XIX عاسىر قازاق رۋحانيياتىنا تاڭ شاپاعى تٷسكەن كەزەڭ. بۇل دەۋٸر ۇلتتىق ساناعا سەرپٸلٸس بەرگەن ۋاقىت ەدٸ. وعان ساياسي بيلٸك ەسەر ەتپەدٸ, قوزعاۋشى كٷش –تٸل, كٶركەم ەدەبيەت بولاتىن. زامانىنىڭ زاڭعارلارى اباي قۇنانباەۆ, ىبىراي التىنسارين, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى, احمەت بايتۇرسىنۇلى شەت ەل شىعارمالارىن كٶركەم اۋدارماعا سٷيەنە وتىرىپ, قىر بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشۋعا, وي بيٸگٸنٸڭ قىرقاسىنا شىعۋىنا ىقپال ەتتٸ.
بابالار ٸزٸن جالعاستىرۋشى جٸگەرلٸ جاستار دا بار. ول XXI عاسىردا ٷزەڭگٸلەستەرٸنەن وق بويى وزىپ, كٶركەم اۋدارمانىڭ ارناسىن كەڭەيتۋگە ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ.
قازاقستاننىڭ شىعىس بٶلٸگٸ, ٷرجار اۋدانى, تاسكەسكەن اۋىلىندا 1997 جىلى دٷنيە ەسٸگٸن اشقان سەرٸكجان قاجىتاەۆتىڭ دا تاڭداۋى وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا تٷسكەن.
ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ بٸر تامشىسىمەن بولسا دا بٸزدٸڭ قوعام سۋسىنداسىن دەگەن ويدى باسشىلىققا العان ٶرەننٸڭ سٶز مارجانىن تەرٸپ, تەرجٸمامەن ەۋەستەنۋٸنە التىن ۇياسىنداعى ەكە تەربيەسٸ سەپ بولعان. «ا» دەپ اۋزىن اشقانىندا «كٸتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى اتا-انام وياتتى, ولار باعىت بەردٸ»,- دەپ سٶزدٸڭ باسىن قوس تۇمارى تۋراسىندا ايتىپ باستادى. مۇنىسىنان الىپ تا, باتىر دا, عالىم دا, دانا دا انادان تۋىلىپ, ەكەنٸڭ قانجارداي ٶتكٸر كٶزقاراسىنىڭ نىساناسىندا بۋىنى بەكيتٸنٸن تاعى دا اڭعاردىق.
قاراپايىم شارۋا ادامدارىنىڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن اۋىل بالاسىنىڭ ەدەبيەتكە دەگەن قۇشتارلىعى كٸشٸ كەزٸنەن قالىپتاسقان. تٶل تاريحىن, سالت-دەستٷرٸن, ۇلت بولمىسىن زەردەلەگەن جاستىڭ ەندٸگٸ ماقساتى اۋدارما ارقىلى ەلەم حالىقتارى وقىپ جاتقان تۋىندىنى قازاق تٸلدٸ وقىرمانعا جەتكٸزۋ.
نەگٸزگٸ ماماندىعى «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ. ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى, شەكەن ايمانوۆتار وقىعان وقۋ ورداسى, مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى سەمەي پەداگوگيكالىق كوللەدجٸندە بٸلٸم العان.
بٸلٸمگەر شاقتا دا, توپ جارىپ جٷرگەن التىن تۇياق, اردا ازامات ستۋدەنتتەر اراسىنداعى حالىقارالىق ەسەنين وقۋلارى, سەكەن سەيفۋلليننٸڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق اقىندار مٷشايراسىندا باس جٷلدەگە قول جەتكٸزسە, قانىش سەتباەۆتىڭ 120 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق اقىندار مٷشايراسىنىڭ ٸٸٸ ورىن يەگەرٸ, تۇمانباي مولداعاليەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق اقىندار مٷشايراسىنىڭ ارنايى جٷلدەگەرٸ اتانعان.
2016-2017 جىلدار بوزبالانىڭ تاعدىرىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. «جٷزٸك» اتتى شىعارما ينەنٸڭ كٶزٸنەن ٶتەتٸندەي جۇپ-جۇمىر تۋىندىنىڭ جازىلۋىنا تٷرتكٸ بولدى. ەيگٸلٸ ستيۆەن كينگتٸڭ بۇل جازباسى, سەرٸكجاننىڭ جانسەرٸگٸنە اينالعان اۋدارماعا كەلۋٸندەگٸ العاشقى باسقالداعى بولدى.
