بٸر جىل ۋاقىتتان بەرٸ جۇرت نازارىنان تىس قالىپ, كٶرٸنبەي كەتكەن ونى تاقتان تٷسسە دە, اتتان تٷسپەگەن شىعار دەپ ويلاۋشى ەدٸم. بٸراق...
وقىپ شىعىپ, وسىنى راسىمەن يمانعالي ايتىپ وتىر ما دەپ, وتىرىپ قالدىم. شىنىمدى ايتسام, ەكٸم, مينيستر, پرەمەر-مينيستر, مەملەكەتتٸك حاتشى سيياقتى جالىنا قول تيگٸزبەيتٸن نەبٸر ٸرٸ قىزمەتتٸڭ قۇلاعىن ۇستاپ, تالاي دٷبٸرلٸ دوداعا, ساياسي تارتىسقا كٸرگەن تانىمال تۇلعانىڭ بٷگٸنگٸ زەينەتكەرلٸك قوڭىرقاي تٸرلٸگٸنە ەمەس, جالىنى ەلسٸز جىلۋسىز سٶزدەرٸنە نالىدىم.
الداعى سايلاۋ مەن تاڭداۋ جولايىرىعىندا داعدارىپ تۇرعان مىناۋ قوعامنىڭ, تولقىمالى ۋاقىتتىڭ قازٸرگٸ تىنىسى تۋرالى باعا بەرەتٸن قايراتكەردٸڭ ەڭگٸمەسٸ دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلە الماپتى.
سولعىن. جاڭاشا وي-تۇجىرىم جوق. بٸرجاقتى. سول باياعى «مەدەني مۇرا». سول باياعى «كٷلتەگٸن». شيرەك عاسىر بويى ايتىلىپ كەلە جاتقان ەلگە بەلگٸلٸ مەدەني ٸس-شارالار تٸزبەگٸ. نەگە بۇلاي, تىم سۇرقاي بولىپ شىققان?
ماتەريالدىڭ اۆتورى نۇرتٸلەۋ يمانعاليۇلى دا تەجٸريبەلٸ جۋرناليست سيياقتى ەدٸ. قامشىنى ەركٸن باسا الماعانى بىلاي تۇرسىن, سۇحبات بەرۋشٸگە كٶپشٸكتٸ اياماي قويعانىن كٶرٸپ, تەلەجۋرناليستيكا كٶكجالىنىڭ قولتاڭباسىن تاني الماي قالدىم. ازۋى مٷجٸلٸپ قالىپتى. ەلدە, تاپسىرىس سولاي بولدى ما? مەيلٸ, جازىلار دٷنيە جازىلدى. وقىدىق. ەندٸ پٸكٸر قوسايىق.
تٸلشٸ بٸر جەردە سيپاي قامشىلاپ وتىرىپ: «سٸزدٸڭشە, بٷگٸنگٸ «قوعامدىق سانادا» ٶزگەرٸس نىشانى بايقالا ما?» دەپ, ەرٸپتەسٸن ساياسات اۋىلىنا قاراي جەتەلەۋگە تىرىسىپتى. تٷسٸنە بٸلگەن جانعا وسىنىڭ ٶزٸ دە سوڭعى جىلدارى قاق سۋىنداي ٸركٸلٸپ, توقىراپ قالعان قوعامنىڭ قوياسىن اقتارۋعا ەبدەن جەتكٸلٸكتٸ.
بٸراق, الىمدى ساياساتكەر يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ول جاققا اياق باسپايدى. شٸدەرلەۋلٸ اتتاي كٸبٸرتٸكتەپ, سول باياعى ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق, زييانسىز مەدەنيەت سٷرلەۋٸنەن ۇزاپ كەتە المايدى. جارايدى, وعان دا كەلٸسەيٸك. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەل رۋحانيياتىن ىڭىرشاعى شىققان ٶگٸزدەي العا سٷيرەپ كەلە جاتقان قاۋىم – وسى شىعارماشىلىق ٶكٸلدەرٸ ەكەنٸ داۋسىز.
