپا ەلدەرٸنەن شىعىستىق ٸلٸم الۋى وسىعان دەلەل. سان عاسىر ارتتا قالسا دا شىعىسپەن رۋحاني بايلانىس ورناتۋىمىزعا دا ىقپال ەتكەن دانالاردىڭ ەڭبەكتەرٸ ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس.
رۋحاني بايلانىستىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸنٸڭ بٸرٸ, ەرٸ نەگٸزگٸسٸ – ەدەبي بايلانىستار. باي قازاق ەدەبيەتٸ شىعىستىق كٶركەم سٶز ٶنەرٸندەگٸ جاقسىلىق نىشاننىڭ قاي-قايسىسىن دا جاتسىنباعان, بويىنا سٸڭٸرە بٸلگەن. مۇنىڭ ٶزٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە قۇلاش ۇرۋىنىڭ, ەلەمدٸك ەدەبيەتپەن سۋسىنداۋىنىڭ جەنە ٶزگەلەرگە تانىلۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە باعالانادى.
اريستوتەلدەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ۇستاز اتانعان عالىم ٶزٸنٸڭ ەدەبيەتكە قاتىستى نەگٸزگٸ تەورييالىق وي-پٸكٸرلەرٸن: “ريتوريكا”, “پوەزييا ٶنەرٸنٸڭ كانونى تۋرالى تراكتات”, “پوەزييا ٶنەرٸ تۋرالى”, “عىلىمداردى كلاسسيفيكاتسييالاۋ تۋرالى تراكتات”, “ٶلەڭ جەنە ۇيقاس تۋرالى سٶز” جەنە ت.ب. ەڭبەكتەرٸندە سارالايدى. ونىڭ وسى ايتىلعان ەڭبەكتەرٸندەگٸ تەورييالىق ويلارى مەن كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق پٸكٸرلەرٸ ەلٸ كٷنگە مەنٸ مەن ماڭىزىن جويعان جوق.
قايتالانباس مۇقرا قالدىرعان فاراب جەرٸنەن شىققان ساڭلاقتىڭ «پوەزييا ٶنەرٸ جايلى», ال ەكٸنشٸسٸ «پوەزييا ٶنەرٸنٸڭ قاعيدالارى» تراكتاتتارى پوەتيكاعا قاتىستى جازىلعان تۋىندىلارىنىڭ ٸشٸندەگٸ شوقتىعى بيٸك ەڭبەگٸ.
تاقىرىپتارى جاعىنان ۇقساس كەلگەن قوس شىعارمانىڭ مەن-مازمۇنى ەكٸ تٷرلٸ. بٸر ويدى قايتالامايتىن ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ٶمٸرشەڭ بولۋىنداعى سىردا وسىندا جاتىر.
ارسيتوتەلدٸڭ شىعارمالارىنا قانىققان ەل-فارابي, تەمٸرقازىعىنىڭ ويىن سارالاۋدان جالىققان ەمەس. عالىمنىڭ, اريستوتەلدٸڭ «پوەزييا ٶنەرٸ جايلى» ەڭبەگٸن تالداپ جازعان «پوەزييا ٶنەرٸنٸڭ قاعيدالارى» اتتى تراكتاتى سٶزٸمٸزگە دەلەل. Əل-فارابي بۇل تۋىندىسىندا ٶزٸ «حاكٸم» دەپ اتاعان اريستوتەلدٸڭ پوەتيكا بويىنشا تۇجىرىمدارى مەن ٸلٸمٸن تٷسٸندٸرەدٸ.
بۇل ەڭبەنگٸندە سۇلۋ سٶزدەن ساراي سوققان اقىنداردى ٷش توپقا بٶلٸپ قاراستىرعان. بٸرٸنشٸسٸ, تەورييالىق تۇرعىدان اتالمىش ٶنەر تۋرالى حابار بولماسا دا تابيعي قابٸلەتٸ بارلار. ەكٸنشٸ توپتاعى اقىندار, ولار تابيعي دارىندارىمەن قاتار, پوەزييا ٶنەرٸندە دە تەرەڭ بٸلگٸرلٸگٸمەن سيپاتتالادى. ٷشٸنشٸسٸندە –العاشقى ەكٸ توپتاعى اقىندارعا ەلٸكتەۋشٸلەر دەپ زەردەلەگەن.
فارابي قاشاندا تەورييا مەن تابيعي تالانتتىڭ ۇشتاسۋىن ٶنەردٸڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكٸزەتٸن ۇلى كٷش ساناعان. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, «عاجاپ پوەزييا» جاساۋ ٷشٸن اقىنعا ەركٸندٸك قاجەت. ٶلەڭنەن ٶرنەك قۇرۋشى جان بٸر جانردى جەتٸك مەڭگەرگەن كەزدە عانا ٶنەرٸ كەمەلدەنە تٷسەدٸ دەگەن ويدى دەلەلدەپ ٶتكەن.
