ساق بولايىق – كوروناۆيرۋستەن
جاسىراتىنى جوق, ٸندەت ەلٸمٸزدە دەۋٸرلەپ تۇر. بۇل قاسٸرەتتٸ جويۋ شاراسى ٶكٸمەت تاراپىنان ٶتە قاتاڭ قاداعالانىپ, تيٸستٸ شارالار دا جٷرگٸزٸلٸپ وتىر. مٸنە, 26 تەۋلٸك بويىنشا الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, قاراعاندى, ٶسكەمەن سيياقتى ٸرٸ قالالاردٸڭ كٸرٸسٸ مەن شىعىسى وقشاۋلانىپ, قاتاڭ تەرتٸپپەن قاداعالانىپ وتىر. حالىققا ٷيدەن شىقپاۋ تۋرالى اقپاراتتار كەڭٸنەن تارالىپ, جٷزەگە اسىرىلۋدا. قالاعا, وبلىستارعا باقىلاۋ كٷشەيتٸلدٸ. تيٸستٸ ادامدارعا قارجىداي كٶمەكتەر دە دەر كەزٸندە تاعايىندالىپ, جٷزەگە اسىرىلا باستادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتازاڭىن سيلايتىن قاي ازامات بولماسىن بۇل ەرەكەتتەرگە مويىنسىنىپ, تۋرا ورىندالۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن تيگٸزٸپ وتىرعاندىعى انىق جەنە سولاي بولۋى دا تيٸس.
بٸلٸم-عىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرٸ بولعاندىقتان ەلٸمٸزدە, تٸپتەن, مۇقىم ەلەمدٸ جايلاپ وتىرعان بۇل ٸندەتكە مەن دە بەي-جاي قاراي المايمىن. مەنٸڭ دە جانۇيام, بالالارىم مەن نەمەرەلەرٸم, تۋىس-جەكجاتتارىم, شەكٸرتتەرٸم بار. باستىسى – ەلٸمنٸڭ امانشىلىعى, حالىقتىڭ تىنىشتىعى. دەسەك تە, مۇنداي ەپيدەمييالىق ٸس-ەرەكەتتەر جٷرٸپ جاتقان جاقتا قانداي شارامەن بولماسىن كٶشەگە ۇمتىلعاندار ٷشٸن, ەرينە, وعاش ەرەكەت. بٷگٸندە جۇمىس ورىندارىمەن قاتار, بٸلٸم وردالارى دا تۇتاستاي جابىلدى. دەگەنمەن, حالقىمىزدىڭ «تٸرٸ ادام تٸرشٸلٸگٸن جاسايدى», – دەگەن ناقىل سٶزٸ بار ەمەس پە? ولاي بولسا ٷيدە قول قۋسىرىپ وتىرۋ كٸمدٸ بولماسىن قاجىتاتىنى انىق. ونىڭ ٷستٸنە, باسقا مينيسترلٸكتەرمەن قاتار, قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ دە ٷي جاعدايىندا كىزمەتٸمٸزدٸ جالعاۋعا نۇسقاۋ بەردٸ. تٸپتەن, مەكتەپتەگٸ وقۋشىلار مەن اتا-انالار ٷشٸن عالامتور جەلٸسٸ ارقىلى ساباق ٶتكٸزۋدٸڭ باعدارلامالارى ۇسىنىلدى. ونىڭ جٷرۋ جٷيەسٸ تەلەديدار ارقىلى تۇراقتى جارييالانىپ, حالىققا كەڭ اۋقىمدى تانىستىرىلدى. ەككٸ ماماندار مەن مەكتەپ باسشىلارى اتا-انالارمەن تٸكەلەي بايلانىس ورناتتى, قاشىقتىقتان دەرٸس جٷرگٸزۋ جٷيەسٸ ٸسكە قوسىلدى. بۇل مەكتەپ قابىرعاسىنداعى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ قيىنشىلىقتارى مەن ونى جەڭۋدٸڭ زاماناۋي ەرەكەتتەرٸ. ەيتسە دە, بۇل مەكتەپ جاسىنداعى بالاپاندار ٷشٸن ٶتە كٷردەلٸ كەزەڭ. بٸراق توڭ قوزعالدى, تٷرلٸ قيىنشىلىقتار اقىرىنداپ قاز-قالىپىنا كەلە باستادى.
ال جوعارى وقۋ ورىنداعى ستۋدەنتتەردٸڭ, ماگيستراننتار مەن دوكتورانتتاردىڭ, وقىتۋشىلار مەن ەكٸمشٸلٸكتٸڭ حال-جاعدايلارى قالاي? جوعارى مەكتەپ سالاسىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارىمەن قاتار, جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸكپەن مەن بەردٸم, كەمشٸلٸكتەرگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا كٶپپەن بٸرگە ات سالىسىپ «وتىرمىن».
