قىزمەتكە جاڭادان عانا كەلگەن تەجٸريبەسٸز جۋرناليست بولعاندىقتان الدىمدا قالام تەربەۋدٸڭ قىر-سىرىن ٷيرەنەتٸن جەنە ٶمٸردٸڭ قىر-سىرىن تٷسٸنەتٸن كٶپ مەسەلەلەر تۇردى. سول كەزدە وبلىس باسشىلارى ٶتكٸزەتٸن جينالىستاردا جەنە ەرتٷرلٸ كونفەرەنتسييالار مەن سەمينارلاردا شەمشە كٶپبايقىزىن جيٸ كٶرەتٸنمٸن. كٶپشٸلٸك الدىندا قىزمەتتٸك ەتيكانى ساقتاۋ مەدەنيەتٸ مەن ەكٸ تٸلدە بٸردەي جوسىلتا سٶيلەيتٸن شەشەندٸگٸنە تەنتٸ بولاتىنبىز.
سونىمەن قاتار شەمشە كٶپبايقىزى كەلە جاتقان كەزدە جاڭا عانا ابىر-دابىرعا باسىپ تۇرعاندار ساپتاي تٸزٸلٸپ, مەڭٸرەۋ تىنىشتىق ورناي قالاتىن. وسىنداي كٶرٸنٸسكە كٶز سالا تۇرىپ, باسشىمىزدىڭ بەدەلٸ مەن ول كٸسٸگە دەگەن كٶپشٸلٸكتٸڭ ەرەكشە قۇرمەتٸنٸڭ بەلگٸسٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدٸ. جەنە دە باس رەداكتورىمىز وبكومداعى بيۋرو جەنە باسقا دا جينالىستان كەلگەن سايىن شەمشە كٶپبايقىزى تاراپىنان بەرٸلگەن سىن-ەسكەرتپەلەر مەن تيٸستٸ تاپسىرمالار تۋرالى ايتقاندا بٸزدەر يدەولوگييالىق حاتشىمىزدىڭ ٸسكەرلٸك دەڭگەيٸ قانداي ەكەنٸن ايقىن اڭعاراتىنبىز.
ٶكٸنٸشكە وراي, شەمشە كٶپبايقىزىمەن كٶپ قىزمەتتەس بولا المادىق. سەبەبٸ, ارادا بٸر جىلدان اسا ۋاقىت ٶتكەندە اتاقتى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ بۇرق ەتە قالدى دا, قازاق دالاسىن قارا تٷنەك باسقانداي كٷيگە تٷستٸك.
كٶپ ۇزاماي جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان قايرات رىسقۇلبەكوۆ باستاعان جٸگٸتتەردٸڭ سوت زالىنداعى قاسقايىپ تۇرعان سۋرەتٸن بەرگەنٸ ٷشٸن «جەتٸسۋ» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى مامادييار جاقىپ اعامىز قىزمەتتەن بوساپ قانا قويماي, پارتييا قاتارىنان شىعارىلدى. رەداكتسييانى قارا تٷنەك باسقانداي كٷي كەشتٸك. بۇل ازداي, شەمشە كٶپبايقىزى دا وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى لاۋازىمىنان بوساپ, مەكتەپ ديرەكتورىنا دەيٸن تٶمەندەتٸلدٸ. كەدٸمگٸدەي جەتٸمسٸرەپ قالدىق.
سٶيتسەك, شەمشە كٶپبايقىزى كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان جاستار بٸردەڭەگە ۇرىنىپ قالماسىن دەگەن نيەتپەن ولاردى سابىرعا شاقىرعان كەزدە ەلگٸلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەرجٷرەك بٸرەۋٸ: «اپاي, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى. سٸزدٸڭ قولىڭىزدان نە كەلەدٸ وسى?» دەپ سۇراقتى تٶتەسٸنەن قويسا كەرەك. ويلانىپ قاراسا, شىنىمەن دە ورىندى سۇراق. ورتالىقتا قىلىشىن قايراپ گەنناديي كولبين تۇرعاندا, ال وبلىستا ونىڭ سويىلىن سوعىپ, بٸرٸنشٸ حاتشى مارات مەڭدٸباەۆ وتىرعاندا ۇلت مٷددەسٸ جولىندا كٷرەسٸپ بەرەكە تاپپايتىنىن تٷسٸندٸ.
