– بىلتىر پرەزيدەنت توقاەۆ «قوعامدىق ديالوگ» تاقىرىبىنداعى جولداۋىندا «تۇراقتىلىق پەن ٶركەندەۋگە جەتەلەيتٸن قوعامدىق ٶزارا ديالوگ» ەكەنٸنە باسا نازار اۋدارعان. بيىلعى جولداۋدا ازاماتتاردىڭ پەتيتسييالار مەن رەفورمالار جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستارىن جەتكٸزۋگە ونلاين ينستيتۋت قۇرۋدى تاپسىردى. ەلدە, قوعامدىق ديالوگ قالىپتاستى ما, قالىپتاسىپ كەلە مە?
– قوعامدىق ديالوگ دەگەنٸمٸز بٸر مەزەتتە بولا سالاتىن ەرەكەت ەمەس قوي. بۇل – ٷدەرٸس. جۇرتقا, حالىققا قۇلاق اساتىن مەملەكەت دەگەن كونتسەپتسييا ۇسىنىلدى, ەكٸمدەرگە, باسقا لاۋازىمدىلارعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى حالىقتى تىڭداۋ دەگەن سيياقتى.
بۇل بيلٸكتٸ مويىندامايتىن, سىنايتىن ازاماتتاردىڭ دا ايتارىن تىڭداۋ عوي. وسى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە حالىقتىڭ, ازاماتتىق توپتاردىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسۋ ەسەلەپ ارتتى دەۋگە بولادى. بيلٸكتٸ جەك كٶرەتٸن, قىجىلى بار ازاماتتاردىڭ دا كٶزقاراسى ٶزگەرگەنٸن ايتا الادى. ٶيتكەنٸ مەدەنيەتتٸ بولۋ, تەربيەلٸ بولۋ دەگەندٸ قازٸردەن ەسەپتەۋ قيىن. 10% مەدەنيەتتٸ دەگەن, 10% يناباتتى دەگەن بولمايدى. بۇل ٷلكەن مەدەنيەتكە جول باستايتىن دٷنيە. بۇل كٷرٸش نەمەسە تارى ەگۋ ەمەس قوي.
بۇنى «بيلٸك نەگە ٸستەپ وتىر» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەيٸك. دەستٷرلٸ مۇنايعا باعىتتالعان ەكونوميكانىڭ ۋاقىتى ٶتكەنٸن بيلٸك مويىندادى. «مۇنايدىڭ باعاسىنا نەگٸزدەلگەن دەۋٸرمەن قوشتاسايىق, ٶز قولىمىز ٶز اۋزىمىزعا جەتۋٸنە ەڭبەكتەنۋٸمٸز كەرەك» دەگەندٸ ايتىپ جاتىر. ەلەمدەگٸ دامىعان ەلدەردٸ الىپ قاراساق, ولاردىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ قوعامنىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ, قوعامنىڭ قالاۋىمەن جٷرەتٸن بيلٸك پەن مەملەكەت ەكەندٸگٸ.
جاڭا ەكونوميكانىڭ ورناۋى, ەلدە سەنٸم ورناۋى دەگەندەر تەك وسىنداي قادامدار, ٶزارا ديالوگ ارقىلى كەلەدٸ.
ديالوگ دەگەندە و باستان توقاەۆتىڭ ٶزٸن مويىندامايتىن, بيلٸك ەلٸ نازارباەۆتىڭ قولىندا دەپ ارپالىسىپ جٷرگەن توپتار بار.
ولاردىڭ پيعىلى, ساناسى بٸر كٷندە ٶزگەرە قويمايتىن شىعار. سەنبەيمٸز دەپ كٶپ سىن ەڭگٸمە ايتادى. ٶيتٸپ ايتۋعا قاقىسى بار. ٶيتكەنٸ ۇزاق ۋاقىت بويى شىنايى رەفورمالار بولعان جوق. ۇزاق ۋاقىت بويى كٶپتەگەن مەسەلەلەر بٸرەسە سابوتاج, بٸرەسە سيىرقۇيىمشاقتانىپ, ۇزاعىنان سوزىلىپ كەتتٸ.
