تاياۋدا الماتى وبلىسى بويىنشا «احىسكا» ەتنومەدەني ورتالىعى فيليالىنىڭ جەتەكشٸسٸ شاحيسمايل اسيەۆ مىرزامەن كەزدەسٸپ سۇحباتتاسۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ ٷشٸن كەز كەلگەن ەل ازاماتى ٶز ٸسٸنٸڭ پاتريوتى بولىپ ەڭبەك ەتسە, قازاقستان بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرىپ, ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزە بەرەتٸنٸن العا تارتتى. تۇشىمدى وي ايتىپ, قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىق, قوعامدىق كەلٸسٸم تٶڭٸرەگٸندەگٸ سٷبەلٸ ويلارىن ورتاعا سالدى. ەندٸ سۇحباتقا نازار اۋدارساڭىزدار.
– شاحيسمايل احمەتۇلى, قازٸرگٸ جاستار قازاق جەرٸندە تٷرٸك اعايىنداردىڭ قالاي كەلگەنٸن بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ەليقيسساسىندا باۋىرلاس تٷرٸك اعايىنداردىڭ قازاقستانعا قالاي كەلگەنٸ جايىندا از-كەم مەلٸمەت بەرە كەتسەڭٸز.
– 1941 جىلى گرۋزييانىڭ تٷركييامەن شەكارالاس بەس اۋدانىن مەكەندەگەن مەسحەد تٷرٸكتەرٸنٸڭ جٸگٸتتەرٸن مايدانعا اتتاندىرعان, وسى كەزدە 40 مىڭ تٷرٸكتٸڭ 26 مىڭى قازا تاپقان. تٷرٸك ۇلتىنان جەتٸ ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولسا, مىڭداعان ادام تٷرلٸ ماراپاتپەن ماداقتالعان. قازٸرگٸ تاڭدا مەسحەد تٷرٸگٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ كازاقستاننىڭ ونتٷستٸگٸنە شوعىرلانعان.
ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان 27 مىڭ تٷرٸك قاندى شايقاستا كٶز جۇمسا, 16-17 مىڭداي ادام تٷرلٸ دەڭگەيدە جاراقات العان. ولار سوعىستان كەيٸن ەلگە ورالعاندا, جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردىڭ وتباسىلارىنا قالاي قامقورلىق تانىتىپ, اجالدان اراشالاپ قالعانىن كٶرٸپ, قاتتى قۋانعان ەكەن. تٷرٸكتەر كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلاعاننان كەيٸن ەركٸندٸكتٸڭ دەمٸن تاتتى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كٶرەگەندٸ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ٶشكەنٸمٸز جانىپ, ٶلگەنٸمٸز تٸرٸلگەندەي كٷي كەشتٸك.
قازٸرگٸ تاڭدا تٷرٸكتەر قازاقستاننىڭ تولىققاندى ازاماتىنا اينالىپ, ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرٸن دامىتىپ وتىر. وسىنداي مامىراجاي جاعدايعا جەتۋٸمٸز ٷشٸن تالاي زۇلماتتى باستان ٶتكەردٸك. بٷگٸندە قازاقستاندا 200 مىڭنان استام تٷرٸك تاتۋ-تەتتٸ عۇمىر كەشۋدە. كەڭەس زامانىندا تٷرٸكتەر ٶزٸنٸڭ تٷرٸك ەكەنٸن ايتا المادى. سول سەبەپتٸ كٶپتەگەن تٷرٸكتەر قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارى ٶزدەرٸنٸڭ قۇجاتىنا ەزٸربايجان دەپ جازدىرۋعا مەجبٷر بولدى.
– تٷرٸك اعايىنداردى ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق وبلىسىنان كەزدەستٸرۋگە بولادى. جالپى, قاي ٶڭٸردە تٷرٸكتەر كٶپ قونىستانعان?
– دۇرىس ايتاسىز, قازاقستاننىڭ 10 وبلىسىندا تٷرٸكتەر تۇرادى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىلعان «احىسكا» ەتنومەدەني ورتالىعىنىڭ كٶپتەگەن وبلىستا فيليالدارى جۇمىس ٸستەيدٸ.
