نەبارى 16 جاستاعى استانا تۇرعىنى نۇرسۇلتان (اتى ٶزگەرتٸلدٸ) بٸر جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى تەمەكٸ شەگٸپ جٷردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, تەمەكٸنٸ تاستاۋ ٶتە قيىنعا سوققان, ٶيتكەنٸ ەلەكتروندى تەمەكٸ كەدٸمگٸ تەمەكٸ سيياقتى جاعىمسىز يٸس قالدىرمايدى.
«يە, بۇل دەنساۋلىققا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. كەيدە باس اۋرۋى پايدا بولادى, ەسٸرەسە تٷندە نەمەسە بٸر ۋاقىتتا كوفە ٸشٸپ, ۆەيپ شەكسەڭٸز, باستىڭ سولقىلداپ ەكەتەتٸنٸ بار. سٸز, سونداي-اق ۇيقىسىزدىقتى سەزٸنۋٸڭٸز مٷمكٸن. بۇل بەلگٸلەر باستان مٸندەتتٸ تٷردە ٶتەدٸ, ال ەگەر دەل ۇيىقتار الدىندا تەمەكٸ شەكپەسەڭٸز, وندا وڭاي ەرٸ جاقسى ۇيىقتايسىز. بٸراق باس اۋرۋى دەنەدەگٸ باسقا سەزٸمدەرمەن دە بايلانىستى, سوندىقتان ۆاپينگتٸڭ ٶزٸ باس اۋرۋىنىڭ جالعىز فاكتورى ەمەس», - دەيدٸ ول.
تاعى بٸر سۇحباتتاسىمىز ٶزٸنٸڭ ۇيقىسى بۇزىلماعانىن جەنە باسى اۋىرماعانىن جەتكٸزدٸ. بٸراق 17 جاسار مارينا (اتى ٶزگەرتٸلدٸ) ەلەكتروندى شىلىمنىڭ زييانىن جاقسى تٷسٸنسە دە, ودان باس تارتا الماعان.
18 جاستاعى اياۋلىم دا (اتى ٶزگەرتٸلدٸ) تەمەكٸنٸ كٶپ شەككەن كەزدە, باس اۋرۋى پايدا بولاتىنىن ايتادى. ايتپاقشى, بويجەتكەن بٷگٸندە تەمەكٸگە تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلعان.
«قانشا تەمەكٸ شەگەتٸنٸڭٸزدٸ باقىلاۋ قيىن. ەسٸرەسە, ۋاقىت ٶتە كەلە تەمەكٸنٸ تۇتىنۋىڭىز جيٸلەي بەرەدٸ. يە, تەمەكٸ شەگۋ تٸستەرگە دە, ونىڭ ەمالٸنە دا ەسەر ەتەدٸ, مىسالى مەنٸڭ دوسىمنىڭ تٸستەرٸ قاتتى ناشارلاپ كەتتٸ. ال ٶزٸمنٸڭ تاماعىم اۋىرادى. بٸراق مىنانى ەسكەرۋ كەرەك, مەن ول كەزدە قاتتى كٷيزەلٸسكە تٷسكەن كٷندەرٸ تەمەكٸ شەگەتٸنمٸن, تاماقتى ەرەڭ ٸشٸپ-جەيتٸن ەدٸم. شىن مەنٸندە, وسى سەبەپتەردەن سوڭ, تەمەكٸ شەگۋدٸ توقتاتتىم. تەمەكٸ, سونداي-اق كونتسەنتراتسييانى تٶمەندەتەدٸ ەكەن. ال يٸستٸڭ كەسٸرٸنەن كٶپتەگەن ادامداردا اللەرگييا نەمەسە جٷرەك اينۋ بار», - دەپ مويىندايدى اياۋلىم.
اسقارجان (اتى ٶزگەرتٸلدٸ) دا ٶزٸنٸڭ ۆەيپينگكە تەۋەلدٸلٸگٸ بٸر جىل بۇرىن دوستارى تەمەكٸ تارتىپ جٷرگەنٸن كٶرگەن سوڭ پايدا بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. تٷرلٸ-تٷستٸ جەنە شابدالى حوش يٸسٸ بار ۆەيپ جاس جٸگٸتتٸڭ نازارىن اۋدارعان, سودان كەيٸن ول تەمەكٸنٸ قويا الماپتى.
«باستاپقىدا مەن ۆەيپكە ويىنشىق سيياقتى قارادىم, مەن ونى كەز كەلگەن ۋاقىتتا تاستايمىن دەپ ويلادىم. دوستارىم شىلىم شەگەتٸن, مەن قىزىعاتىنمىن. بٸر جىلدان استام ۋاقىت بويى كٷن سايىن تەمەكٸ شەگٸپ جٷردٸم. باس اۋرۋىمەن قاتار, قورقىنىش سەزدٸرەتٸن ەنتٸگۋ, كەۋدە اۋىرۋى, جٷرەك اينۋى بولدى. سپورتشى رەتٸندە بۇل مەنٸ قاتتى مازالادى. باس تارتۋ قيىن بولدى. مەن ٷش اي بويى تەمەكٸ شەكپەدٸم. وسىلايشا قويىپ كەتتٸم», - دەپ بٶلٸستٸ 17 جاستاعى جٸگٸت.