«ستيۆەن كينگتٸڭ «جٷزٸك» دەگەن شىعارماسىن اۋداردىم. ونى دوستارىما وقۋعا بەردٸم. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, سەتتٸ اۋدارما بولىپ شىقتى. ودان كەيٸن, وسى ٷردٸستٸ جالعاستىرۋ كەرەك دەگەن وي پايدا بولدى. سٶيتٸپ, شاعىن ەڭگٸمەلەر, سۇحباتتاردى اۋدارا باستادىم»,-دەيدٸ سەرٸكجان قاجىتاەۆ.
كٶبٸنە ورىس تٸلٸنەن اۋداراتىن جاس جٸگٸت, تەرجٸمالاعان كەزدە سٶزدٸكتٸڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنەتٸنٸندە جاسىرمادى. اۋىسپالى ماعىناداعى سٶزدەردٸ قارايدى ەكەن. قازٸرگٸ تاڭدا ٶزٸن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا اعىلشىن تٸلٸنەن دەرٸستەر الىپ جٷرگەن ٶرەن, دەنيەل كيزدٸڭ ەلەمدٸك بەستسەللەرگە اينالعان «ەلدجەرنونعا ارنالعان گٷلدەر» شىعارماسىن قازاقي مەنتاليتەتكە نەگٸزدەپ, وقىرماندارمەن قاۋىشتىرۋعا ەزٸرلەپ جاتىر.
«شىعارما اۋدارار كەزدە جٷرەگٸمە جاقىن, كٶڭٸلٸمە جاتاتىن تۋىندىنى تاڭدايمىن. ٸسكە كٸرٸسپەس بۇرىن, اۆتور جايلى زەرتتەيمٸن. ول كٸم? بۇنى قالاي جازدى? شىعارمانى جازعاندا قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولدى? وقيعا ورنىندا نەندەي ەرەكشەلٸكتەر بار ەكەندٸگٸنە ٷڭٸلەمٸن. حالقىنىڭ مەنتاليتەتٸن زەرتتەيمٸن. مىسالى, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸ تۋرالى جازسام تۇرعىندارىنىڭ مٸنەز-قۇلقى جايىندا ٸزدەنەم, كەڭەس كەزٸندە قانداي ادامدار تۇردى دەگەن سۇراقتارعا ٶزٸندٸك جاۋاپ ٸزدەيمٸن. ونىڭ بارلىعىن جازىپ, جۇمىس ٷستەلٸمە ٸلٸپ قويامىن. اۋدارما كەزٸندە ماعان كٶمەك بولادى. بٸر تۋىندى جارتى جىل اۋدارىلۋى مٷمكٸن, بەلكٸم 1 ايدا اياقتاۋىم ىقتيمال. ونىڭ قيىندىعى باسقا ۇلت ٶكٸلٸنٸڭ مٸنەزٸن بەرۋ, قازاق مەنتاليتەتٸنە كٸرٸكتٸرۋدە.»,-دەپ اعىنان جارىلدى كەيٸپكەرٸمٸز.
سەرٸكجاننىڭ ەڭ ۇزاق ۋاقىت اۋدارعان جۇمىسى تۋۆە يانسسوننىڭ «مۋمي-ترولل جەنە بارلىعى» پوۆەسٸ. 136 بەتتٸك تۋىندىعا ەكٸ جىلعا جۋىق ۋاقىتىن سارپ ەتكەن. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, بالالار پسيحولوگيياسى ەڭ قيىن دٷنيە. كٸشكەنتايلاردىڭ وي-ٶرٸسٸنە سكانديناۆييا ەلٸنٸڭ جازۋشىسىنىڭ ويىن الىپ كەلٸپ جەتكٸزۋ, قازاقتىڭ بالاسىنىڭ تٸلٸندە سٶيلەتۋ اۋىرتپالىق تۋدىرعان.
بٷگٸندە 1 جىل 9 اي بويى بٸر شىعارما اياسىندا تەر تٶككەن جٸگٸتتٸڭ ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸ كٶرٸنٸس تاپپاق. دەل وسى « مۋمي-ترولل» ەلەم بالالارىنىڭ ەرتەگٸلەرٸ دەگەن تاقىرىپپەن باسپاعا دايىندالىپ جاتىر. اۆتورلىق قۇقىقتى العاننان سوڭ, ٶز قاراجاتى ەسەبٸنەن العاشقى اۋدارما جيناعى جارىق كٶرمەك. تۇڭعىش رەت اۋدارماسى كٸتاپ تٷرٸندە جارىق كٶرگەلٸ جاتقاندىعىمەن, سەركٸجاننىڭ قورجىنىندا قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان 8 جازبا بار. بٸلٸمدار تالانتتىڭ تالايىنا جازىلىپ, تاس ماڭدايدىڭ ارتىنداعى تاماشا ويدان اق قاعازدىڭ بەتٸنە تٷسكەن شەت ەلدٸك شىعارمالاردى وقىرمان قاۋىم, ەدەبيەت پورتالدارى مەن اۆتوردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جەكە پاراقشاسىنان وقي الادى.