سونىمەن قاتار ەكٸجٷزدٸلٸك تانىتقان ساتقىندار مەن جاعىمپازدار دا قاراسىن كٶبەيتە باستادى. بۇعان قوسا تار جولعا تٸرەلٸپ, تايعاق كەشكەن سەتتە جالعىزدىڭ ٷنٸ, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپايتىن بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا شەمشە كٶپبايقىزى ٶزٸ ٷشٸن ەدٸلەتتٸ شەشٸم قىزمەتتەن كەتۋ دەپ قابىلدادى.
سەبەبٸ, ەل باسىنا كٷن تۋعان سىن ساعاتتا نە قوعامعا, نە حالقىنا پايداسى تيمەيتٸن مانساپتان گٶرٸ مانساپسىز قالعاننىڭ ٶزٸ ەلدەقايدا ابىروي دەپ سانادى. وسى كٷننەن باستاپ ول قانداي قىزمەتكە بارسا دا ەڭ بٸرٸنشٸ ٶز-ٶزٸنە: «مەنٸڭ قولىمنان نە كەلەدٸ?» دەگەن سۇراقتان باستاۋدى ٶزٸنٸڭ قاعيداتى ەتٸپ ۇستاناتىن بولدى.
يە, شەنەۋنٸك رەتٸندە شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ قولىنان كٶپ نەرسە كەلدٸ جەنە كەلەدٸ دە. ٶكٸنٸشكە وراي, كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ رەتٸندەگٸ ەلگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن تٸزبەكتەيتٸن بولساق, ول بٸر ماقالانىڭ اۋقىمىنا سىيمايدى, ەرينە. سوندىقتان دا وسى ماقالامدا شەمشا كٶپبايقىزىنىڭ ٶزٸم كۋە بولعان ۇلتجاندىلىق پەن ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸنە جەنە پاراساتتىلىق پايىمىنا ەرەكشە توقتالا كەتكەندٸ جٶن كٶردٸم.
...
ول كەزدە مەنٸڭ ٶمٸردەگٸ ەڭ ٷلكەن قامقورشىم ەرٸ ۇستازىم بولعان مارقۇم ناعاشىم, بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, جازۋشى-جۋرناليست كەكٸمجان قازىباەۆ اعام تٸرٸ بولاتىن. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ىزعارى باسىلماعان كٶڭٸلسٸز كٷندەردٸڭ بٸرٸندە كەكٸمجان اعامنىڭ ٷيٸنە كەلگەن ەدٸم. جەلتوقساننىڭ ىزعارى كەكٸمجان اعامدى دا اينالىپ ٶتپەي, بٸراز تٷرتپەككە تٷسٸپ جٷرگەن كەزٸ ەدٸ.
سەبەبٸ, جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى جازىقسىز قىزمەتتەن كەتكەن بٸراز رەكتورلاردى «تالدىقورعان وبلىسىنىڭ تۋماسى, ورتالىق كوميتەتتٸڭ يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىسى بولعان كەزدە قازىباەۆتىڭ قويعان كادرلارى» دەگەن جەلەۋلەر دە ايتىلىپ جاتتى. بۇل جٶنٸندە بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ ەرٸ عالىم كٶپجاسار نەرٸباەۆ اعا ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە ٶتە جاقسى جازىپ ٶتكەن بولاتىن. ەرينە, ول بٶلەك ەڭگٸمە.
تٷسكٸ استىڭ ٷستٸنەن تٷسٸپپٸن. قاراسام, داستارحان باسىنداعى قوناقتاردىڭ ٸشٸندە شەمشە كٶپبايقىزى وتىر ەكەن. كەكٸمجان اعا مەنٸ قوناقتارعا: «مەنٸڭ جولىمدى قۋعان جالعىز جيەنٸم» دەپ تانىستىردى. سٶيتسەم, شەمشە كٶپبايقىزى كەكٸمجان اعاممەن تۋعان اعالى-قارىنداستاي جاقسى سىيلاسادى ەكەن. جەنە دە كەكٸمجان اعانىڭ باسشىلىعىمەن يدەولوگييا سالاسىندا بٸرگە قىزمەتتەس بولعاندىقتارى دا بار. سول كٷننەن باستاپ مەن شەمشە كٶپبايقىزىن كەكٸمجان اعامنىڭ ٷيٸنەن جيٸ كٶرەتٸن بولدىم. شىنايى سىيلاستىقتارىنا قاتتى قىزىعاتىنمىن.