ەسٸنەگەن دەپۋتاتتار سەكٸلدٸ ميللونداپ تابىس تاپپايتىن, ەڭبەگٸ ەلەنبەيتٸن ەڭ كەدەي, تۇرمىسى ناشار ەلەۋمەتتٸك توپتىڭ بەل ورتاسىندا جٷرگەن دە سولار. ال, وسى سورماڭداي مەدەنيەتٸمٸزدٸ تۋلاقتاي تارتىپ جۇلىم-جۇلىمىن شىعارىپ, ايدالاداعى سپورتقا قوساقتاپ, وسىنشالىقتى تٶمەن دەڭگەيگە قۇلدىراتقان كٸم? يمانعالي جارق ەتٸپ سەرپٸلٸپ: «قازٸرگٸ بيلٸك!» دەپ ساڭق ەتسە, وقىرمان رەتٸندە ريزاشىلىقپەن قول سوعار ەدٸم. جوق, ايتا المادى. ايتىلسا, سول بيلٸكتٸڭ ۇشار باسىنا شىعىپ, قايتا تٷسكەن ٶزٸنە دە وڭاي تيمەسٸن سەزٸنەدٸ. تٷسٸنەم.
دەگەنمەن, اقىل ايتقانىم ەمەس, بەل شەشٸپ بٸلەكتٸ سىبانىپ, ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ العاش رەت ەل الدىنا شىققان سوڭ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اشىق سىرلاسۋدان بويىن اۋلاق ۇستاماعانى جٶن ەدٸ. ٶيتكەنٸ تاعى قايتالايىن, ول قاتارداعى كٶپ قازاقتىڭ بٸرٸ ەمەس. حالىق مويىنداعان ٸرٸ ساياساتكەر. سوندىقتان, وسى كٷنٸ قوعامدى سٸلكٸندٸرٸپ تۇرعان اششى ساۋالداردىڭ قويىلاتىنىن دا, وعان جۇرتتىڭ جاۋاپ كٷتەتٸنٸن دە جاقسى بٸلەدٸ. بٷگٸن بولماسا, ەرتەڭ الدىنان شىعادى.
مەسەلەن, مەن الدا-جالدا كەزدەسە قالسام, تەۋەلسٸز جۋرناليست رەتٸندە مىنا بٸر سۇراقتاردى قويىپ, جەكە كٶزقاراسىن بٸلدٸرۋدٸ سۇرار ەدٸم. بۇل كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ ساۋالدار دەسەك تە قاتەلەسپەيمٸز.
- «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ بيىلعى 07 اقپانداعى نٶمٸرٸندە «ابايدىڭ سول كٸتەبٸ قايدا ەكەن?» دەگەن ماقالامىزدى وقىعان بولارسىز. سوندا ۇلى اقىننىڭ 1909 جىلى قازاندا شىققان اسا قۇندى كٸتەبٸن بۇرىنعى امانيياز دەگەن كٶمەكشٸڭٸز ارقىلى ٶزٸڭٸزگە بەرگەنٸم تۋرالى جازىلعان. جەدٸگەر يەسٸنٸڭ ۇرپاقتارى سونىڭ تاعدىرىن بٸلگٸسٸ كەلٸپ, سۇراۋ سالۋدا. نە ايتاسىز?
- «قازاقستاندا ەكٸ بيلٸك بار» دەپ جار سالىپ جٷرگەن سەۋەگەيلەردٸڭ پٸكٸرٸنە قارسى قانداي ۋەج بٸلدٸرەسٸز?
- الداعى مەجٸلٸس سايلاۋىنا قاتىسۋ نەمەسە ساياساتقا قايتىپ ورالۋ جوسپارىڭىزدا بار ما?
