شاي موشە پيرون – يزرايلدٸڭ تانىمال ساياساتكەرٸ, نەتانياحۋدٸڭ ٷشٸنشٸ ٷكٸمەتٸ قۇرامىنداعى بٸلٸم مينيسترٸ بولعان ازامات, راۆۆين, وقىتۋشى. ونىڭ بٸلٸم سالاسىندا قولعا العان باستامالارى تالاي سىن تەزٸنە الىنسا دا, 2014 جىلى جەرگٸلٸكتٸ باق-تاردىڭ بٸرٸندە جٷرگٸزٸلگەن ساۋالناما بويىنشا, ەۆرەي حالقىنىڭ 46 پايىزى ونى مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ ەڭ تيٸمدٸ مٷشەسٸ رەتٸندە تانىعان. تاياۋ ارادا قازاقستانعا ات باسىن تٸرەيتٸن ساياساتكەر وتاندىق بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ جاڭاشىلدىقتار – «ٷشتۇعىرلى تٸل» مەن كەسٸپكەرلٸك بٸلٸمگە قاتىستى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋمەن قاتار, يۆريت تٸلٸنٸڭ «ٶلٸ تٸلدەر» ساناتىنان قالاي شىققانى تۋرالى «ايقىن» گازەتٸنە بەرگەن ەكسكليۋزيۆتٸ سۇحباتىندا تەرەڭٸرەك توقتالدى.
– شاي موشە پيرون مىرزا, بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, يزرايل قاشاندا شەتەلدٸك ستۋدەنتتەر قىزىعاتىن ەلدەردٸڭ قاتارىندا. سٸزدەردٸڭ بٸلٸم جٷيەڭٸز ستۋدەنتتەردٸ نەسٸمەن قىزىقتىرادى?
– يزرايل ەلٸ بٸلٸم سالاسىنداعى يننوۆاتسييالار بويىنشا كٶشباسشى سانالادى. بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەمٸز كەسٸپكەرلٸككە ماماندار مەن قۇرالداردى دايىنداۋعا ەبدەن ماشىقتانعان, بىلايشا ايتساق, thinkingoutsidethebox ٷشٸن, ياعني, شەكسٸز جەنە بەيقالىپتى ويلاۋعا, سونداي-اق, مەدەني جەنە ەكونوميكالىق پروتسەستەر مەن ٷردٸستەردٸ بولجاۋعا باعىتتالعان. مەنٸڭشە, يزرايلدٸك ستۋدەنتتەر «ارمانداۋدى ٷيرەنەدٸ» جەنە بۇل جايت ەلەمدەگٸ بٸلٸم جٷيەلەرٸ ٷشٸن ماڭىزدى تاۋار بوپ سانالادى.
مۇنىمەن قوسا, يزرايلدٸڭ الدىندا تۇرعان گەوساياسي قيىندىقتارعا بايلانىستى بٷكٸل بٸلٸم جٷيەسٸ ەلەۋمەتتٸك ىنتىماقتاستىق, سەيكەستٸك ۇعىمى مەن ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بٶلٸنە المايتىندىعىن تەرەڭ ۇعىنادى.
– يزرايلدٸڭ بٸلٸم مينيسترلٸگٸن باق-تار مەن قوعامنىڭ ٸشٸندە قانداي مەسەلەلەر بويىنشا جيٸرەك سىنايدى? قاي سىندى ورىندى دەپ بٸلەسٸز, ال قايسىسىمەن كەلٸسپەيسٸز?
– دەموكراتييا قۇرۋداعى ماڭىزدى نەرسە – سىن. كەزٸندە يزرايلدە تٶمەندەگٸدەي رەفورمالار اسا قاتتى سىن تەزٸنە الىندى: مەكتەپتەردەگٸ باستاۋىش جەنە ورتا سىنىپتاردا مەيتساۆ سالىستىرمالى ەمتيحاندارىنىڭ الىنىپ تاستالۋى, ەلدٸڭ دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەنگٸزٸلگەن جاڭاشىلدىقتار, تالاپكەرلەر ٷشٸن پسيحومەترييالىق تەستتەن ٶتۋدٸ بولدىرماۋ, سونداي-اق, اتتەستاتتى الۋ ٷشٸن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ٷش جىل قاتارىنان قوعامدىق ٶمٸردە بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋٸن مٸندەتتەيتٸن باستاما, مەسەلەن, قايىرىمدىلىق ۇيىمىندا ەرٸكتٸ بوپ جۇمىس ٸستەۋ, تاعىسىن تاعىلارى. بۇل قوعامدا رەزونانس تۋعىزعان رەفورمالاردىڭ كەيبٸرٸ عانا, ال مۇنداي باستامالار جەتەرلٸك, سەبەبٸ, بٸلٸم جٷيەسٸ دەستٷرلٸ تٷردە ەڭ كٶپ سىنالاتىن سالاعا جاتادى.