ٶكٸنٸشكە وراي, كٶپ ۇزاماي كەكٸمجان اعام قايتىس بولىپ كەتتٸ. كەكٸمجان اعانىڭ قايتىس بولۋى مەن ٷشٸن ٶمٸردەگٸ ٷلكەن ساباق بولدى, ەرينە. بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە وڭىم مەن سولىمدى تانىپ, بٸرنەشە جاسقا ەسەيگەندەي كٷي كەشتٸم. مەن سول كەزدە عانا مىنا فەني دٷنيەنٸ جالعان دەپ نەگە ايتاتىنىنا كٶزٸم جەتتٸ. سەبەبٸ, كەكٸمجان اعانىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە تابالدىرىعىن توزدىرىپ جٷرگەن تالاي شالبار كيگەن ازاماتسىماقتار ناعاشىمىزدىڭ كٶزٸ كەتكەننەن كەيٸن ٸزدەرٸن سۋىتا باستادى. ورىنشا جەڭگەمٸز بولسا اۋىر قايعىدان كٶپكە دەيٸن ەڭسەسٸن كٶتەرە المادى. بۇل ٶتە اۋىر كٶرٸنٸس ەدٸ. سول كەزدە ورىنشا جولمۇراتقىزىنىڭ جانىنا جەلەۋ بولىپ, ەڭسەسٸن كٶتەرۋگە, بويىنا جٸگەر بەرۋگە تىرىسقان ادامنىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ وسى شەمشە كٶپبايقىزى بولاتىن.
ەر جاماندىقتىڭ بٸر جاقسىلىعى بولادى دەگەن ەمەس پە.
سەتٸن سالعاندا كٶپ ۇزاماي ەدٸلەتتٸلٸك سالتانات قۇرىپ, شەمشە كٶپبايقىزى مەكتەپ ديرەكتورىنان وقۋ مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە كٶتەرٸلدٸ.
سول كەزدە ورىنشا اپايدىڭ «ۇستاز جٷگٸ قاشاندا اۋىر» اتتى كٸتابىنىڭ قايتا تولىقتىرىلعان نۇسقاسىن باسپاداعىلار زاقاش كاماليدەنوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن شىعارتپاي جاتقان بولاتىن. بۇل پروبلەمانى شەمشە كٶپبايقىزى ٶز قولىنا الىپ, اتالمىش كٸتاپتى كٶپ ۇزاتپاي-اق 30 مىڭ تارالىممەن شىعارتىپ بەردٸ.
سول كەزدەگٸ ورىنشا اپايدىڭ كٶپتەن بەرٸ كٷڭٸرەنگەن بەتٸنە قان جٷگٸرٸپ, ريزا بولعان كەلبەتٸ ەلٸ كٶز الدىمدا. جەنە دە قۋانىشتى كٶڭٸل-كٷي ٷستٸندە وتىرىپ:«شەمشەنىڭ ٸسكەرلٸگٸنە جەنە ازاماتشىلىعى مەن ادامگەرشٸلٸگٸنە شالبار كيگەن ون جٸگٸت تاتىمايدى» دەپ ايتقانى ەلٸ ەسٸمدە.
...
جالپى, كەز-كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنٸڭ ادامگەرشٸلٸگٸ ادامنىڭ باسىنا اۋىرتپاشىلىق تٷسكەندە سىنالاتىنى حاق. قولىڭدا قىزمەت باردا الدىڭدا قۇرداي جورعالاپ, تاقتان تايعان كٷنٸ ارتىڭنان تاس اتاتىن پەندەلەر از ەمەس, ەرينە.
وسى ورايدا قازٸرگٸ جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بەردٸبەك ساپارباەۆ اعامىزدىڭ شەمشە كٶپبايقىزى جٶنٸندە ايتقان مىنا بٸر ەڭگٸمەسٸ ٶزٸمە قاتتى ەسەر ەتتٸ. بەردٸبەك مەشبەكۇلى ول كەزدە وقۋ مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸندە جٷرگەن كەزٸ بولسا كەرەك. سول كەزدە بٸر مينيستردە سەگٸز ورىنباسار بولىپتى.
بٸر كٷنٸ جاڭادان تاعايىندالعان مينيستر كەلگەن بەتتە ەش سەبەپسٸز بەردٸبەك مەشبەكۇلىن قىزمەتتەن بوساتادى. بەردٸبەك مەشبەكۇلى سٶزگە كەلمەستەن كابينەتتەگٸ قاعازدارىن جيناستىرىپ, كەتۋگە جينالادى. جان-جاعىنا قاراسا, قانشا جىل مينيسترلٸككە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ەلەپ جاتقان ەشكٸم بايقالمايدى. تٸپتٸ كەشە عانا بٸرگە قىزمەتتەس بولعان ورىنباسارلاردىڭ دا بٸردە-بٸرەۋٸ لەم دەمەيدٸ.