ەندٸ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ, توقاەۆ بيلٸگٸنٸڭ نازارباەۆ دەۋٸرٸنەن ايىرماشىلىعى نە دەپ سۇرايتىن بولساق, بٷگٸنگٸ كٷنٸ وسىنىڭ بەرٸن سۇرايتىن قوعام, ەسەپ تالاپ ەتەتٸن قاۋىم بار.
اينالىپ كەلگەندە, بٷگٸنگٸ رەفورمالاردىڭ ٸسكە اسىپ-اسپاۋى مەملەكەتتٸڭ ٶلٸم مەن ٶمٸر مەسەلەسٸ. بۇنى ەسٸرەسە شەنەۋنٸكتەر تٷسٸنۋٸ كەرەك. بٷگٸنگٸ رەفورمالاردىڭ جٷزەگە اسۋى قازاق ٷكٸمەتٸنٸڭ, قازاق بيلٸگٸنٸڭ عانا ەمەس قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تاعدىرىن شەشەدٸ.
بٸز يا جۇرتتىڭ قالاۋىن, ەنەرگيياسىن, قاجىر-قايراتىن بٸر جەرگە توپتاستىرىپ, اشىق ٸسكە اسىرا الاتىن ەكونوميكا مەن مەملەكەت قۇرامىز, يا بٸرتە-بٸرتە قۇردىمعا كەتەمٸز. بۇل قازاق مەملەكەتٸ ەرتەڭ جويىلادى دەگەن سٶز ەمەس. بٸراق تۇڭعيىققا باتا باستاۋى مٷمكٸن. ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸنەن ايىرىلىپ, دامۋدىڭ تەرٸس جولىنا, تٶمەن ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشكە تٷسۋٸ مٷمكٸن.
بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ەكونوميكا قانداي? تسيفرلىق-ساندىق ەكونوميكا دەيمٸز, جاڭا ەكونوميكا, وسىنىڭ بەرٸ – اينالىپ كەلگەندە, سەنٸم ەكونوميكاسى.
بٸزدٸڭ تەڭگەنٸڭ تاعدىرىنىڭ ٶزٸ سەنٸم ەكونوميكاسىنا بايلانىستى. بٸز تەڭگەگە سەنبەيتٸن بولساق, ونىڭ قۇنى قۇلدىرايدى دەگەن سيياقتى. ساياسي تاعدىر دا سول سەنٸم مەسەلەسٸندە. ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ بار. ونىڭ ماقساتى دا سول ورتاق ەڭگٸمەگە تارتۋ, قوعامدىق ديالوگ قالىپتاستىرۋ.
– وسى جولداۋدا تاعى بٸر تىڭ دٷنيە سٶزسٸز ەكٸمدەردٸ سايلاۋ. ەلٸ مەحانيزمدەرٸ بەلگٸلٸ بولماسا دا جۇرتقا ۇناپ جاتىر. سٸز قالاي باعالايسىز? بۇل دا حالىقتى تىڭدايتىن مەملەكەت فورمۋلاسى ما?
– ەستيتٸن ٷكٸمەت دەگەنٸمٸز يە, بەرٸن ەستۋٸ كەرەك. بٸراق, بەرٸن ٸستەۋگە مٸندەتتٸ دەگەن سٶز ەمەس. قوعامنىڭ ٸشٸندە ەرتٷرلٸ ەڭگٸمە بار. كٷڭكٸل دە, قارعىس تا, لاعىنەت تە بار.
بٸرەۋ اسىلىپ ٶل دەسە ونى ەستيسٸڭ, بٸراق اسىلۋىڭ مٸندەتتٸ ەمەس قوي. سول سيياقتى بٷگٸنگٸ كٷنٸ وسىنداي جاقسى مٷمكٸندٸكتەر اشىلىپ جاتقاندا, بيلٸككە مەيلٸ جانىڭ اشىماي-اق قويسىن, بٸراق باسقا نەرسەلەرگە جانىڭ اشۋى كەرەك قوي, ەكولوگيياعا, بالانىڭ تەربيەسٸنە, بالانىڭ دەنساۋلىعىنا دەگەن سيياقتى.