مەنٸڭشە, بٸلٸم مينيسترٸ سىنعا قۇلاق اسۋى كەرەك, بٸراق سىننىڭ ونى باقىلاپ كەتۋٸنە جول بەرٸلمەسە جٶن. ول قوعامنىڭ ەرتٷرلٸ كٶزقاراستان تۇراتىن ەرتٷرلٸ بٶلٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارۋى تيٸس. بٸلٸم مينيسترٸ مەملەكەتتٸڭ رۋحاني كٶشباسشىسى بولۋى كەرەك, ياعني, بٸلٸمدٸ رەتتەۋشٸ نە كلەرك بولماۋى تيٸس, كەرٸسٸنشە, جاقسىلىق پەن پايدا ەكەلەتٸن ازامات بولسا يگٸ.
– قازاقستاننىڭ بٸلٸم جٷيەسٸمەن قانشالىقتى تانىسسىز? قانداي وڭ جەنە تەرٸس جاقتاردى كٶرٸپ وتىرسىز?
– قازاقستاننىڭ بٸلٸم جٷيەسٸمەن جٸتٸ تانىسپىن دەسەم, اسىراسٸلتەۋشٸلٸك بولار ەدٸ. مەن الدىن الا جەرگٸلٸكتٸ بٸلٸم جٷيەسٸمەن تانىسىپ كٶردٸم. ەگەردە, سٸزدٸڭ مەملەكەتٸڭٸز بەن ونداعى جوو-لارمەن ٷنەمٸ بايلانىستا بولساق, وندا, ەرينە, تەرەڭٸرەك تانىسۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 8 قىركٷيەگٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى مەن Almaty Management University ۇيىمداستىراتىن «بٸلٸمدٸ دامىتۋداعى بولاشاعى زور مودەلدەر» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسپاقپىن. مەنٸڭشە, بۇل سٸزدٸڭ ەلٸڭٸزدٸڭ بٸلٸم جٷيەسٸمەن تانىسۋعا زور مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, قازاقستان بولون پروتسەسٸنٸڭ جولىمەن كەلەدٸ, سوندىقتان, قازاقستاندىق بٸلٸم جٷيەسٸ ٷشٸن بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸندەگٸ تٷيتكٸلدەر مەن مەسەلەلەر اسا ٶزەكتٸ.
– يزرايلدٸڭ اتىن Startup Nation برەندٸمەن بۇرىننان بايلانىستىرادى. قازٸرگٸ تاڭدا بٷكٸل ەلەمدە يزرايلدٸك ستارتاپ-يندۋسترييانىڭ دامۋىنان ٷلگٸ الۋعا تىرىسادى. بۇل ارادا «ستارتاپ جوبالار ەلٸنە» اينالۋ جولىندا بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ قانداي قىزمەتٸ بولدى?
– يزرايلدٸڭ «ستارتاپ ۇلتىنا» اينالۋىنا ساپالى بٸلٸم جٷيەسٸنەن بٶلەك, كٶپتەگەن جٷيەلٸ العىشارتتار نەگٸز بولدى. بۇل دەگەنٸڭٸز – ينۆەستيتسييالىق كليمات, تەحنيكالىق پوتەنتسيال, باسشىلىقتىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ, تاعىسىن تاعىلارى. بٸراق, مىقتى بٸلٸم جٷيەسٸ بولماسا, مەملەكەتتٸڭ قارىشتاپ دامۋى دا مٷمكٸن بولماس ەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, مۇنداي جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋدا بٸرقاتار ەسەر ەتۋ سالالارىنا نازار اۋدارعان جٶن:
a) كەسٸپكەرلٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ (ٶز كەزەگٸندە بۇل جايت ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ەل ٸشٸندە ستارتاپتار سانىنىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلەدٸ). جاستاردى كەسٸپكەرلٸككە باۋلۋداعى باستى ماقسات – ٶسكەلەڭ ۇرپاققا مٷمكٸندٸكتەردٸ اشۋعا, ٶز بويىندا كەسٸپكەرلٸك قابٸلەت-قارىمدى دامىتۋعا جەنە ٸس جٷزٸندە تەجٸريبە الۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ.