بۇل ەرينە, بەردٸبەك ماشبەكۇلىنىڭ كٶڭٸلٸنە قاتتى كەلەدٸ.
سول كەزدە ادامگەرشٸلٸككە جاتپايتىن مىنانداي بەيقامدىققا شىداماعان شەمشە كٶپبايقىزى: «جولداستار-اۋ! بەردٸبەكتٸڭ مينيسترلٸككە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ بار ەمەس پە. سونى ەسكەرٸپ, جىلى سٶز ايتىپ, نەگە شاپان جاۋىپ شىعارىپ سالمايمىز?» دەپتٸ. وسىلايشا, بەردٸبەك ماشبەكۇلىن مينيسترلٸكتەن شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تيٸستٸ قوشەمەتپەن شىعارىپ سالسا كەرەك. بەردٸبەك مەشبەكۇلى وسى وقيعانى ەردايىم جىلى سەزٸممەن ەسكە الادى.
...
2019 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە كەكٸمجان قازىباەۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى كونفەرەنتسييا ٶتتٸ جەنە «ٶنەگەلٸ ٶمٸر» سەريياسىمەن كەكٸمجان اعا جٶنٸندە ەستەلٸكتەر جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ بولدى. ايتۋلى مەرەيتويلىق شاراعا شەمشە كٶپبايقىزى دا كەلگەن بولاتىن. كونفەرەنتسييا بٸتكەننەن كەيٸن ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ سول كەزدەگٸ رەكتورى ع.مۇتانوۆقا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگانىنىڭ گەنەرال-لەيتەنانتى ەدٸل شاياحمەتوۆ اعامىز اتالمىش سەرييامەن شەمشە كٶپبايقىزى جٶنٸندە دە كٸتاپ شىعارۋ مەسەلەسٸن قۇلاققاعىس جاسادى. بۇل جاعدايدى شەمشە كٶپبايقىزى بٸلمەيتٸن ەدٸ. رەكتور سٶزگە كەلمەستەن قولداي كەتتٸ.
كٸتاپتى شىعارۋ فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بەلگٸلٸ اقىن باۋىرجان جاقىپقا تاپسىرىلدى. سودان ارادا بٸر اپتاداي ۋاقىت ٶتكەندە ەدٸل شاياحمەتوۆ اعا تەلەفون شالىپ, شەمشە كٶپبايقىزى جٶنٸندەگٸ كٸتاپتىڭ تەزٸرەك جەنە مازمۇندى شىعۋىنا ات سالىسۋىمدى تاپسىردى. مەن دەرەۋ باۋىرجان جاقىپ دوسىما تەلەفون شالدىم.
سول كەزدە باۋىرجان: «بەكە, شەمشە كٶپباەۆنامەن ٶزٸڭ سٶيلەسشٸ. مەن انا جولى تەلەفون شالىپ ايتقانمىن بار جاعدايدى. قايتا-قايتا مازالاي بەرگەنٸم ىڭعايسىز سيياقتى» دەدٸ.
كٶپ ويلانباستان شەمشە كٶپباەۆناعا تەلەفون شالدىم دا, كٸتاپ شىعارۋعا بايلانىستى ٶز ويلارىمدى ايتا باستاپ ەدٸم, شەمشە كٶپبايقىزى سابىرلى تٷردە: «بەكەن, نيەتتەرٸڭە راحمەت اينالايىن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶزٸمنٸڭ جانىما جاقىن بٸر تۋىسقانىم سىرقاتتانىپ جاتىر ەدٸ. سوندىقتان دا مۇنداي كەزدە سول كٸتاپتى شىعارۋ مەسەلەسٸن قۇپ كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن» دەدٸ.
مىنا سٶزدٸ ەستٸگەندە تاڭ-تاماشا قالدىم. ٶزٸنٸڭ جەكە مٷددەسٸن ىسىرىپ تاستاپ, سىرقاتتانىپ جاتقان ادامنىڭ كٶڭٸلٸنە قاراعان ادامگەرشٸلٸگٸنە جەنە ازاماتشىلىعىنا سٷيسٸندٸم. سەبەبٸ, كٸتابىن شىعارا الماي, دەمەۋشٸ ٸزدەپ, تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ جٷرگەندەردٸ دە كٶزٸمٸز كٶردٸ.