Əل-فارابي «پوەزييا ٶنەرٸ جايلى» تراكتاتىندا نەگٸزٸنەن اراب مەتريكاسىنا سəيكەس مəسەلەلەرگە — بəيٸتتٸڭ سوڭعى دىبىسى, ۇيقاس, بٸر بۋناق نەمەسە جولداعى قىسقا داۋىستىلار سانى, ولاردىڭ ٶلەڭ ٶلشەمٸنە قاتىستى جəنە ت.ب. تەك اراب پوەزيياسىنىڭ ٶزٸنە عانا تəن سۇراقتارىن تالداپ, سونىمەن قاتار پوەزييانىڭ وعان جاقىن ٶنەر — ريتوريكادا قولدانىلۋ ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاتىستى تۇجىرىم جاسايدى. Əدەبيەت تەوريياسىنىڭ «ەلٸكتەۋ» تەوريياسىنا جان-جاقتى, əرٸ تەرەڭ تالداۋ جٷرگٸزەدٸ.
ەل-فارابي تۇلعاسى اراب پوەزيياسىنىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭ بويلاعان. ياعني, بۇل ەكٸ ەڭبەكتٸڭ اتاۋى ۇقساس بولعانمەن, بٸرٸ كلاسسيكالىق گرەك پوەزيياسى تۇرعىسىنداعى, ەكٸنشٸسٸ əلەمدٸك əدەبيەتتٸڭ ەڭ كٶركەم سالاسىنىڭ بٸرٸ — اراب پوەزيياسىنا ارنالعان تۋىندىلار بولىپ تابىلادى.
اقىندىق ٶنەر تۋرالى سٶز قوعاپ, وي ٶربٸتكەن ويشىل دا قارا سٶزدەن جاياۋ ەمەس.
Əل-فارابيدٸڭ زامانداستارى جəنە ودان كەيٸنٸرەك ٶمٸر سٷرگەن شىعىس پەن باتىستىڭ اقىندارى, əدەبيەتشٸلەرٸ مەن تاريحشىلارى عۇلامانىڭ اقىندىعى جٶنٸندە كٶپتەگەن مəلٸمەتتەر جازىپ قالدىرعان.
كەيبٸر تۇستاس شايىرلار اراب-پارسى اقىندارىن التىن تٷيەگە بالاپ, سول تٷيەنٸڭ باسى Əبۋ ناسىر əل-فارابي ەدٸ دەپ شەبەر بەينەلەگەن.
عالىمنىڭ وسى جەنە ٶزگەدە ەڭبەكتەرٸ دٷنيە جٷزٸ حالىقتارىنىڭ قوعامدىق-فيلوسوفييالىق ويلارىنا ىقپال ەتتٸ دەپ ايتۋعا بولادى. ح عاسىردان باستاپ قازٸرگٸ تاڭعا دەيٸنگٸ مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ۇلى بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرٸ ەلەم عالىمدارىنىڭ سۋسىندار كەۋسەر بۇلاعىنا اينالدى.
«عىلىمي مۇرا قالدىرماعان عالىم نايزاعاي ويناتىپ, كٷركٸرەپ تۇرىپ, جاۋماي ٶتكەن بۇلتپەن تەڭ”, – دەگەن اراب حالقىنىڭ دانا ماقالى بار. وسىنداي قاناتتى ويدى تۋ قىپ ۇستاعان ەل-فارابي عىلىم مەن ٶنەردٸڭ بارلىق سالاسىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ, ارتىندا ٶشپەس عىلىمي جازبالارىن قالدىرادى.
التى الاش پەن التى قۇرلىققا ەسٸمٸ ەتەنە تانىس ەل-فارابيدٸ ٶزگە عالىمدار شىعىستىڭ اريستوتەلٸ دەپ اتاعانى بارشاعا ايان. ارتىندا قالعان عىلىمي مۇراسى ٶتە مول. ۇلى ويشىلدىڭ قالامىنان ەكٸ جٷزگە جۋىق تراكتاتتار دٷنيەگە كەلگەن.
عىلىمي جەنە مەدەني ەڭبەكتەرٸ عاسىرلار بويى ارداقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان قازاق دالاسىنىڭ اسىل پەرزەنتتەرٸنٸڭ ەڭ جارىق جۇلدىزى – ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ تۇجىرىمدارى تالاي تۇلعانى تەربيەلەيتٸن باستى قۇرال.