b) كٶپتەگەن بٸلٸم جٷيەلەرٸ «نە?» جەنە «قالاي?» دەگەن سۇراقتارعا باسا نازار اۋدارسا, بٸز «قالاي?» دەگەن مەسەلەمەن جۇمىس ٸستەيمٸز.
c) باعا مەن اتتەستاتسييانى باعامداۋدى ٶزگەرتۋ, ەستە ساقتاۋدى تەكسەرەتٸن ەمتيحانداردان تٷسٸنٸكتٸ تەستٸلەۋدٸ انىقتايتىن جٷيەگە كٶشۋ. بۇل دەگەنٸڭٸز – ماعىناسىز جاتتاۋدان باس تارتۋ, ٶز كەزەگٸندە بۇل وقۋشىلارعا جاڭا ماتەريالدى تانۋ مەن لابوراتورييالىق زەرتتەۋلەرگە كٶبٸرەك ۋاقىت بەرەدٸ.
d) وقۋ مەن ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن تەرەڭ ۇعىنۋ.
– بٷگٸندە قازاقستاندا ستارتاپتاردى دامىتىپ, كەسٸپكەرلٸك بٸلٸمدٸ ەنگٸزۋمەن قاتار, جاستاردىڭ ساناسىندا كەسٸپكەرلٸك ويلاۋ قابٸلەتٸن دامىتۋعا تىرىسىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە قانداي دا بٸر اقىل-كەڭەس بەرە الاسىز با?
– اقىل-كەڭەستەر بەرمەيمٸن, بٸراق سٸزدٸڭ ەلٸڭٸزگە ەبدەن «زەردەلەنگەن وقىتۋ» باعىتىن ۇستانۋدى تٸلەر ەدٸم. مەنٸڭشە, «زەردەلەنگەن وقىتۋ» دەپ اتالعان رەفورما ٶزگەرٸستەردٸ جاساۋعا ٷلكەن نەگٸز بولا الادى.
بۇعان قوسا, جاستاردىڭ ٶزدەرٸنە تەن ۇرىمتال قىرلارىن ۇشتاۋعا, ايرىقشا قارىم-قابٸلەتتەرٸن جەتٸلدٸرە تٷسۋگە, جەكە بوستاندىعى مەن تاڭداۋ سەزٸمٸن نىعايتۋعا دەن قويۋ كەرەك. بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ شەكٸرتتەردٸڭ جەكە قىرلارىنىڭ كٶرٸنٸس تابۋىنا, باستاماشى بولۋعا, كەسٸپكەرلٸك ويلاۋدى ىنتالاندىرۋعا يتەرمەلەۋٸ كەرەك. بۇل ايتقاندارىمدى كەسٸپكەرلٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردە جٷزەگە اسىرۋعا بولادى. بٸلۋٸمشە, ەلدەرٸڭٸزدە ونداي وقۋ ورىندارى بار. مىسالى, ولاردىڭ بٸرٸ – Almaty Management University, جاقىن كٷندەرٸ قازاقستانعا اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ شاقىرۋىمەن كەلمەكپٸن.
بۇدان بٶلەك, بٸلٸمدٸ جاي عانا بەرۋ ٸسٸنە قوسا, اقپاراتتى سانالى تٷردە قابىلداۋ مەن ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸنە مەن بەرٸلۋٸ كەرەك.
اتالعاندارعا قوسا, پەندەردٸڭ مازمۇنى مەن ٷيرەتۋ ەدٸستەمەلەرٸن تولىققاندى ساراپتاۋدان ٶتكٸزۋ كەرەك.