سونىمەن قاتار ەلگە سٸڭٸرگەن ەشبٸر ەڭبەگٸ جوق بولسا دا, ٶزٸن ناسيحاتتاۋ جولىندا كٸتاپ شىعارتىپ, ماقالالار جازدىرتىپ, جالعان بەدەل جيناپ جٷرگەندەردٸ دە بٸلەمٸز. وسى ورايدا شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ ٶز اتىن تاريحتا قالدىراتىن رۋحاني دٷنيەدەن باس تارتۋى ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلمەيتٸن جاعداي, ەرينە.
...
يە, شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ بويىنداعى ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸ عانا ەمەس, ەرلەرگە تەن ەرجٷرەكتٸلٸگٸ مەن قاعيداتشىلدىعى تۋرالى دا كٶپ ەستٸگەن ەدٸم. سونىڭ بٸرٸ جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە تانىلدى.
ەل باسىنا كٷن تۋعان الاساپىران كەزٸندەگٸ الاقۇيىن جاعدايدىڭ شەت جاعاسىن ٶزٸمٸز دە كٶردٸك. تالاي ادامدار جازىقسىزدان-جازىقسىز قىزمەتتەن بوساتىلىپ, پارتييا قاتارىنان شىعارىلدى. جاستارىمىزدى ٸشكٸش, ناشاقور ەتٸپ كٶرسەتٸپ قانا قويماي, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن وقۋدان جەنە جۇمىستان شىعارىپ, تٷرمەگە قاماتىپ جاتتى.
سول بٸر جاۋاپتى دا قيىن كەزدە ورتا جەنە ارناۋلى وقۋ مينيسترٸ, مارقۇم كٶپجاسار نەرٸباەۆ اعا مەن وبكوم حاتشىسى شەمشە كٶپبايقىزىن ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ ەرٸك اسانباەۆ شاقىرتىپتى. ەكەۋٸ شاقىرعان ۋاقىتىندا كەلسە دە, كٸرە الماي, قابىلداۋ بٶلمەسٸندە بٸراز وتىرىپ قالسا كەرەك. بٸر كەزدە «قولى بوساعان» بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ كٸرگەن بەتتە قاتۋلى ٷنمەن:
-ەمٸروۆ ر.س. (شەت تٸلدەرٸ ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى), بايبولوۆس.م.(قۇرىلىس جەنە ارحيتەكتۋرا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى), مامىروۆ ن.ك (حالىقشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى) بٷگٸننەن باستاپ قىزمەتٸنەن بوساتىلدى,- دەپتٸ مينيستر كٶپجاسار نەرٸباەۆقا قاراپ.
سودان كەيٸن باسىن شەمشە كٶپبايقىزىنا بۇرىپ:
-وبكوم بٸزدٸ قولدايدى,- دەپتٸ سەنٸمدٸ تٷردە. سول كەزدە مىنانداي بەيباستىققا شىداماعان شەمشە كٶپبايقىزى:
- جوق, ولاي ەمەس, مەن قولدامايمىن. ولاردىڭ نە كٸنەسٸ بار? قانداي ايىپ تاعىپ وتىرسىزدار? – دەپ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸنٸڭ سٶزٸن قاعىپ تاستاپتى. وبكوم حاتشىسىنان مىنانداي قارسىلىقتى كٷتپەگەن ە.اسانباەۆتىڭ ٶڭٸ بوزارىپ, تۇتىعا سٶيلەپ:
- بٸرٸنشٸ حاتشىمەن (م.مەڭدٸباەۆ) كەلٸسٸلگەن, سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸز شەشۋشٸ بولا قويماس,- دەپتٸ ٶز سٶزٸنە سەنٸمدٸ تٷردە. مىنانداي شەكتەن شىققان ەدٸلەتسٸزدٸك شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ شامىنا قاتتى تيٸپ كەتسە كەرەك:
-مەنٸڭ سٶزٸمدٸ تىڭداماساڭىز, وندا مەنٸ نەگە شاقىرتتىڭىز? – دەپ ورنىنان اتىپ تۇرعان بويدا ەسٸكتٸ تارس جاۋىپ, شىعىپ كەتٸپتٸ.