- بٸر عانا بيلٸك پارتيياسىنىڭ كٶلەڭكەسٸ سەكٸلدٸ كٶلبەڭدەگەن ساياسي ۇيىمداردىڭ ەرەكەتٸنە قالاي قارايسىز? مۇنىڭ سوڭى بٸزدٸڭ ەلدەگٸ تىنىشتىققا قىرعىز وقيعاسى سەكٸلدٸ كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەي مە?
- كەزٸندە پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعاندا ٶزٸڭٸز ەرٸكسٸز ارالاسقان, ەلٸ دٷمپۋٸ باسىلماعان جەر داۋىنا قاشان نٷكتە قويىلادى?
- ەن جايلاعان ەل-جۇرتى جان-جاققا بىتىراپ كٶشٸپ, جالاڭاش قالعان شەكارامىزدىڭ جاعدايىنا قاتىستى بۇرىنعى قورعانىس مينيسترٸ رەتٸندە نە ايتاسىز?
- سۇحباتتا «ەڭ قاسيەتتٸ, ەڭ كيەلٸ ەسٸمگە يە» اياۋلى انالارىمىز جايلى كەرەمەت وي تولعاپسىز. ال, پاندەمييا كەزٸندە ٷكٸمەتتەن 42 500 تەڭگەنٸ دە الا الماعان كٶپبالالى انالاردىڭ اۋىر تاعدىرىن جەڭٸلدەتۋدٸڭ جولدارى قانداي?
- بٷگٸندە نۇر-سۇلتاندا ميللياردتاردى جۇتقان «LRT ٸسٸ» ٶتٸپ جاتىر دەپ ەستٸدٸك. سٸز سول كەزدەگٸ قالا باسشىسى رەتٸندە يەگٸڭٸزدٸڭ استىندا بولىپ جاتقان تالان-تاراجدى قالاي بايقاماي قالدىڭىز?
- قوس-قوستان ديپلومى بولسا دا, جۇمىسسىز قاڭعىرىپ جٷرگەن مىڭداعان جاس تٷلەكتەردٸڭ قۇردىمعا كەتكەن ارمانى, كٷيرەگەن ٷمٸتٸ تۋرالى ويلايسىز با? (ەرينە ويلايسىز. بەرٸن ويلايسىز. بٸراق, اشىپ ايتا المايسىز. نەگە?..).
جە, بٸر جولعا وسى دا جەتەر. سۇحباتىمىزعا ورالايىق.
يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ٶز ەڭگٸمەسٸندە باعى اشىلماعان مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸڭ جايىن قوزعاپ ٶتٸپتٸ. «بيلٸك قاي تٸلدە سٶيلەسە – حالىق تا سول تٸلدە سٶيلەيدٸ» دەگەنٸ ىپ-راس. مۇنى وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن, 1924 جىلى قازاق ٷكٸمەتٸن باسقارعان سەكەن سەيفۋللين دە «قازاقتى قازاق دەيٸك» دەگەن ماقالسىندا شىرىلداپ ايتىپ كەتكەن.
تٸپتٸ, قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ كومپارتييانىڭ قاھارىنا دا قاراماي تٶتەنشە سەسسييا شاقىرىپ, تٸل تۋرالى دەكرەت قابىلداتۋعا ۇيىتقى بولعان. «قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل بولسىن, ٸس قاعاز قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزٸلسٸن» دەگەن شەشٸم شىعارتقان. سودان بەرٸ بٸر عاسىر ٶتسە دە, قازاق تٸلٸ بيلٸكتٸڭ دەلٸزٸنە دە كٸرە الماي, بوساعادان سىعالاپ تۇر. وسىعان كٷيٸنگەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ «جاڭا ايتىپ ٶتتٸم, جاناشىرلىق ەڭ بٸرٸنشٸ بيلٸكتەن باستاۋ الۋ كەرەك. مەسەلە سوندا» دەپ قاداپ تۇرىپ ايتىپتى. بٸراق, قاداپ تۇرىپ ايتۋ از. ەلدٸ سەندٸرەتٸندەي ناقتى ٸس كەرەك.
