سەن ماعان جات ەمەسسٸڭ...
1972 جىلى كەڭەس ٷكٸمەتٸ كٶشەدە كەتٸپ بارا جاتقان ي.برودسكييدٸ تارپا باس سالىپ ۇستاپ, ۇشاققا سالىپ ۆەنانىڭ مەلٸم بٸر ەۋەجايىنا لاقتىرىپ جٸبەرگەن. سودان ول كەلەسٸ كٷننٸڭ كەشٸندە سوندا كٶزٸ تٸرٸ, اعىلشىن تٸلٸندە جازاتىن داڭقى جەر جارعان اقىن ۋ.اۋتوننىڭ (1907-1973) قارسى الدىندا وتىرادى. ۋ.اۋتون ونىڭ اقش-قا بارىپ تابان تٸرەۋٸنە جول قاراستىرادى. ي.برودسكييدٸ قولتىقتاي جٷرٸپ لوندوندا ٶتكەن قالامگەرلەردٸڭ حالىقارالىق باسقوسۋىنا قاتىسادى. تٸلشٸلەر سوندا «ەدەبيەتشٸلەردٸڭ حالىقارالىق ٷلكەن كەزدەسۋٸندە ۋ.اۋتون جۇرتتىڭ نازارىن ٶزٸنە ەمەس, قاسىنا ەرتٸپ جٷرگەن ي.برودسكييگە اۋداردى. سول ورتادا جۇرت كٶپ جۇلدىزدىڭ ٸشٸندە شولپانداي جارقىراعان ي.برودسكييدٸ كٶردٸ» دەپ جازدى. ۋ.اۋتون ونىمەن قويماي, ي.برودسكييدٸڭ جارىق كٶرۋگە تيٸس جىر جيناعىنا العىسٶز جازباقشى بولادى (بۇعان دەيٸن ول كەڭەس وداعىندا ايداۋدا جٷرگەن ي.برودسكييدٸڭ باتىس ەلدەرٸندە العاش اعىلشىن تٸلٸندە جارىق كٶرگەن جىر كٸتابىنا العىسٶز جازعان بولاتىن). كٶپ جىلداردان كەيٸن وسى تۋرالى سٶز بولعاندا ي.برودسكييدٸڭ «داڭقتى اقىننىڭ بالاپان جىردىڭ يەسٸ – مەنٸڭ ٶلەڭدەرٸمە العىسٶز جازىپ بەرۋٸ ەبەستٸك بولار ەدٸ. سەتٸن سالعاندا مەن وعان جول بەرمەدٸم» دەگەن.
وسىلايشا ۋ.اۋتوننىڭ كٷش سالا قولداۋى, كەڭەستٸك جٷيەگە قارسى ٶنٸمدٸ جۇمىس ٸستەي باستاعان باتىس دٷنيەسٸنٸڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ي.برودسكيي ٶزٸ ايتقانداي «ەركٸن تىنىستايتىن اعىلشىن تٸلٸ مەن اقش تٶلقۇجاتىنىڭ يەسٸ» بولىپ شىعا كەلەدٸ. بٸراز زەرتتەۋشٸلەر ي.برودسكيي, مٸنە, وسى سەتتەن باستاپ سىنشى بولىپ قايتا تۋدى دەپ قارايدى. ايتسا ايتقانداي, 1972 جىلعا دەيٸن اقىن جالپى ٶركەنيەتتەر مەن مەدەنيەتتەر تۋرالى, باتىستىڭ ٷلكەن اقىندارى, ايتالىق, ت.س.ەليوت, ر.فروست, ت.ب. تۋرالى ارناۋ ٶلەڭ جازسا, كەيٸن باتىسقا بارعان سوڭ پوەزييانىڭ تەبيعاتىنا جەنە ۋ.اۋتوندى قامتىعان جوعارىدا اتى اتالعان اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى تەرەڭ تولعاپ, اتىن ەلەمگە تانىتقان سىن ماقالالار جازدى.
باتىسقا بارعان سوڭ ي.برودسكيي ٶلەڭدەرٸن كٶپتەگەن تٸلگە اۋدارتىپ جارىققا شىعاردى. سونىڭ ٸشٸندە اعىلشىن تٸلٸندە جارىق كٶرگەن «تٸلدٸڭ بٶلشەگٸ» (A Part of Speech. 1977 ج.) جيناعىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. وسى كٸتاپ ونى اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ەلدەرگە اقىن رەتٸندە تانىتتى. كٸتاپتا دەل جيناقپەن اتتاس «تٸلدٸڭ بٶلشەگٸ» دەگەن ٶلەڭ بار. قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلعان ٶلەڭدٸ قازاقشالاساق بىلاي بولىپ شىعادى.