مٸنە, اتالمىش وقيعا جٶنٸندە كٶپجاسار نەرٸباەۆ اعامىز وسىلايشا ٶتە ەدەمٸ جازىپتى. بۇنداي ەرلٸك ەيەل ادام ەمەس, كەز-كەلگەن بٶرٸكتٸنٸڭ دە قولىنان كەلە بەرمەيتٸنٸ اقيقات. قىزمەت پەن مانساپ جولىندا جاعىمپازدىق پەن جارامساقتىقتان اسا الماي, ەل الدىندا ابىرويدان جۇرداي بولعان تالاي بٶرٸكتٸلەردٸ بٸلەمٸز. بٸلٸپ تە جٷرمٸز.
ەڭ سوراقىسى, ٶزدەرٸن ەركەكپٸز دەپ ٶزەۋسٸرەيتٸن تالاي قانداستارىمىز جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە ٶزٸنٸڭ حالقىنا قارسى وق اتتى, قانشاما جاستاردىڭ تاعدىرلارىن تەلكەك ەتتٸ. قىزدارىمىزعا دەيٸن كٶك مۇزدىڭ ٷستٸنە وتىرعىزىپ, يتپەن تالاتىپ, شاشىنان سٷيرەدٸ.
سونى جاساعاندار ارامىزدا ەلٸ دە جٷر.
پەندەشٸلٸكتٸڭ پەشپەنتٸن كيگەن سونداي ەكٸجٷزدٸلەرگە قاراپ وتىرىپ, شەمشە كٶپبايقىزى سيياقتى ناعىز ەل زييالىلارىنا ريزا بولاسىڭ. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ناعىز زاردابىن شەككەن ادامداردىڭ بٸرٸ شەمشە كٶپبايقىزى. الايدا ول ارزان بەدەل جيناپ, ٶزٸن جارنامالاۋعا باراتىن ادامداردىڭ قاتارىنا جاتپايدى.
...
يە, ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العان وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ٸشٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸن كٸمدەر باسقارمادى دەسەڭشٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە پەداگوگيكا پەن عىلىمعا قاتىسى جوق ادامداردىڭ دا بولعانى شىندىق. سوندىقتان دا اتالمىش سالاداعى جاسالعان رەفورمالار ەردايىم تيٸستٸ شەگٸنە جەتپەي, كەنجەلەپ قالىپ جاتقان كەزدەرٸ كٶپ بولدى.
سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە اتالمىش مينيسترلٸك تٸزگٸنٸن شەمشە كٶپبايقىزى ۇستادى. سول كەزدە وسى تاعايىنداۋدىڭ ٶتە دۇرىس بولعانىن قۋانىشپەن قابىلداعان ادامدار ٶتە كٶپ بولدى. سەبەبٸ, شەمشە كٶپبايقىزى شەنەۋنٸك قانا ەمەس, مۇعالٸم, مەكتەپ ديرەكتورى, وبلىستىق وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى, وقۋ مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى سيياقتى بارلىق ساتىدان ٶتكەن ناعىز كەسٸبي مامان بولاتىن.
مينيستر قىزمەتٸنە كٸرٸسكەن بەتتە بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىنداعى قوردالانىپ قالعان كٶپتەگەن پروبلەمالاردىڭ شەشٸمٸن تاۋىپ, جاڭا ارناعا بەت بۇرعىزا بٸلدٸ. ەسٸرەسە, اۋىل مەكتەپتەرٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ, جابىلىپ قالعان يرنتەرناتتاردى قايتا اشقىزدى. قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ كٶپتەپ اشىلۋىنا جەنە ماتەريالدىق جاعىنان تيٸستٸ دەرەجەدە جابدىقتالۋىنا ەرەكشە مەن بەردٸ, ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن رۋحاني دٷنيەلەردٸ جاڭعىرتۋعا دەن قويدى. ٶكٸنٸشكە وراي, ٷكٸمەتتٸڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸنە بايلانىستى شەمشە كٶپبايقىزى دا باسقا قىزمەتكە اۋىستى. بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىنداعى بٸراز باستامالارى اياقسىز قالدى.
ال ەندٸ زەينەت دەمالىسىنا شىققانعا دەيٸن قازاق قىزدار پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى قىزمەتٸندە جٷرٸپ, ۋنيۆەرسيتەتتٸ بيٸك بەلەسكە كٶتەرە بٸلدٸ. شەمشە كٶپبايقىزى اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتكە باسشى بولىپ كەلگەنگە دەيٸن مينيسترلٸكتەن ورىندى-ورىنسىز ەرتٷرلٸ تەكسەرۋلەر كەلٸپ, وقۋ ورنىندا قىزمەت ٸستەيتٸن مۇعالٸمدەردٸڭ ەبدەن ىعىرىن شىعارىپ جٷرسە كەرەك.