بٷگٸن دوگماتيكالىق تۇرعىدان ەشقانداي رەفورما ەشكٸمگە تاڭىلىپ جاتقان جوق. مەملەكەتتٸك باسقارۋ رەفورماسىن عانا بيلٸك ٶزٸ-ٶزٸنە كٷشتەپ تاڭىپ جٷزەگە اسىرا باستادى. قالعان بارلىق سالادا ەسٸك اشىق.
ديالوگ ەكٸ جاقتىڭ بٸر-بٸرٸنە كەرەمەت ماحابباتى دەمەي-اق قويايىن, بٸراق بار ەكەنٸن مويىنداۋدان باستالادى. جاقىندا ازاماتتىق قوعامداعى بەلسەندٸ دەگەندەردٸڭ اككاۋنتتارىن قاراپ شىقتىم. كٶبٸندە باياعى بٸر ەڭگٸمە – مويىنداماۋ. بٸراق, ولارعا دا جەتۋٸ, ولار دا ٶز جاۋاپكەرشٸلٸكتەرٸن سەزٸنۋٸ كەرەك قوي. بيلٸك بۇعان دەيٸن داۋىسى قاتتى شىعاتىن, اششى ايتاتىندارعا جاۋاپ بەرۋمەن كەلسە, ەندٸگٸ سەتتەن قوعامعا ٶز كٷن تەرتٸبٸن ۇسىنىپ, ونى جٷزەگە اسىرايىق, كەلٸڭدەر دەگەن شاقىرۋمەن جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتىر.
ەكٸنشٸ جاعى, ەكٸمدەردٸ سايلاۋ دەگەن ٷلكەن مەسەلە. مەن ەلٸ 5-10 جىل وبلىس ەكٸمدەرٸن سايلاماۋ كەرەك دەپ قاسارىسىپ تۇرىپ الامىن. نەگە دەسەڭٸز, سەپەراتيزم, ترايباليزم جاعىن ەسكەرەمٸن.
ەكٸنشٸدەن, الداعى جىلدارى 1990 جىلدارداعىمەن پارا-پار ٷلكەن ەكونوميكالىق رەفورمالارعا كٶشەمٸز. دەل وسىنداي كەزدە ٸرٸ قوعامنىڭ ٸشٸندەگٸ ايماقتىق سۋبەكتٸلەردٸ پوپۋليستەردٸڭ, باسقالاردىڭ قولىنا بەرٸپ قويا المايمىز. ولارعا مىناداي رەفورما جاسايىق دەسەڭ, مەنٸ حالىق سايلادى دەپ قارسى شىقسا, وندا ەشقانداي رەفورما ٶتپەيدٸ. بٸراق, قوعامنىڭ پٸسكەنٸ, قوعامنىڭ دامىعانى انىق.
مەنٸڭ بٸلەتٸنٸم, قازاقستاندا بٸر-بٸرٸنە ۇقسايتىن بٸردە بٸر وبلىس جوق, بٸر وبلىستىڭ ٸشٸندە بٸر-بٸرٸنە ۇقسايتىن بٸردە بٸر اۋدان جوق. ەر وبلىستىڭ, ەر اۋداننىڭ ٶزٸندٸك جاعدايى, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸ, ەلەۋەتٸ بار. ەگەر وسىنى ەسكەرەتٸن بولساق, دەل قازٸر بٷكٸل اۋدان ەكٸمدەرٸن, قالا ەكٸمدەرٸن سايلايدى دەيتٸن بولساق, تالاس-تارتىس بولادى.