– سٸزدٸڭ «احىسكا» ەتنومەدەني ورتالىعىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. ٶزٸڭٸز جەتەكشٸلٸك جاسايتىن وسى ۇيىمنىڭ قانداي مەسەلەلەرمەن اينالىساتىنىن ايتىپ ٶتسەڭٸز.
– بٸزدٸڭ «احىسكا» ەتنومەدەني ورتالىعى تٷرلٸ باعىتتا جۇمىس ٸستەيدٸ. ايتالىق, «احىسكا» ۇيىمى سپورت, بٸلٸم بەرۋ, ەلٸمٸزدەگٸ تٷرٸك جاستارىنا قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ ٸسٸمەن جەنە تٷرلٸ قايىرىمدىلىق شارالارىنا بەلسەنە قاتىساتىنىن اتاپ ايتۋعا بولادى. بٷگٸندە بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز تٷرٸك جاستارىنىڭ بويىنا وتانسٷيگٸشتٸك قاسيەتتٸ سٸڭٸرٸپ, قازاقستاندىق پاتريوتيزمدٸ قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستارىمىزدى جٷيەلەپ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جيٸ باس قوسىپ, كەڭەسٸپ تۇرامىز.
قازاقستانداعى تٷرٸكتەردٸڭ كٶشباسشىسى زيياتدين كاسانوۆ سپورت پەن بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا ايرىقشا مەن بەرەدٸ. وسى باعىتتاعى جوبالاردىڭ ٷزدٸكسٸز جالعاسۋىنا كٷش سالىپ كەلەدٸ.
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن كٷننەن بەرٸ قازاق جەرٸن مەكەندەيتٸن تٷرٸكتەر اۋىلدى جەرلەردە 27 مەشٸت پەن 17 سپورتزالدىڭ اشىلۋىنا تٸكەلەي اتسالىسقانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. اشىلعان سپورتزالداردىڭ بەرٸنە قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان. اۋىل جاستارىنىڭ قولدارى بوس كەزٸندە سپورتپەن اينالىسىپ, دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا جاعداي جاساپ كەلەمٸز.
الماتى وبلىسىنداعى قىزىلاعاش اۋىلىن سۋ باسقاننان كەيٸن بٸزدەر اۋىلعا گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتٸپ, سۋ باسقان اۋىلعا سپورتزال مەن مونشا سالىپ بەردٸ.
«احىسكا» دەپ اتالاتىن گازەتٸمٸز دە كٸدٸرٸسسٸز شىعىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. وسىنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسى. سوندىقتان قازاقستانداعى تٷرٸكتەر ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتۋدى باستى ازاماتتىق پارىزى سانايدى.
– شاحيسمايل «احىسكا» ەتنومەدەني ورتالىعى تٷرٸك جاستارىنا قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ ٸسٸمەن اينالىساتىنىن ايتىپ قالدىڭىز. وسى باعىتتاعى جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸڭٸزبەن بٶلٸسە وتىرساڭىز?
– ٶز باسىم قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋدە قازاقستانداعى تٷرٸكتەر ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە ٷلگٸ-ٶنەگە كٶرسەتۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. «احىسكا» ەتنومەدەني ورتالىعىنىڭ قۇرامىندا قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ ٸسٸمەن اينالىساتىن ارنايى بٶلٸم جۇمىس ٸستەيدٸ. مٸنە, ونداعان جىلدان بەرٸ بٸز ٷزبەي قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋشٸلەر اراسىندا وليمپيادالار ۇيىمداستىرىپ, جۇرتتىڭ قازاق تٸلٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ كەلەمٸز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جٷزدەگەن ادام قازاق تٸلٸن مەڭگەرٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ تانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتە تٷستٸ.
جالپى, تٷرٸكتەردٸڭ قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋٸ قيىن ەمەس. ٶيتكەنٸ قازاق تٸلٸ مەن تٷرٸك تٸلٸ بٸر-بٸرٸنە جاقىن تٸل. سوندىقتان قازاق پەن تٷرٸك بٸر-بٸرٸمەن سٶيلەسكەندە ەركٸن تٷسٸنٸسە الاتىنى بەلگٸلٸ. تٷرٸك بالالارىنىڭ قازاق تٸلٸ مەن تٷرٸك تٸلٸن ٷيرەتۋدٸ 4-5 سىنىپتان باستاپ قولعا الدىق. بۇل ٷشٸن ارنايى مۇعالٸمدەر جالداپ, جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقانىمىزدى ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
– سٸزدەردٸڭ ۇيىمدارىڭىز قازاقستان مەن باۋىرلاس تٷركييامەن اراداعى بايلانىستى نىعايتۋعا قانشالىقتى ٷلەس قوسۋدا?