– قوعامداعى ٷلكەن سىن مەن نارازىلىققا قاراماستان, قازاقستاندىق مەكتەپتەرگە ٷشتٸلدٸ جٷيەنٸ ەنگٸزبەك. 2019 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنەن باستاپ تٶرت پەن (فيزيكا, حيمييا, بيولوگييا, ينفورماتيكا) اعىلشىن تٸلٸندە, ال گۋمانيتارلىق پەندەر قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە وقىتىلماق. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, بۇل قانشالىقتى دۇرىس باستاما? بۇل باعدارلامانى سىناۋشىلار قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا الاڭدايدى. بۇل رەفورمانىڭ نەتيجەسٸندە كەڭەستٸك زاماندا جوعالۋعا سەل-اق قالعان ەرٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ٶزٸنٸڭ زاڭدى تۇعىرىنا جەتە الماي وتىرعان مەملەكەتتٸك تٸل (قازاق تٸلٸ) قايتادان تەپەرٸش كٶرمەي مە?
– قازاقتىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ زەرتتەپ الماي سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرۋٸم ورىنسىز شىعار. مەنٸڭشە, بۇل جەردە «نەعۇرلىم ازىراق بولسا, سوعۇرلىم جاقسى» دەگەن قاعيدانىڭ اراقاتىناسى ماڭىزدى, ياعني, بٸر ۋاقىتتا تىم كٶپ ماقساتتىڭ جەتەگٸنە ەرمەي, ەكٸ-ٷش باستى ماقساتقا زەيٸن قويۋ دۇرىسىراق.
مەنٸڭ ويىمشا, تٷپتامىرمەن, تٶل مەدەنيەت جەنە تاريحپەن ساباقتاسپاي, قانداي دا بٸر تابىسقا جەتەم دەۋ بەكەرشٸلٸك. ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸمەن بايلانىسىن ٷزگەن قوعام بولاشاعىن دا قالىپتاستىرا المايدى. تەرەڭٸنە ٷڭٸلٸپ زەردەلەسەڭٸز, تٷپقازىعىڭىز بەن ەدەت-عۇرىپتارىڭىز شەبەرلٸكتٸ ۇشتاۋ ٷشٸن باستى قۇرالدار بولاتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
– تٸل مەسەلەسٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا يزرايلدە سونشالىقتى ٶزەكتٸ ەمەس تە شىعار. بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, يزرايل كٶنە تٸل – يۆريتتٸ قايتا قالپىنا كەلتٸردٸ. بۇل تٸلدٸ قايتا جاڭعىرتۋ ٷشٸن قانشا جىل كەتتٸ? ەلەم بويىنشا قانشا ەۆرەي ازاماتى بۇل تٸلدٸ بٸلەدٸ?
– XIX عاسىردىڭ سوڭىنا دەيٸن يۆريت «ٶلٸ» تٸل سانالدى, دەسە دە ول تۇستا بۇل تٸلدٸ مەديتسينا مەن زاڭ تٸلٸ رەتٸندە عانا قولداناتىن. بٸراق, ول ٶزارا سٶيلەسۋ تٸلٸ رەتٸندە قولدانىلمادى. جاعدايدى 150 جىل بۇرىن عانا ٶزگەرتۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى. مۇنى جاساعان ەليەزەر بەن-يەحۋدا (1859-1922) بٷكٸل ٶمٸرٸن يۆريتتٸ قايتا جاڭعىرتۋعا ارناعان. ول زاماندا كٶپتەگەن ەۆرەيلەر يۆريتتٸ بٸلسە دە, بالا كٷنٸنەن باستاپ, ەرتە جاستان يۆريتتە سٶيلەمەگەن. ياعني, يۆريتتٸ قايتا جاڭعىرتۋ ٷشٸن دٷنيەگە يۆريتتٸ انا تٸلٸم دەپ سانايتىن بالالار كەلۋٸ كەرەك ەدٸ. بەن-يەگۋدا مەن ونىڭ جۇبايى ٶزدەرٸ ٷشٸن ەرەجە جاسادى: ٶز ٷيٸندە تەك يۆريت تٸلٸندە سٶيلەيمٸز دەپ ۋاعدالاستى, ولاردىڭ ۇلدارى يتامار دٷنيەگە كەلگەندە, ول تەك قانا يۆريت تٸلٸندە سٶيلەيتٸن بولدى. ولاردىڭ ٷلگٸسٸمەن باسقا دا ەۆرەيلەر جٷرە باستادى, نەتيجەسٸندە, XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي جاڭارتىلعان يۆريت پالەستينا جەرٸنە سەنٸمدٸ تٷردە تاراپ كەتكەنٸ سونشالىقتى, تٸپتٸ, 1922 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا بريتان ٷكٸمەتٸ پالەستينانىڭ ەۆرەيلەر تۇراتىن اۋماعىندا ونى رەسمي تٸل رەتٸندە بەكٸتتٸ. 1948 جىلدان بەرٸ يۆريت يزرايلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ بولىپ سانالادى.