ال ەندٸ شەمشە كٶپبايقىزى ون جىلداي رەكتور بولىپ وتىرعان كەزدە ۋنيۆەرسيتەتكە بٸردە-بٸر تەكسەرۋ كەلمەي, ەشكٸمدٸ مازالاماسا كەرەك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى جاعدايدى تامسانا ايتىپ, ەسكە الاتىندار ٶتە كٶپ.
بۇل ەرينە, شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ تالاي جىلعى قاسىقتاپ جيناعان بەدەلٸ مەن جۇمىستى جاقسى ۇيىمداستىرا بٸلەتٸن ادال ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ ەكەنٸ سٶزسٸز.
جالپى, شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ نەگٸزگٸ مامانداعى ۇستاز بولعاندىقتان, ۇستازعا, ۇستازدارعا دەگەن قۇرمەتٸ ەرەكشە. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ بەرٸمٸزدٸڭ تاعدىرىمىزدىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتٸن اتا-انادان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ تۇلعا – ول ۇستاز ەكەنٸندە داۋ جوق.
ۇستاز تۋرالى ەڭگٸمە ايتقان كەزدە ۇلى قولباسشى الەكساندار ماكەدونسكييدٸڭ: «يا سۆوەمۋ وتتسۋ وبيازان تەم, چتو جيۆۋ, اريستوتەليۋ وبيازان تەم, چتو جيۆۋ دوستوينو» دەگەن قاناتتى سٶزٸ ەسكە تٷسەدٸ.
...
شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ ٶمٸر جولىندا ۇستازدارى كٶپ بولدى. الايدا, سولاردىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ اسانباي اسقاروۆ اعا. قارشاداي قىزدىڭ بولاشاعىنا ٷلكەن سەنٸم ارتىپ, بار جوعى 32 جاسىندا الماتى قالاسىنداعى سوۆەت اۋداندىق (قازٸرگٸ المالى اۋدانى) پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ەتٸپ تاعايىنداۋ سول زاماننىڭ تالابى بويىنشا ٷلكەن ەرلٸك ەدٸ. سەبەبٸ, سول جىلدارى 32 جاسىندا ەيەل ادام تۇرماق, ەر ادامداردىڭ ٶزٸ اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸن باسقارۋ ٶتە سيرەك قۇبىلىس بولاتىن. تٸپتٸ,
جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە دە شەمشە كٶپبايقىزىنا اعالىق اقىلىن ايتىپ, دۇرىس باعدار بەرگەن ازاماتتاردىڭ بٸرٸ وسى اسەكەڭ بولدى. ٶكٸنٸشكە وراي, جەلتوقساننىڭ ىزعارى كٶپ ۇزاماي اسانباي اعانى دا قاتتى شارپىپ ٶتتٸ. قانشاما ۋاقىت جازىقسىزدان-جازىقسىز قاماۋدا وتىردى.
وسى ورايدا, ۇستازىنىڭ باسىنا قيىن ٸس تٷسكەن كەزدە جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, جاناشىرلىق تانىتقان ادامداردىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ شەمشە كٶپبايقىزى ەكەنٸن ايتا كەتكەنٸمٸز ورىندى بولار. ياعني, سىن ساعاتتا باسقالار سيياقتى ۇستازىنان حابار ٷزٸپ, ٸرگەسٸن اۋلاق سالعان جوق. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اسانباي اعانىڭ جولداسى بەتيما اپايمەن دە تۋعان جەڭگەسٸندەي سىيلاسىپ تۇرادى.
ەسٸرەسە, مىنا بٸر كٶرٸنٸس كٶز الدىمدا قالىپ قويدى. بٸردە بەلگٸلٸ مەمەلەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, ديپلومات ەرٸ ەدەبيەتشٸ عالىم ەدٸل احمەتوۆ اعام 70 جىلدىق مەرەيتويىنا شاقىردى. تويعا اسانباي اعانىڭ جولداسى بەتيما اپاي مەن شەمشە كٶپبايقىزى دا كەلٸپتٸ. بٸر قاراسام, شەمشا كٶپبايقىزى بەتيما اپايعا ٷلكەن قۇرمەت كٶرسەتٸپ, قۇشاعىنا باسىپ تۇر ەكەن. وسىنداي ەدەمٸلٸكپەن ٶرنەكتەلگەن سىيلاستىققا تامسانا قاراپ قالىپپىن. مٸنە, تٷسٸنگەن ادامعا بۇل دا بٸر ٶمٸردٸڭ ٷلكەن مەكتەبٸ ەكەنٸندە سٶز جوق.