راس, وتىرمىن... . جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ وتىرىپ جۇمىس ٸستەۋگە ەش كەلمەيتٸندٸگٸ دە راس. نەتيجە قاز قالپىندا بولادى, ەشتەمە ٶزگەرمەيدٸ دەپ بار ٸسكە قاناعات كٶزبەن قاراۋعا بولمايدى. دەسەك تە, ەلەمدٸ جاۋلاعان دەرتكە امال بار ما?..
مەن ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا «عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ نەگٸزٸ» مەن «جول قۇرىلىسىنداعى تەورييالىق جەنە ەكسپەريمەنتتٸك زەرتتەۋ تەلەرٸ» دەگەن پەندەردەن دەرٸس بەرەمٸن. باسقا دا پەندەر جوق ەمەس, بٸراق مىنا اتالعاندار سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ شوقتىعى بيٸگٸ. تەورييالىق نەگٸزدەمەلەردەن ۇعىم بەرۋدٸ, ەكسپەريمەنتتٸك تەسٸلدەردٸ وقىتۋدى, ونىڭ قىر سىرىن اشىپ كٶرسەتۋدٸ دەرٸس الۋشىدان تىس ٶتكٸزۋ, ەرينە, ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن كەسكەنمەن پارا-پار ەرەكەت.
بۇل ارادا, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ۇسىنعان ZOOM باعدارلاماسىنا توقتالا كەتكەندٸ جٶن سانايمىن. قازٸر بٸلٸم بەرۋ وردالارىنىڭ بارلىعى (مەكتەپ, كوللەدج, جوو, ت.ت.) وسى باعدارلامادا جۇمىس ٸستەۋدە. ويلاپ قاراڭىز, بٸر مەزگٸلدە بارلىق دەرٸسكەرلەر, وقۋشىلار ەلەمتور جەلٸسٸندە كٸرەدٸ. بۇل ميلليونداردىڭ بٸر مەزگٸلدە وسى جەلٸگە تٷسٸرەتٸن جٷكتەمەسٸمەن ساباقتاسادى. باسىندا تەجريبە جٷزٸندە بٸرنەشە ساباقتار ٶتكٸزٸپ كٶردٸم. قولدانۋشى ٷشٸن قيىنشىلىقتار ونشا بايقالمايدى جەنە سول ماتەريالداردى قاز-قالپىندا ەكرانعا شىعارۋعا مٷمكٸندٸكتەر زور. سوندا قيىنشىلىق نەدە? قيىنشىلىق بەينە ماتەريالداردى قاز قالپىندا قولدانۋعا كەلەتٸن كەيبٸر كەساپاتتاردا بولىپ وتىر. مىسالى, بەينەماتەريالدى قولدانۋشىعا جٸبەردٸك دەلٸك. الايدا بەينەماتەريال قولدانۋشىنىڭ ەكرانىندا تۇتاس جٷرمەي, ٷزدٸك-ٷزدٸك ٶتەدٸ, سٶيتٸپ, ۋاقىت شەكتەلۋٸنە ۇشىرايدى. مۇنداي بەينە ماتەريالدان دەرٸس الۋشى ەشقانداي ساپالى ماعلۇمات الا المايدى. بۇدان تٷيٸن: ZOOM باعدارلاماسى ارقىلى جٷرگٸزٸلەتٸن ماتەريالدار بەينە جازبا (قيمىلدى) تٷرٸندە بولماعانى دۇرىس.
قيىنشىلىق مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ. عىلىمي زەرتتەۋ نەگٸزدەرٸ بولعاندىقتان وندا زەرتحانالىق, دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ورىندالۋى تيٸس. ال «وتىرىپ» جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلٸندە مۇنىڭ بٸرٸ دە جوق. دەگەنمەن, ونىڭ دا شىعار جولىن كافەدرا مٷشەلەرٸ بٸرٸگٸپ, ٸزدەستٸرٸپ, تيٸستٸ شارالار قولدانا باستادىق. سونىڭ بٸردەن-بٸر جولى – ول ٶندٸرٸستٸك زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەلەرٸن اناليتيكالىق ٶڭدەۋ, سۇرىپتامادان ٶتكٸزۋ ەرەكەتتەرٸن جٷرگٸزۋ. ماگيسترانتتار بۇعان ايتارلىقتاي دەڭگەيدە ماشاقاتتانىپ قالدى, ٶندٸرٸستٸك زەتتەۋلەردٸڭ نەبٸر ەرەكشەلٸكتەرٸن اشىپ, وعان باعا بەرۋدٸ ٷيرەندٸ. مىسالى, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ تابيعي ماتەريالدار جول قۇرىلىسىنا قاز قالپىندا سەيكەس كەلە بەرمەيدٸ. ولاردىڭ قۇرامىندا بەرٸكتٸگٸ تٶمەن مينەرالدى ماتەريالدار (تاستار), ٸشكٸ بٸرٸگۋ كٷشٸ تٶمەن, سۋسىمالى توپىراقتار جەنە باسقا دا تابيعي ماتەريالدار بار. ولاردىڭ فيزيكالىق-مەحانيكالىق قۇرامىنا سيپاتتامالار جاساپ, ونى وتاندىق تەحنولوگيياعا ەنگٸزۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن قاراستىردى. بۇل تٸكەلەي اناليتيكالىق ساراپتامامەن ورىندالاتىن زەرتتەۋلەر.
