بەيجٸڭ بۇل كەپتەلٸستٸڭ سەبەبٸن پاندەمييامەن بايلانىستىرۋدا. "قازاقستاننىڭ ماي-توڭماي وداعى" قاۋىمداستىعىنىڭ اقپاراتىنشا, دەل قازٸر كارانتينگە بايلانىستى تسينداو پورتىنان قىتاي تاراپىمەن ترانزيت تولىقتاي توقتاتىلعان.
بٸر قىزىعى قىتايدان ترانزيت قازاقستان ٷشٸن عانا شەكتەلگەن. قازاقستانعا تەمٸرجول قاتىناسى ۋاقىتشا توقتاتىلعانىنا قاراماستان, دەل سول قىتايدان قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەۋروپاعا ترانزيت – اشىق. ونىڭ ٷستٸنە, قىتايدان ەۋروپاعا تەمٸرجول ارقىلى جٷك اعىنى ەدەۋٸر ٶسۋدە.
Dalanews.kz پٸكٸر بٸلدٸرگەن بٸرقاتار ساراپشىلار بەيجٸڭنٸڭ پاندەمييانى سىلتاۋراتىپ وتىرعانىن, انىعىندا بۇل مەسەلەنٸڭ ساياسي استارى بارىن ايتادى.
سونىڭ ٸشٸندە ەڭ كٶپ ايتىلاتىنى, بۇل – قازاق بيلٸگٸنٸڭ مۇسىلمانداردى جاقتاعانى ٷشٸن جازا.
رەسمي بەيجٸڭ نۇر-سۇلتاننىڭ قىتايدان قاشقان ەتنيكالىق قازاقتارعا بوسقىن مەرتەبەسٸن بەرۋٸنە كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن وسىلاي بٸلدٸرٸپ جاتسا كەرەك. قالاي دەگەنمەن دە قىتاي قازاقستاندىق تاۋار ەكسپورتشىلارى ٷشٸن كەدەن ساياساتىن قاتايتقان ٷستٸنە قاتايتىپ جاتىر.
...
ساياساتتانۋشى ماكسيم كازناچەەۆتٸڭ تۇسپالداۋىنشا بەيجٸڭ قازاقستاندى بوپسالاۋدان تايىنبايدى. ٶز نارىعىنا ٶتكٸزۋ ٷشٸن اقوردادان ساياسي جەڭٸلدٸكتەر جاساۋدى تالاپ ەتەدٸ. ەكونوميكا تۇرعىسىندا قىتايدان قول ٷزگٸسٸ كەلمەيتٸن قازاقستانعا بٸرقاتار ساياسي شارت كٶلدەنەڭ قويىلعان.
«قىتايدىڭ شەكارانى تاس جاۋىپ العانى دا سونىمەن بايلانىستى.
بەيجٸڭ بيلٸگٸ نۇر-سۇلتان مەن الماتىنىڭ قاق تٶرٸندە قىتايعا قارسى نارازىلىق ۇيىمداستىرعان توپتى قاتاڭ جازالاۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر. قازاقستانداعى سينوفوبييالىق كٶڭٸل-كٷيدٸ سەل دە بولسىن سەيٸلتٸپ, بەيجٸڭنٸڭ جاعىمدى وبرازىن قالىپتاستىرماق.
ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸ جالعاستىرعىسى كەلسە اقوردا وسى ۋلتيماتۋمدى ورىنداۋى تيٸس.
شەكاراداعى مىڭداعان كونتەينەردٸ قاڭتارىپ قويۋ ارقىلى قىتاي قازاقستان بيلٸگٸن وسىنداي شەشٸم قابىلداۋعا كٶندٸرمەك», – دەيدٸ ساراپشى.