«سەلەۋ مەن جۋساننىڭ باسىن جەل سٷزگەن, تاتارلاردىڭ اتىنىڭ تۇياعى دٷبٸرلەگەن سايىن دالا, سەن ماعان جات ەمەسسٸڭ. جازىلعان تٷكتٸ كٸلەمدەي, كٶز جەتكٸسٸز كٶكجيەككە دەيٸن بٷركەلگەن دالانىڭ قىزعىلت رەڭٸ, جاپىراقتار ماعان ٶز قانىنا بويالعان باياعى حانزادانى ەلەستەتەدٸ. جاڭبىر تٶبەدەن جاۋعان قيساپسىز جەبەدەي تٶگٸلۋدە. شاعىن اعاش ٷيدٸڭ قابىرعالارى جاۋىندا قاقىراپ ايىرىلاتىنداي ٷن قاتادى. قايتقان قازدىڭ گەككۋٸنە ٷن قوسىپ التىن كٷز وسىلايشا جاس تٶگەدٸ. تٶبەدەگٸ تەرەزەدەن كٶك اسپانعا كٶز تاستايمىن. قۇلاعىما باياعىنىڭ اسقاق ەۋەنٸ كەلەدٸ. ول مەنٸڭ دالانى قانعا بوياعان سوعىستى اڭساعانىم ەمەس, قايتا قازاقتار ارداقتاعان ەسٸمنٸڭ بٸر ۇلتتىڭ ۇرانىنا اينالعان رۋحتىڭ تاماعىنا تىعىلعانىنان دەپ بٸلگەيسٸڭ».
ٶلەڭنەن سايىن دالا, تاتارلاردىڭ اتىنىڭ دٷبٸرٸ, دالانىڭ سٸركٸرەگەن جاۋىنى, قاڭقىلداعان قازدىڭ ٷنٸ («قازاق» دەگەن ات «قاز» دەگەن سٶزدەن كەلدٸ دەپ جاتامىز), اقىن ماقتانىشپەن اۋىزعا العان قازاقتىڭ جۇمباق رۋحى (ۇرانى) كەزٸگەدٸ. وسىدان سوڭ ويعا «ي.برودسكييمەن قازاق بايلانىسا ما?» دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى بەلگٸلٸ. جوعارىداعى ٶلەڭ اقىن مەن قازاقتىڭ بايلانىساتىنىن اڭعارتادى. ي.برودسكييدٸڭ ٶمٸرٸنەن از حابارى بار ادام ونىڭ اننا احماتوۆامەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن بٸلسە كەرەك. اقىن ەكەلٸ-بالالى گۋميلەۆتەردٸ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸن, ورتالىق ازييانىڭ ٶتكەن تاريحىن جاقسى بٸلگەن. ودان قالسا, ي.برودسكيي 1955 جىلى وقۋدان قول ٷزگەننەن كەيٸن, بٸر مەزگٸل كەن بارلاۋشىلاردىڭ قاتارىندا جۇمىس ٸستەگەن, ناقتىلاپ ايتقاندا, ۋران ٸزدەۋشٸلەرمەن بٸرگە كەڭەس ەلٸنٸڭ بٸراز جەرٸن شارلاپ شىققان. بۇل كەزەڭ قانىش سەتباەۆتىڭ قازاق توپىراعىنداعى كەن بايلىعىن كارتاعا تٷسٸرگەن كەزٸنە تۇسپا-تۇس كەلەدٸ. مٷمكٸن, ي.برودسكيي جۇمىس ٸستەگەن توپ ۋران ٸزدەپ, بٷگٸندە وسى ەلەمەنت شىعىپ جاتقان بٸزدٸڭ بايتاق سارىارقانىڭ تٶسٸنە دە تابانى تٸرەگەن شىعار. بۇعان ەندٸ ناقتى جاۋاپتى ەدەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشٸلەر بەرۋگە تيٸس.