قالامنىڭ ۇشىنان, ٸشكٸ جاننىڭ تەبٸرەنٸسٸنەن شىعاتىن تۋىندىنى ٶز قييالىڭنان جازۋ بٶلەك. ال, ٶزگەنٸڭ كٶزقاراسىن, جان دٷنيەسٸندەگٸ سەزٸمدٸ ٶزٸڭنەن ٶتكٸزٸپ, باسقاعا سەزدٸرۋ ەكٸ ەسە اۋىر. بۇل اۋدارماشىنىڭ تٶزٸمدٸلٸگٸن, پسيحولوگييالىق تۇرعىدا قايراتتىلىعىن تالاپ ەتەرٸ اقيقات. تازا جٷرەكتەن عانا ەدەمٸ سٶز شىعاتىنىن ەسكەرسەك, اۋدارماعا كەلۋ ٷشٸندە ٷلكەن جٷرەك قاجەت. سەرٸكجان قاجىتاەۆتىڭ بويىنان ارىندىلىق پەن جاستىق جالىن قاتار ۇشتاسىپ, كەشەگٸ اباي سالىپ كەتكەن تارلانداردىڭ تانىمدىق جولىندا جٷرۋ دەگەن ەكٸنٸڭ بٸرٸ, ەگٸزدٸڭ سىڭارىنا بەرٸلمەيتٸن باق اياعىنا تۇراقتادى.
تەمٸردٸڭ سالماعى, سٶزدەن اۋىر ەمەس. كەز كەلگەن جان بەلٸنە بايلاي بەرمەيتٸن «تٸل قۇدٸرەتٸ» اتتى شوقپاردى كٶتەرگەن كەيٸپكەرٸمٸز ٶزگەدەن بيٸك بولۋدى كٶزدەمەگەن. ونىڭ «سٶزدٸك قورىم تولىسقان ٶتە بٸلٸمدٸ اداممىن دەپ ايتا المايمىن»,-دەگەن وسى بٸر اۋىز سٶزٸنەن ۇلىلىق-قاراپايىمدىلىقتا ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ول بارلىعى تەجٸريبەمەن كەلەتٸن العا تارتۋدا. «كٸتاپ اۋدارۋ كەزٸندە, تۋىندىمەن جاقسىلاپ تانىسىپ شىعامىن, قازاق تٸلٸندەگٸ سوعان ۇقساس شىعارمالاردى وقيمىن. اۋدارماعا ٷلكەن دايىندىقپەن كەلەمٸن»,- دەپ, ٶز ٸسٸنە اسقان جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىندىعىن بايقاتۋدا.
«اۋدارمامەن اينالىسۋ تەك ماعان عانا تيەتٸن پايدا ەمەس. مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ ەلگە پايدالى دٷنيە. بٷگٸندە قازاق تٸلدٸ وقىرمان سانى ازايىپ بارادى. كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ادامنىڭ بارلىعىنا مەلٸم جايت. كٸتاپ نارىعىن شەتەل شىعارمالارى باسىپ كەتتٸ. بٸز ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سەۋٸر-مامىر ايلارىندا ساۋالناما جٷرگٸزدٸك. 290 ادام قاتىسىپ, ونىڭ 70 پايىزى قازاقستاندىق جازۋشىلاردىڭ قانداي شىعارمالارى بار ەكەنٸن بٸلمەيتٸندٸگٸ انىقتالدى. وسى تۇستا وقىرماندار تٸلدٸك قولدانىس اياسىن تارىلتقانى بايقالادى. ەلەم بالالارى وقىپ جاتقان دٷنيەنٸ, قازاق تٸلدٸ ورتا وقۋعا تيٸس جەنە لايىقتى. ال ولارعا شىعارمانى اۋدارىپ بەرۋ بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز»,-دەيدٸ سەرٸكجان قاجىتاەۆ.