اقوردا ەلگٸ ۇسىنىستى قابىل العان جاعدايدا بەيجٸڭنٸڭ ساياسي ھەم ەكونوميكالىق ەكسپانسيياسىنا قارسى شىققان قازاقستاندىق بەلسەندٸلەر قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرايدى دەگەن سٶز. ونسىز الىس-بەرٸس, بارىس-كەلٸسكە جول اشىلمايدى.
قورعاس پەن دوستىق شەكاراسىنداعى مىڭداعان قازاقستاندىق كەسٸپكەردٸڭ تاۋارى قاڭسىپ قالۋى مٷمكٸن.
ٸلگەرٸدە ايتىپ ٶتكەندەي, قىتايدان ترانزيت قازاقستان ٷشٸن عانا شەكتەلگەن. «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» جوباسى نەگٸزٸندە باتىستان جەتكەن تەمٸرجول قۇرامدارى قىتاي شەكاراسىنان ەش قيىندىقسىز ٶتۋدە. قىتايلىق شەكاراشىلار ولاردىڭ قاعاز-قۇجاتىن تەكسەرٸپ جاتپاي, تەز-تەز ٶتكٸزۋگە تىرىسادى ەكەن. ال قازاقستاننان كەلگەن تاۋاردىڭ قىتاي شەكاراسىندا تۇرالاپ تۇرعانىنا اتتاي التى اي بولدى.
«بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ەكونوميكاسى ٷشٸن ٶتە-مٶتە اۋىر سوققى. قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەردٸڭ تاۋار اينالىمى توقتاپ قالدى, قالتاداعى قاراجات تاۋسىلۋعا تاقاۋ. تاۋار قىتايدان ەرٸ اسپاعاننان كەيٸن تابىس تا جوق. بيزنەس قىپ-قىزىل شىعىنعا باتۋدا.
قىتايدىڭ شەكاراسىندا قازاقستاننان جەتكەن جٷزدەگەن, مىڭداعان ۆاگون مەن فۋرا كەپتەلٸپ تۇر. ال ەل ٸشٸندە ولاردىڭ تاپشىلىعى سەزٸلۋدە. ٸشكٸ تاسىمالعا ترانسپورت, اۋىر جٷك كٶلٸكتەرٸ جەتٸسپەي جاتىر. بۇل ٶز كەزەگٸندە تاسىمالدىڭ قۇنىن ارتتىرادى, مۇنىڭ سوڭى تاۋار باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا الىپ كەلەدٸ», – دەيدٸ ساراپشى.
قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەردٸ تىعىرىققا تٸرەپ, ەل ەكونوميكاسىن شىعىنعا باتىرعان بەيجٸڭنٸڭ كٶزدەگەنٸ نە?
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە قىتاي قازاقستان عانا ەمەس, كٷللٸ ورتا ازييانىڭ ساياسي بەتالىسىن ٶزٸنە قاراي بۇرماق. بۇل ماقساتقا جەتۋدٸڭ جەدەل جولى ەرٸ تيٸمدٸ قۇرالى – ەكونوميكالىق قىسپاق.
«سوڭعى 10-15 جىلدىڭ بەدەرٸندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى الىس-بەرٸس كٷرت ٶستٸ. بەيجٸڭ ساۋدا اينالىمىنا كەدەرگٸ كەلتٸرگەن جوق, بەرتٸنگە دەيٸن كەڭشٸلٸك تانىتتى. بۇل قازاقستاندى قاقپانعا تٷسٸرۋدٸڭ امالى ەدٸ, وسى ارقىلى ساياسي مٷددەسٸن ساۋدالايتىن كٷن تۋارىن بٸلدٸ.
ورتا ازييادان كەلەتٸن شيكٸزاتتىڭ نەگٸزٸ بٶلٸگٸن قىتاي نارىعى تۇتىنىپ كەلدٸ. ال قازٸر بەيجٸڭ جاساعان «جاقسىلىعىنىڭ» ٶتەۋٸن تالاپ ەتٸپ وتىر.