– «احىسكا» قازاقستان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸن ٶزارا بايىتۋعا, قازاقستان مەن تٷركييا اراسىنداعى جان-جاقتى مەدەني بايلانىستاردى دامىتۋعا سەبەبٸن تيگٸزۋدە. تٷرٸك حالىقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن, تٸلٸن, مەدەنيەتٸن, سالت-دەستٷرٸن ساقتاۋمەن, دامىتۋمەن جەنە مەدەني اعارتۋ قىزمەتٸمەن پاتريوت ازاماتتار اينالىسۋدا.
تٷرٸك مۋزىكاسىڭدا حيدجاز, زەنگۋلە, كۋردى, گۋليستان سەكٸلدٸ ماقام كٶپ. تٷرٸك حالىق ساز اسپاپتارى تٷرٸ جاعىنان اسا باي. شەكتٸ اسپاپتارى – مەيدان, ساراي سازى, بوزىق, باعلاما, تامبۋر, جۋرا, بۋلگاري, چالعى, چەكۋ, چوعىر دابىلعى, دامبۋرا, دىنعىرا, گابۋت, كەمانچا, كوجەسان, گۋمۋز, تار, رۇزبا, چەشتە, بۋنكار. بي مۋزىكاسىنىڭ تىنىسى بوپ ەسەپتەلەتٸن ٷرلەمەلٸ, ۇرمالى اسپابىنا رەباب, تامبۋر, ۋد, كوۆار, ديۋديۋك, زۋرنا, دەف, داۆۋل جاتادى.
قازاقستاندا تٷرٸك تٸلٸندە بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپ پەن ليتسەيلەر كٶپ. الماتى وبلىسىنىڭ قاسكەلەڭ كەنتٸندە سٷلەيمان دەميرەل اتىنداعى ٷلكەن عيماراتتا جەنە الماتى قالاسىندا «كارەر» ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە قازاق پەن تٷرٸك ستۋدەنتتەرٸ جوعارى بٸلٸم الۋدا. قالامىزدىڭ كەز كەلگەن جەرٸنەن تٷرٸكتەردٸڭ ٶتە تويىمدى ەرٸ دەمدٸ دٶنەر ورتالىقتارىن كەزدەستٸرۋگە بولادى.
ەلٸمٸزدە تۇراقتىلىقتىڭ, بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمنٸڭ ٷنەمٸ ساقتالۋىنا اتسالىسىپ, قوعامدا بەرەكە-بٸرلٸكتٸڭ نىعايۋىنا ٷلەسٸن قوسۋعا دايىنبىز. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ الدىمىزعا قويعان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ تاپسىرماسى اياسىندا تولىققاندى جۇمىس اتقارۋدا. قازاقستاندا تۇراتىن تٷرٸكتەردٸڭ 80%-ى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرگەن. قازاقستاندىق پاتريوتيزمدٸ ەربٸر ازاماتقا جەتكٸزۋ, وسى باعىتتا تەلٸم-تەربيە بەرۋ بٸزدٸڭ بٸرلەستٸگٸمٸزدٸڭ باستى ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ. وسىنى جەتە تٷسٸنگەن تٷرٸك جاستارى جىل سايىن ەلوردادا باس قوسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق مەرەكەسٸن اتاپ ٶتەدٸ. كەزدەسۋ بارىسىندا ولار ۇلتتىق بي تٷرلەرٸن بيلەپ, سونىمەن قاتار ەرتٷرلٸ ويىندارمەن كەشتٸ قىزدىرا تٷسەدٸ. قازاقستاندى پانا تۇتقان ەر ەتنوس ٶكٸلٸنە وسىنداي جاقسى جاعداي جاساعان قازاق ەلٸنە قارىزدارمىز. تٷرٸكتٸڭ تٸلەگٸ – قازاقتىڭ اماندىعى.