بۇل تۇرعىدا يمانعاليدىڭ الماتىنى باسقارىپ تۇرعان كەزٸندەگٸ باتىل قادامىن ەسكە الماي كەتپەۋگە بولماس. ول وڭتٷستٸك مەگاپوليسكە كەلگەن بەتتە سٸرەسكەن قالىڭ شەنەۋنٸكتٸڭ بەتٸن مەملەكەتتٸك تٸلگە بۇرۋعا ەرەكەتتەندٸ. «الماتى قازاقشا سٶيلەمەي, قازاقستان قازاقشا سٶيلەمەيدٸ» دەگەن ەيگٸلٸ سٶزٸمەن جاڭا قىرىنان تانىلدى.
ٸس قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشٸرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ٶكٸنٸشكە وراي, ورىستىڭ تٸلٸ مەن تەربيەسٸ ساناسىنا مەڭگٸلٸك سٸڭٸپ قالعان ولجاس سٷلەيمەنوۆ «كاكوي دۋراك پيسال ەتو پوستانوۆلەنيە? ەسلي پەرەۆەستي الماتى نا كازاحسكيي يازىك, بۋدەت سوتسيالنىي ۆزرىۆ» دەپ كٷركٸرەپ, گٷر ەتە تٷستٸ. سول كٶرٸنٸس ەلٸ كٶز الدىمدا. ەكٸمشٸلٸكتٸڭ قاتارداعى قىزمەتكەرٸ رەتٸندە, وسى قاۋلىنىڭ جوباسىن ەزٸرلەۋگە قاتىسقان «دۋراكتاردىڭ» بٸرٸ مەن ەدٸم. «الجاس اماروۆيچ, ەتوت دۋراك پەرەد ۆامي!» دەۋ كەرەك ەدٸ. دەي المادىق. ميكروفوندار تٶردەگٸ ەكٸم قارالاردىڭ, يگٸ جاقسىلاردىڭ الدىندا تۇرعان. قاسىندا وتىرعان يمانعالي بٸردەڭە ايتار ما دەپ كٷتٸپ ەدٸك, دوس-جار ادامىمەن بەت جىرتىسقىسى كەلمەدٸ مە, تٷرٸ كٷرەڭٸتكەن كٷيٸ ٷنسٸز قالدى.
ەلەمگە تانىمال اقىننىڭ ابايسىزدا ەموتسييامەن ايتىلعان وسى كٷركٸرٸنەن كەيٸنگٸ جاڭعىرىقتاردى ٸلٸپ ەكەتكەندەر از بولعان جوق. الماتىلىقتار ۇزاق كٷتكەن, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ اسقاقاقتاتۋ تۋرالى جاپ-جاقسى قاۋلى قاعاز جٷزٸنەن ارى اسپادى.