بٸزدٸ ويلانتاتىنى, ٶلەڭنٸڭ نەنٸ مەڭزەگەنٸ بولىپ وتىر. مەنٸڭشە, ٶلەڭ دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, ەلەمدٸ بويسىندىرعان شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ەشتەڭەدەن قايمىقپايتىن, تٸپتٸ ەكەسٸ شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنەن دە ىقپاعان, تٷركٸ تايپالارىنان قۇرالعان جۇرتتىڭ ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ, ٶز الدىنا ەلدٸك تۋىن تٸككەن, ەكٸ عاسىردان سوڭ قازاق دەگەن تۇتاس بٸر حالىققا مەملەكەت بولۋعا جول سالعان جوشى حان تۋرالى ايتادى. وسىدان كەيٸن ي.برودسكييدٸڭ قازاق دالاسىندا بولعانىنا, جوشى حاننىڭ كٷن قاقتاعان مازارىنا قاراپ تۇرىپ, ۇلى تاريح تۋرالى ويعا كەتكەنٸنە تولىق سەنەسٸڭ. تٷپ-تامىرىن, تەگٸن باعالايتىن, سودان تۋىنداعان بوستاندىق رۋحى جولىندا ەشتەڭەمەن ەسەپتەسٸپ جاتپاعان حانزادانى ٶلەڭگە قوسۋ ارقىلى اقىن ٶز تاعدىرىن, الىپ يمپەرييالاردىڭ مٷددەسٸنٸڭ الدىندا قاشاندا قۇرباندىققا شالىنىپ كەتە بەرەتٸن كٸشٸ حالىقتاردىڭ تاريحىنداعى ەستە ۇمىتپاۋعا تيٸستٸ ۇلىلىقتى جىرلاعان. كەڭەس قوعامىندا جاساعان ەۆرەي ۇلتىنىڭ بٸر مٷشەسٸ رەتٸندە ي.برودسكيي از حالىقتاردىڭ تارتقان تاقسىرەتٸن كٸمنەن بولسا دا ارتىق بٸلدٸ. «مەن 7 جاسىمدا ٶزٸمنٸڭ ەۆرەي ەكەنٸمدٸ سەزدٸم. ساباقتاستارىم سەزدٸردٸ» دەپ جازادى اقىن. ٶزٸنٸڭ «ٶزگە» ەكەنٸن سەزگەننەن كەيٸن كٶپ ادامدار بارىن سالىپ وسى «ٶزگە» بولۋدان قۇتىلۋدىڭ جولىن ٸزدەيدٸ. كەڭەس قوعامىندا باسىم سانداعى ەۆرەيلەر دە, قازاقتار دا, باسقالار دا سولاي ٸستەگەن (باياعى ف.فانون ايتقان «قازٸر, مەن بارلىق جاعىنان اق تەندٸ سيياقتى ساۋاتتىمىن, شٸركٸن, تەرٸم اق بولىپ قالساشى!» دەپ اۋىرىپ قالاتىن كٶڭٸل-كٷي). الايدا, ي.برودسكيي جوعارىداعى تٷسٸنٸكتەن مٷلدە باسقاشا كٶزقاراس ۇستانادى. كٷشتٸلەردٸڭ الدىندا بٷگەجەكتەمە, قايتا ٶزٸڭنٸڭ «ٶزگە» ەكەنٸڭدٸ سەزٸن, بٷگٸنگە دەيٸن قانىڭدا ويناعان رۋحىڭدى, تەگٸڭدٸ ۇمىتپا, سونىمەن ماقتانا بٸل دەيدٸ ول. بۇل ويىنان ي.برودسكيي, تٸپتٸ اقش-تا ٶمٸر سٷرٸپ, ەركٸندٸككە شىققاننان كەيٸن دە اينىماعان. سودان دا بولار, ول ٶزٸنٸڭ اعىلشىن تٸلٸندە جارىققا شىققان ەڭ تاڭداۋلى جىر جيناعىنا جوعارىداعى ٶلەڭنٸڭ تاقىرىبىن بەرگەن.
ارداق نۇرعازىۇلى
P.S.
ي.برودسكيي تٸل – رۋحتىڭ تىلسىم مەكەنٸ, پوەزييانىڭ قۇدىرەتٸ سوندا جاسىرىنعان دەپ قاراعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جوعارىداعى ٶلەڭنٸڭ تاقىرىبىن «رۋحىمنىڭ بٸر بٶلشەگٸ» دەپ تٷسٸنگەن دۇرىس. 1987 جىلى «ادام مەن ول جاساعان قوعامدىق ورتانىڭ قاقتىعىسى دەۋٸرٸندە ەستەتيكالىق تالعام مەن مورالدىق قۇندىلىقتىڭ تارازىسىن شايقالتپاي ۇستاپ, ٶز دەۋٸرٸنٸڭ تاريحى بولمىسىن پوەزييا قۇدىرەتٸمەن كەڭ پٸشٸپ, تەرەڭ تولعاپ, جەرٸنە جەتە كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن» ي.برودسكييگە نوبەل سىيلىعى بەرٸلدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بوستاندىق پەن ادامعا تەن ار-نامىستى بەرٸنەن جوعارى قوياتىن اساۋ جٷرەكتٸ اقىن 56 جاسىندا كەنەتتەن جٷرەك تالماسىنان اقش-تا ٶمٸردەن وزدى. 28-قاڭتار اقىننىڭ تۋعان كٷنٸ.