مىنا وقيعا ەلٸ ەسٸمنەن كەتپەيدٸ.
2003 جىلى قىزمەتتەن بوساپ, بٸراز جۇمىسسىز جٷرٸپ قالعان ەدٸم. سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە قاتىستى بٸر پروبلەماعا تٸرەلٸپ قالدىم. مينيستر ٶزٸم جاقسى تانيتىن شەمشە كٶپبايقىزى بولاتىن. الايدا, قابىلداۋىنا بارايىن دەسەم, كٸرە الماي قالامىن با دەپ جٷرەكسٸندٸم. سونىمەن قاتار كٶپتەن كٶرمەگەندٸكتەن بە, ۇمىتىپ قالعان جوق پا ەكەن دەپ تە ويلادىم. سودان امال جوق, قۋانىش سۇلتانوۆ اعاما تەلەفون شالدىرۋعا تۋرا كەلدٸ. قالاي دەگەنمەن دە الدىنا جٷرەكسٸنٸپ بارعان ەدٸم. مەن ويلاعانداي ەمەس, شەمشە كٶپبايقىزى ٶتە جىلى قارسى الدى. جىلى جىمييا كٷلدٸ دە: «بەكەن, سەن نەگە قۋانىش اعاڭا تەلەفون شالدىراسىڭ? مەن سەنٸ ٶزٸم دە جاقسى تانيمىن عوي. كەز-كەلگەن ۋاقىتتا كەلە بەر, ەسٸك اشىق» دەمەسٸ بار ما.
مىنا سٶزدٸ ەستٸگەندە كٷز بولىپ جٷرگەن كٶڭٸلٸم جازداي جادىراپ سالا بەردٸ. كەلگەن مەسەلەمدٸ دە اسىقپاي تىڭداپ, سٶزگە كەلمەستەن شەشٸپ بەردٸ. تٸپتٸ, قۇرمەتتتٸ قوناعى سيياقتى بٸر شىنى شەي دا ۇسىندى. مينيستردەن كٶرگەن مىنانداي قۇرمەتكە كٶڭٸلٸم مارقايىپ سالا بەردٸ.
بۇعان قوسا ەڭگٸمە اراسىندا ورىنشا اپايدىڭ جاڭا كٸتابىن شىعارىپ بەرەتٸنٸن قۇلاققاعىس جاسادى. كەيٸننەن ايتقان سٶزٸندە تۇرىپ, اتالمىش كٸتاپتى شىعارتىپ بەردٸ. سونىمەن قاتار كەيٸننەن ورىنشا اپاي ەڭبەك ەتەتٸن اباي اتىنداعى قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن تەرەڭدەتٸپ وقىتاتىن دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ ٷشٸن دە كٶپ قولعابىس جاسادى.
يە, وسىلايشا ٶز باسىم ٶمٸر جولىندا شەمشە كٶپبايقىزى سيياقتى پاراساتى بيٸك زييالى قاۋىم ٶكٸلٸمەن تانىس بولعانىمدى جەنە ٶمٸرلٸك ۇستانىمىنان ٷلكەن تاعىلىم العانىمدى ماقتان تۇتامىن.
سەبەبٸ, شەمشە كٶپبايقىزىنىڭ بويىنان ەردايىم ادامگەرشٸلٸكتٸ, پاراساتتىلىقتى, ۇلتجاندىلىقتى جەنە سابىرلىلىقتى كٶرٸپ, ٶزٸم ٷشٸن جاڭا مەكتەپتٸڭ ەسٸگٸن اشتىم. سونىمەن قاتار «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن سيياقتى, ەل تاعدىرى مەن ەر تاعدىرى قىل ٷستٸندە تۇرعان مەزەتتە قانداي پوزيتسييا ۇستانۋ كەرەكتٸگٸن كٶڭٸلٸمە تٷيدٸم.
بۇعان قوسا شىنايى سىيلاستىق پەن كٸرشٸكسٸز كٶڭٸلدٸڭ قالاي بولۋى كەرەكتٸگٸن ۇعىندىم. سول ٷشٸن دە شەمشە كٶپبايقىزى سيياقتى ادامداردىڭ بويىنان ۇشقىنداعان شامشىراق سەۋلەسٸنەن جىلۋ الىپ, شۋاعىن سەزٸنگەن تاعدىرىما ريزامىن.
بەكەن نۇراحمەتوۆ,
حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى س.بەردٸقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