اسىرماعان ٶزگە ەمەس – ەكٸمنٸڭ ٶزٸ استانادان الىپ كەلگەن ورىستٸلدٸ كرىلوۆ, سەيدۋمانوۆ, دانديگۋلوۆ سيياقتى ورىنباسارلارى, قوسشى-كٶمەكشٸسٸ, باسپاسٶز حاتشىسى ت.ب. جاندايشاپتارى. كەزٸندە كومسومولدا بٸرگە ۇرانداتقان, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «قازاق ۇلتشىلدارىن» قويداي قۋالاعان شولاق بەلسەندٸلەرگە قازاق تٸلٸ اسا قاجەت ەمەس ەدٸ. قولىمدى تٶسٸمە قويىپ ايتايىن, ەكٸمدٸك پەن وعان قاراستى 25 دەپارتامەنت, باسقارماداعى قىزمەتكەرلەردٸڭ 90 پايىزى قازاق بولا تۇرا, باسىم كٶپشٸلٸگٸ «قازاق ەدەبيەتٸ», «انا تٸلٸ» گازەتتەرٸن وقىماق تٷگٸلٸ, ونداي باسىلىمدار بار ەكەنٸن بٸلمەيدٸ دە. ەسٸرەسە, يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ ورىنباسار, تۇرعىن ٷي كوميسسيياسىن باسقارعان سەرٸك سەيدۋمانوۆ اقپارات, باياندامانى قازاقشا ەزٸرلەپ اپارساق, ورىس تٸلٸندەگٸسٸن قوسا تالاپ ەتٸپ, وتىرىپ الاتىن. ەرينە, كٶپ ۋاقىتىڭدى بوسقا جەيتٸن ماعىناسىز تٸرلٸكتٸڭ قاجەتسٸزدٸگٸن ايتىپ, بٸز دە قاراپ قالمايمىز. ەكٸمنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تٶرگە وزدىرۋ تۋرالى قاۋلىسىنا سٸلتەمە جاسايمىز. جوق, سۇق ساۋساعىمەن تٶبەنٸ كٶرسەتٸپ: «پيشيتە نا رۋسسكوم! منە پوفيگ, كتو ۆاس پوددەرجيۆاەت ناۆەرحۋ!» دەپ, قاسارىسقانىن ٶز باسىمىزدان تالاي ٶتكەردٸك. مەنٸڭشە, ەيگٸلٸ باقاي, شاڭىراق وقيعالارىنىڭ تۋۋىنا دا يدەولوگيياداعى وسىنداي قازاققا قاتىستى كەرەعار كٶزقاراس تٸكەلەي سالقىنىن تيٸزگەن سيياقتى. يە, ٶتكەن ٶتتٸ, كەتكەن كەتتٸ. ونى ەسكە الىپ وتىرعانىم, بٸرەۋلەردٸڭ كەمشٸلٸگٸن تٸزبەكتەۋ ٷشٸن ەمەس, ازاماتتىعى بٸر باسىنان اسىپ-جەتەرلٸك يمانعاليدىڭ ٶزٸ كٸمدەرگە سەنٸم ارتقانىن, قانداي كادرلار قورشاپ جٷرگەنٸن بٸلدٸرۋ ٷشٸن عانا تٸلگە تيەك ەتكەنٸم.
جۋىردا ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ «كەلەشەكتە شىن مەنٸندە ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸنە اينالۋى تيٸس قازاق تٸلٸن جىلدام دامىتۋىمىز قاجەت» دەپ, قولداۋ بٸلدٸرٸپ وتىرعاندا بٸزگە, قازاقتارعا اياناتىن نە بار?
باتىل قيمىلداۋىمىز كەرەك ەمەس پە! بٸراق, مويىنداۋىمىز كەرەك, قازاق تٸلٸن دامىتۋ ٷشٸن قازٸرگٸ زاڭ قاۋقارسىز. ونى ايتاسىز, ۋاقىت كٶشٸنەن كٶپ كەيٸن قالىپ قويعان «تٸل تۋرالى» زاڭدى جٷزەگە اسىرۋدىڭ نورماتيۆتٸك قۇجاتتارى ەلٸ كٷنگە قابىلدانعان جوق. قازا بەرسەك, تەرەڭگە كەتەمٸز. ەندەشە, بۇل باعىتتاعى ارمان-تٸلەگٸمٸز ناقتى جٷزەگە اسۋ ٷشٸن, الدىمەن, ەكٸ مەسەلەنٸ دۇرىستاپ شەشٸپ الۋىمىز قاجەت. بٸرٸنشٸسٸ – بەلگٸلٸ اقىن قازىبەك يسا ۇيىمداستىرىپ, مىڭداعان ادام قول قويعان حاتتا ايتىلعاداي: «كونستيتۋتسيياداعى 7-باپتىڭ ورىس تٸلٸ رەسمي تٷردە قازاق تٸلٸمەن تەڭ قولدانىلادى دەگەن 2-شٸ تارماعىن الىپ تاستاۋ». ەكٸنشٸسٸ – «مەملەكەتتٸك تٸل» تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ. ول ٷشٸن قايتادان «ۆەلوسيپەد ويلاپ» تابۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بالتىق ەلدەرٸنٸڭ زاڭدارىن باسشىلىققا الىپ, زەردەلەسەك تە جەتكٸلٸكتٸ. مەن وسىنداي باتىل تۇجىرىمدى قازٸر بارلىق مەملەكەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتەن ادا, ەركٸن ويلى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ايتار دەپ كٷتٸپ ەدٸم. ەستي المادىم.