دەسە دە, تٸلدٸ قايتا جاڭعىرتۋ تاريحى مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ. يۆريتتٸ مەڭگەرۋ كۋرستارى (ۋلپاندار) ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان بويدا يزرايلدٸڭ اعارتۋ جەنە مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ مەن ەۆرەي اگەنتتٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن كٶپتەپ اشىلدى. بٸرٸنشٸ ۋلپان «ەتسيون» يەرۋساليمدە 1949 جىلى اشىلدى. بۇدان كەيٸن ۋلپانداردىڭ جەلٸسٸ ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە, تٸپتٸ, كيبۋتستەرگە دەيٸن (يزرايلدٸڭ كووپەراتيۆتٸك اۋىلشارۋاشىلىق كەسٸپورىندارى) اشىلدى.
ەربٸر رەپاتريانت ٷشٸن يزرايل مەملەكەتٸ ۋلپاندى وقۋدىڭ بەس ايلىق قۇنىن ٶزٸ تٶلەيدٸ. ول ٷشٸن جاڭا رەپاتريانت مەرتەبەسٸن العاننان كەيٸن بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە ۋلپانعا وقۋعا تٷسۋٸ كەرەك. رەپاتريانتتىڭ ەلگە كەلگەنٸنە بٸر جىلدان استام ۋاقىت ٶتٸپ كەتسە, وندا ول باسقا دا يزرايلدٸڭ ازاماتتارى سيياقتى جالپىعا ورتاق جٷيەمەن ۋلپاندا بٸلٸم الادى, ياعني, وقۋدىڭ قۇنىن ٶز قالتاسىنان تٶلەيدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا يزرايل حالقىنىڭ جارتىسىنان استامى يۆريتتٸ ٶز انا تٸلٸم دەپ سانايدى. تٸل – مەملەكەتتٸڭ ماڭىزدى دا سٷبەلٸ قازىناسى. جوعارىدا ايتقانىمداي, بٸز تٸلدٸ دامۋ مەن جاڭارۋعا كەدەرگٸ رەتٸندە قاراستىرماۋىمىز كەرەك. مەنٸڭشە, دۇرىس بالانس تابۋعا بولادى.
– سٸز دٸنگە جاقىن ادام ەكەنسٸز, راۆۆينسٸز. مەكتەپتەردە دٸنتانۋ پەنٸن بەرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى?
– ەركٸم ٷشٸن ٶزٸنٸڭ تامىرى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸن, دٸلٸ مەن بٸرەگەيلٸگٸن بٸلۋ جەنە تانۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار ەر ادامعا تاڭداۋ قۇقىن دا بەرۋٸمٸز كەرەك. يزرايلدٸڭ بٸلٸم جٷيەسٸ بارلىق ستۋدەنتتەردٸڭ ٸنجٸلدٸ ەۆرەي ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزٸ رەتٸندە تانۋ ٷشٸن وقۋدى مٸندەتتەيدٸ.
– بٸلۋٸمٸزشە, سٸز كٶپبالالى ەكەسٸز. سٸزدٸڭ بالالارىڭىز قايدا وقيدى?
– مەنٸڭ بالالارىم يزرايلدٸڭ مەملەكەتتٸك مەكتەپتەرٸندە وقىپ-اق كٶپتەگەن جەتٸستٸكتەر مەن تابىسقا قول جەتكٸزدٸ.
مەنٸڭ ويىمشا, مەملەكەتتٸك بٸلٸم مەن شەبەرلٸك, باسىمدىق اراسىندا ەشقانداي دا قاراما-قايشىلىق جوق. مىقتى مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ قوعامنىڭ رۋحانيياتىن كەڭەيتٸپ, مەدەني بٶلٸنۋدٸڭ الدىن الادى جەنە ەلەۋمەتتٸك ديففەرەنتسيانى تەرەڭدەتٸپ, ەڭ باستىسى, ۇلتتىق تٸلدٸ دامىتادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان كەمشات تاسبولات