جاس اۋدارماشى, تۋىندىنىڭ مازمۇنىندا ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, قادٸر-قاسيەت, وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا اسا مەن بەرەدٸ. ونىڭ بٸر دەلەلٸ, تاڭداۋى تٷسكەن «مۋمي-ترولل» شىعارماسىندا وتباسى قۇندىلىقتارى تۋراسىندا جيٸ ايتىلۋى. سەرٸكجاننىڭ پٸكٸرٸنشە, ينتەرنەت زامانىندا بالا ساناسىنا وتباسىنىڭ ماڭىزى تۋراسىندا ماعلۇمات سٸڭٸرۋ تۇرارلىق نەرسە بولىپ وتىر.
شىعىستىڭ تۋماسى, شىعارما اۋدارعان كەزدە ٶمٸرلٸك ساباق الاتىن, ساناڭدى سەڭگٸر كٶككە اپارىپ, تۇمشالانعان ويدىڭ ورامدارىنان شىعارىپ, يا بولماسا, بار مەن جوقتىڭ, قىمبات پەن ارزاننىڭ ارا جٸگٸن اجىراتىن بەرەتٸن جاعدايلار تۋىندايتىنىن دا اشىپ ايتتى.
ول ستيۆەن كينگتٸڭ «جٷزٸك» تۋىندىسىن اۋدارار كەزدەگٸ ٷزٸندٸسٸن وقي وتىرىپ, ٶمٸردەگٸ باستى قۇندىلىعىن ايشىقتاپ العان.
ستيۆەن كينگ وتباسىن قۇرعان كەزدە نەكە جٷزٸگٸن ساتىپ الادى. كٷندەردٸڭ كٷنٸ ونى جوعالتادى. ول كەزدە جالاڭاياق ستۋدەنت ەدٸم, قازٸر مەن ەلەمدەگٸ ەڭ تانىمال جازۋشىمىن جاعدايىم بار. بٸراق, ادام ٶمٸرٸندە باعا جەتپەس اسىلى بولادى. مەن ٷشٸن ول –جٷزٸك. ەگەر ونى تاۋىپ الىپ, مەنەن كەز كەلگەن نەرسەنٸ سۇراسا بارىمدى بەرەمٸن دەپ جازعان تۋىندى دا. وسى بٸر سٶيلەم سەرٸكجاننىڭ ٶمٸرٸندەگٸ باعا جەتپەس اسىلىن انىقتاۋعا سەبەپشٸ بولعان.
بٷگٸندە ول: «ستيۆەن كينگ ٷشٸن جٷزٸك قىمبات بولماسا, مەنٸڭ اسىلىم-ەدەبيەت»,-دەيدٸ.
ەڭبەكقور جٸگٸت, اللا قۋات بەرسە, ٶمٸرٸمنٸڭ سوڭىنا دەيٸن اۋدارمامەن اينالىسامىن دەگەن ويدا. «وسى باعىتتاعى جۇمىسىمدى جالعاستىرۋعا بٸلٸم, ەڭبەك, تالاپ كەرەك. قالعانىن ەڭسەرۋ وڭاي»,- دەۋدە.
سەرٸكجان, ٶز ماقساتىنان, ويىنان بٸر سەتتە باس تارتاتىن ادامداردى كەشٸرە المايمىن دەيدٸ. سٷيٸسپەنشٸلٸك, قۇلشىنىس, تالاپ جەنە ەڭبەكقورلىق دەگەن قاسيەتتەر ادام بالاسىن شىڭعا شىعارادى دەپ كٶكەيٸنە تٷيگەن.
دانا حالقىمىز, «جاسىندا بايقارى كٶپتٸڭ, ەسەيگەندە ايتارى كٶپ» دەسەدٸ. بۇل اتالى سٶز سەرٸكجانعا قاراتىلىپ ايتىلعانداي. ٶزٸنٸڭ 24 جاسىندا جالىن اتىپ, ەلەم حالىقتارىنىڭ ەدەبيەتٸن, ۇلتتىق بولمىستىڭ قالپىنا سالىپ, ەلەۋٸنەن ٶتكٸزٸپ, كٷبٸسٸندە پٸسٸرٸپ جٷرگەن جٸگەرلٸ جاستىڭ كەلەشەگٸ كەمەل بولارىنا ەشكٸم شٷبە كەلتٸرمەيدٸ. قازاق بالالارىنىڭ ساۋاتتىلىعىمەن قىر اسۋىنا تٸلەكشٸ بولعان ۇلاننىڭ, ۇلار شىڭنىڭ ۇشىنا ەسٸمٸن قاشاپ قالدىرارى انىق. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆشا ايتقاندا, بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرٸمٸز «قاراڭعىلىقتىڭ كٶگٸنە كٷن بوپ شىعار» بٸر سەۋلە.