«شٸركٸن-اي!» دەيمٸن سۇحباتتى وقىپ بولعان سوڭ. پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان كەزٸندە يمانعالي ٷستەلدٸ بٸر قويىپ, «تٸل تۋرالى» زاڭدى جاڭعىرتىپ, وبلىستاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن مەملەكەتتٸك تٸلگە كٶشٸرۋ كەستەسٸن ۇسىنعاندا, كٸم قارسى بولاتىن ەدٸ. ەشكٸم دە! وسى كٸسٸ بار, باسقاسى بار, بٸردە-بٸر پرەمەر-مينيستر وسى ۋاقىتقا دەيٸن "مəۋ" دەمەدٸ. ال, ەندٸ قازٸر قولىندا بيلٸگٸ جوق, كٶپ زەينەتكەردٸڭ قاتارىنا قوسىلعان جاننىڭ سٶزٸن ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر قۇلاعىنا قىستىرا ما? ەرينە, كٷمەندٸ. سوندا, قوعامعا پايداسى شامالى بۇل سۇحباتتى جارييالاۋدىڭ ماقساتى نە?
مۇنىڭ ەكٸ تٷرلٸ سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن. بٸرٸنشٸسٸ – الداعى مەجٸلٸس سايلاۋى الدىندا قوعامنىڭ تامىرىن باسىپ كٶرۋ, ادامداردىڭ كٶڭٸل-كٷي اۋانىن بايقاۋ.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەزٸرشە ەكٸمشٸلٸك-ساياسي ەليتادان ٸرگەسٸن اۋلاق سالعانىمەن, حالىقتىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ (ٶنەر, مەدەنيەت, ەدەبيەت, باسپاسٶز ٶكٸلدەرٸ) ٷشٸن ەلٸ قايراتكەرلەر ساناتىندا. كەشەگٸ ايتۋلى ساياساتكەردٸڭ بٷگٸنگٸ بەدەلٸ قانشالىقتى دەڭگەيدە بيٸكتەگەنٸن, قۇلدىراعانىن وسى سۇحباتتان كەيٸنگٸ باق پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ تارتىستاردان بٸلەتٸن بولامىز.
ەكٸنشٸسٸ – دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەل استاناسىندا بولىپ جاتقان قۇپيياسى مول, بىلايعى جۇرت ٷشٸن تٷسٸنٸكسٸز «LRT»-عا قاتىستى سوت ەكپٸنٸن ەل الدىندا بەسەڭدەتۋ امالى بولۋى مٷمكٸن. قالاي دەگەنمەن دە, سوت ورىندىعىندا وتىرعانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ (قالا ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى, باسقارما باسشىلارى) ونىڭ الماتىدان الىپ بارعان كادرلارى ەكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى.
ەگەر, شاي ٷستٸندە ايتىلعان بۇل ەڭگٸمە دەل وسىنداي شاراسىزدىقتىڭ جان تولقىنىسى بولسا, وندا يمانعاليدىڭ شىن زەينەتكەرلٸككە شىققانىنا كٶزٸم انىق جەتتٸ.
قايىم-مۇنار تابەەۆ,
جۋرناليست-جازۋشى