بيىلعى 18 مامىردا قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸندە ٶتكەن باسپاسٶز مەسليحاتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ مەديتسينالىق كٶمەكتٸ ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گٷلنەر سەرسەنباەۆا حوش يٸستەندٸرگٸشتەرٸ بار ۆەيپتەر ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زييان تيگٸزەتٸنٸن ايرىقشا اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ پايىمىنشا, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەڭ ٷلكەن قاۋٸپٸ – وسى ۆەيپتەر. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دەرەكتەرٸ بويىنشا, ۆەيپتەردٸڭ 16 000-عا جۋىق دەمٸ بەلگٸلٸ. بۇل تاجال جاڭا تٶرتٸنشٸ ۇرپاقتىڭ تىنىس الۋ جولدارىنىڭ ەپيتەلييٸن زاقىمداۋى جەنە تٸندەردٸڭ گيپوكسيياسىن تۋدىرۋى مٷمكٸن, سونىمەن بٸرگە جوعارى كونتسەنتراتسييالى اەروزولدەردٸ شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. تەمەكٸ تٷتٸنٸنە ۇقساس فورمالدەگيدتٸڭ ەسەرٸ دە بايقالدى.
سەرسەنباەۆانىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋلەر كەدٸمگٸ تەمەكٸ الماستىرعىشتاردىڭ جوعارى ۋىتتىلىعىن كٶرسەتەدٸ.
«ۆەيپينگ پەن ەلەكتروندى تەمەكٸنٸ تۇتىنۋدىڭ جوعارى دەڭگەيٸ نيكوتينگە تەۋەلدٸلەردٸڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرىپ, دەنساۋلىققا زيياندى ەسەر ەتۋٸنٸڭ جوعارى كٶرسەتكٸشتەرٸنە جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن», - دەپ ەسكەرتەدٸ ول.
دەرٸگەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, تىنىس الۋ ورگاندارى ۆەيپەستەردٸ تۇتىنۋدان ەڭ كٶپ زييان شەگەدٸ.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تاعى بٸر مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, ۆەيپ پايدالانۋشىلارى, تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, قازٸرگٸ كەزدە دەستٷرلٸ تەمەكٸ شەگۋشٸلەردەن ەكٸ ەسە كٶپ. ۆاپەستٸ قولدانۋ ٶكپە جاسۋشالارىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ, جاستار اراسىندا رەسپيراتورلىق اۋرۋلاردىڭ كٶبەيۋٸنە سەپتەسٸپ, پارودونت اۋرۋلارىنىڭ قاۋپٸن ارتتىراتىنى سٶزسٸز.
«سونداي-اق, قازاقستاندا تىنىس الۋ ورگاندارىنىڭ اۋرۋلارىنان بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸم قان اينالىمى جٷيەسٸ اۋرۋلارىنان كەيٸن ەكٸنشٸ ورىندا تۇرعانىن ەسكەرگەن جٶن. بٷگٸندە 300 مىڭعا جۋىق ازامات رەسپيراتورلىق اۋرۋلارمەن ەسەپتە تۇر», - دەپ قوستى ول.
ايتا كەتەيٸك, قازاق جۇرتشىلىعى جاستاردىڭ ەلەكتروندى تەمەكٸنٸ پايدالانۋىنا بايلانىستى بٸرنەشە جىلدان بەرٸ دابىل قاعىپ كەلەدٸ. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, قازاقستاندا ۆەيپتەردٸ قولدانۋ كٶرسەتكٸشٸ كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸن كەمەلەتكە تولماعاندار پايدالانادى. سوڭعى جىلدارى ٶسٸم 17,6 پايىزدى قۇرادى. بۇل سانداردى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ باسقارما تٶراعاسى, ەۋرازييالىق رەسپيراتورلىق قوعامنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, ٶكپە اۋرۋلارىنىڭ حيرۋرگى اباي بايگەنجين ايتتى.
«ۆەيپتەردٸ مۋلتفيلم كەيٸپكەرلەرٸ رەتٸندە ستيليزاتسييالاۋ, كەمپيت سيياقتى ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بالالارىمىز بەن جاسٶسپٸرٸمدەرٸمٸزدٸ نيكوتين تۇتىنۋعا تارتۋعا باعىتتالعان ايلالارىنىڭ پايداكٷنەمدٸك سيپاتى ايقىن بايقالادى. بۇل جاعىمسىز ٷردٸس جالعاسا بەرەتٸن بولسا, بولاشاعىمىزدىڭ دەنساۋلىعى ٷشٸن دابىل قاعۋعا تۋرا كەلەدٸ», - دەپ سانايدى دەرٸگەر.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كلاسسيفيكاتسيياسىنا سەيكەس, ەلەكتروندى تەمەكٸلەر مەن ۆەيپتەر تٷرلەرٸ مەن دەمدەرٸ ەرتٷرلٸ بولعانىمەن, زالالى بٸردەي. قازاقستان سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق قىزمەتٸنٸڭ زەرتتەۋٸنە سٷيەنسەك, ۆەيپتەردٸڭ قۇرامىنداعى نيكوتين تەمەكٸگە قاراعاندا 68-70 ەسە كٶپ. بۇل رەتتە ەلەكتروندى تەمەكٸنٸ قولدانۋعا كٶپتەگەن قوعامدىق ورىنداردا, مەكەمەلەردە تىيىم سالىنبايدى. ٶيتكەنٸ, ول باسقالارعا زييان كەلتٸرمەيدٸ دەپ ەسەپتەلەدٸ. بەلكٸم, دەل وسى تٷسٸنٸك كٶپشٸلٸككە ۆەيپتەر سونشالىقتى قورقىنىشتى ەمەس دەپ ويلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوندىقتان ەلەكتروندى تەمەكٸنٸ پايدالانۋعا تىيىم سالۋدى ەنگٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ جەدەل تٷردە كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. ال, بارشا قازاقستاندىق جاستار «بۋعا» تەۋەلدٸلٸككە بوي الدىرىپ ٷلگەرمەيٸنشە, بيلٸككە شارا قولداناتىن كەز كەلدٸ.