ٶتكەن اپتادا جازعان ماقالامدا دا ايتقانىمداي, قازاقستاندا ٶز قولى ٶز اۋزىنا جەتەتٸن 1000 اۋىل بار. ياعني تٶرتٸنشٸ بيۋدجەتتٸ يەلەنگەن, ٶز سالىعى ٶزٸنە قالاتىن اۋىلدار. مەنٸڭشە, ەكٸمدەردٸ سايلاۋدى وسىدان باستاعان دۇرىس سيياقتى. بۇنىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە? بيلٸك بولعاننان كەيٸن بيلٸكتٸڭ قولىندا بيۋدجەت بولۋى كەرەك. ول جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەسٸ. وسىدان كٶپ مەسەلە تۋىندايدى. بٷگٸن پرەزيدەنت سٶزٸندە دە «بٸزگە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸ-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن دامىتاتىن ناقتى تۇجىرىمداما كەرەك. سونىڭ نەگٸزٸندە بٸراز زاڭدار قابىلدانۋى كەرەك» دەپ ايتتى عوي. پرەزيدەنتتە تٸرەك بوپ تۇرعان بيلٸكتٸڭ كٶزٸ, ٶكٸلەتتٸلٸگٸ بار, ول – پارلامەنت. وبلىس ەكٸمٸنٸڭ وبلىستىق مەسليحاتى بار. اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ مەسليحاتتارى بار.
اۋىل ەكٸمٸن كٸم تٸرەپ تۇرادى? حالىقتىڭ جەكەلەگەن توپ رەتٸندە زاڭدىق كٷشٸ جوق. مٷمكٸن كەڭەس دەگەن بٸر فورما كەرەك شىعار. ەر اۋىل 5-7 ادامنان تاعايىنداپ, ەكٸمنەن ەسەپ سۇرايتىن, ازدى-كٶپتٸ جينالعان اقشانىڭ قايدا كەتكەنٸن تالاپ ەتٸپ وتىراتىنداي. ناعىز ٷلكەن دەموكراتييا – بار رەسۋرستى دۇرىس پايداعا تٷسٸرۋ. قازاق قاۋىمى وسىنداي ەندٸ تٷسٸنە باستاعان سيياقتى.
اينالىپ كەلگەندە, قازاقستانداعى حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ايماقتا تۇرادى. ەگەر بيلٸكتٸڭ جەمقورلىعىن, باسسىزدىعىن, باسقا دا جامان قىلىعىن كٶرسە, ورتالىق بيلٸكتٸڭ جاماندىعىن كٶرمەيدٸ, جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ بيلٸكتٸڭ جاماندىعىن كٶرەدٸ. بٷگٸنگٸ جولداۋدىڭ ەڭ باستى ەڭگٸمەسٸ ەر پوليتسەيدە ۆيدەو كامەرا بولۋى كەرەك, ولار اقشا الىپ جاتسا, بٸرەۋدٸ ۇرىپ-سوقسا قوعام كٶرٸپ وتىراتىنداي دەپ. پوليتسەي دەگەن – زاڭ مۇقتاجىنا ساي وتان قورعاۋ ٷشٸن باسىمدى تٸكتٸم دەيتٸن ازامات. ولاردىڭ جۇمىس كابينەتٸندە, قىزمەت ٷستٸندە باقىلاۋلى بولۋى كەرەك. ەر جەردە سول سيياقتى باقىلاۋشى جۇمىس كەرەك. ەڭ قاراپايىم نەرسە وسىدان باستالادى.
بيۋروكراتييانىڭ دەسپوتەياسى دەگەن جەكە ادامنىڭ دەسپوتەياسىنان دا جامان نەرسە. بيلٸك ٶزٸ جاساعان جۇمىستى ٶزٸ باعالاپ, ٶزٸ ساناپ, ٶزٸ ەسەپتەمەۋٸ تيٸس. سىرتتان باقىلاۋشى كٷش كەرەك. بيلٸكتٸڭ ەر ساتىسىن قوعامدىق باقىلاۋ مەن جٷيە بايلاپ-ماتاپ تاستاۋى كەرەك.
جازىپ العان: نۇرعالي نۇرتاي