قىتاي قازاقستاندى تەك شەكارا ايماعىندا عانا قىسىمعا المايدى. شىعىس قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنا كٶز تٸگٸپ وتىرعانى ٶتٸرٸك ەمەس.
قازاقستان بيلٸگٸ جەرٸن بۇلداسا بەيجٸڭ شەكارالىق ٶزەندەردٸ ساۋداعا سالۋى مٷمكٸن.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, قىتايدان باستاۋ الاتىن قارا ەرتٸس پەن ٸلەنٸڭ بويىنان يرريگاتسييالىق ينفراقۇرىلىمدار سالىپ تاستاعان. قاجەت دەپ تاپسا قوس ٶزەندٸ بۇرا سالادى.
بالقاشتى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن وسىدان 10 جىل بۇرىن قازاقستان بيلٸگٸ اتالعان ٶزەندەردٸڭ سۋ كٶلەمٸن شەكتەمەۋ جٶنٸندە قىتايمەن ورتاق ۇيعارىمعا كەلگەن-تٸن. بۇعان ساي قىتايعا شىعىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرٸ جالعا بەرٸلۋٸ تيٸس-تٸ.
سٶيتٸپ بالقاشتىڭ ەكوجٷيەسٸن, ودان بٶلەك باسقا دا ٶزەن القاپتارىن ساقتاپ قالار ەدٸ, بۇدان بٶلەك ەنەرگييا ٶندٸرۋ مەسەلەسٸ دە شەشٸمٸن تابار ەدٸ.
كەلٸسسٶز نەتيجەسٸ ەكٸ تاراپقا تيٸمدٸ بولاتىنداي كٶرٸنگەن. الايدا ٸس جٷزٸندە اقوردا بەيجٸڭگە بەرگەن ۋەدەسٸن ورىنداي المادى. قىتايعا قارسى اۋديتورييا ٶرە تٷرەگەلٸپ, بيلٸك اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋ تۋرالى زاڭدى كەيٸنگە قالدىرۋعا مەجبٷر بولدى. كەيٸن كەلە بۇعان مٷلدەم تىيىم سالىندى», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
الايدا بەيجٸڭ اقوردانىڭ ۋەدەسٸن ۇمىتپاعان. قۇجاتقا قول قويعان قازاقستان مٸندەتتەن جالتارا المايدى.
بەيجٸڭ اقوردانى القىمنان الاتىن كەزٸ الدا. قىتاي بيلٸگٸ قارا ەرتٸستٸ بەلسەندٸ «يگەرۋدە», ەرتٸس – قاراماي كانالىن سالىپ تاستاعان, ٶزەننٸڭ سۋىن ٷزدٸكسٸز تۇتىناتىن يرريگاتسييالىق جٷيەلەر ساقاداي-ساي تۇر, قالاسا ٸلە مەن قارا ەرتٸس تولىق توقتاتا سالۋدان تايىنبايدى.
بۇلاردىڭ ارناسى تارىلسا الماتى وبلىسى, پاۆلودار ٶڭٸرٸ جەنە شقو سۋدان تاپشىلىق كٶرەدٸ.
ال قازاقستاننىڭ بەيجٸڭ جاۋاپ قايتارار قاۋقارى بار ما? بٸرەسە سۋىن, بٸرەسە نارىعىن بۇلداپ وتىرعان قىتايدى ساباسىنا تٷسٸرە الامىز با?
«جوق, اقوردانىڭ قولىندا مۇنداي قۇرال جوق. اقش-قا ارقا سٷيەپ, شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸندٸ اشىق ايتار بولساق, تٸپتٸ اشىندىرامىز. بەيجٸڭ بۇلقان-تالقان بولىپ, تٶبەمٸزگە ەڭگٸرتاياق ويناتادى, ونىڭ جانىندا قازٸرگٸ ساياسي قىسپاعى تٷككە تۇرماي قالادى», – دەيدٸ كازناچەەۆ.
دۋمان بىقاي