ل.ب. گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتى (قازاجي) بۇل تۇرعىدا 2010 جىلدان باستاپ اۆتوجول سالاسىندا ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە جان-جاقتىلى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق, جەرگٸلٸكتٸ جەنە ۆەدومستۆالىق جولداردا دياگنوستيكالىق ساراپتامالار جاسالدى, ينجەنەرلٸك قىزمەتتەر, تٷرلٸ دەڭگەيدە باقىلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. بۇل جۇمىستاردىڭ تەحنيكالىق ەسەپتەرٸ, حاتتامالارى, سىزۋ-سۇلبالارى باسپا جەنە بەينە جازبا جٷزٸندە قازاجي مۇراجايىندا ساقتاۋلى. ينستيتۋت ەكٸمشٸلٸگٸ بۇل ماتەريالدارعا ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ ساراپتاما جۇمىستارىن جٷرگٸزۋٸنە ەش شەكتەۋ قويمايدى.
وسىنداي زەرتتەۋلەر كەزٸندە بٸزدەگٸ ارحيۆ ماتەريالدارى ارقىلى ينستيتۋت دوكتورانتى د.ە. ەسەنتاي حيمييالىق رەاگەنتتەردٸن تسەمەنت بەتوندى جولداردىڭ بەتٸندەگٸ قار-مۇز تٷزٸلٸمدەردٸڭ قاتپاۋىنا ارنالعان پاتەنتتٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, ونىڭ نەتيجەسٸندە حيمييالىق تايعاقتىققا قارسى جاڭا ماتەريالعا پاتەنتتٸك تاپسىرىس جاسادى. ەرينە, توعىز جەردەن توسقاۋىل قويىلسا دا تالاپكەردٸڭ ەڭبەگٸ قاپ تٷبٸندە جاتپايتىندىعى راس. باستىسى, قولدا بار ناقتى ماتەريالداردى جاس عالىمدار, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار نەتيجەلٸ پايدالانا بٸلٸنۋٸندە. سوعان ماشاقاتتاندىرۋ – بٸزدٸڭ مٸندەت. بۇل ٷشٸن زەرتحانالىق نەمەسە دالالىق ەكسپەريمەنتتٸك سىناقتاردىڭ قايتالاپ جٷرگٸزٸللۋٸ ەش تيٸس ەمەس.
مەن سوڭعى ٷش جىلدا «كٶلٸكتٸك قۇرىلىس باعىتىنداعى تەورييالىق جەنە ەكسپەريمەنتتٸك زەرتتەۋ تەسٸلدەرٸ» دەگەن 2 تومدىق شىعارماشىلىق ەڭبەكپەن اينالىسىپ كەلەمٸن. وسى بٸر اۋىر كەزەڭدە سول ەڭبەكتٸ «ٷي وتىرىسىندا» تىڭعىلىقتى اۆتورلىق تەكسەرۋدەن ٶتكٸزۋگە دە مٷمكٸندٸك تۋدى. بۇل ەڭبەككە سوڭعى 10-12 جىل كٶلەمٸندە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىسى, پايدالانىمدىق جۇمىستارى, ينجەنەرلٸك قىزمەتتەرٸ, قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ينفراقۇرىلىمدىق جٷيەسٸ, جىلۋتەحنيكالىق ەسەپتەمەلەرٸ مەن قۇرىلىستىق ماتەريالداردىڭ ساپاسى تۋرالى جٷرگٸزٸلگەن اۆتورلىق تاڭدامالى ەڭبەكتەرٸمنٸڭ نەتيجەلەرٸن ساراپتامادان ٶتكٸزٸپ, قوستىم. بۇل ەڭبەكتٸ جوعارى جەنە ارنايى ورتا بٸلٸم وردالارىنا, زەرتەۋشٸلەرگە, جاس ماماندار مەن وقىتۋشىلاپعا وقۋ قۇرالى ەسەبٸندە ۇسىنباقشىمىن. وقۋلىقتىڭ جالپى كٶلەمٸ 24 تاراۋدان تۇرادى. وعان تەورييالىق نەگٸزدەمەلەر, ەكسپەريمەنتتٸك سىناق نەتيجەلەرٸ مەن ولاردىڭ اناليتيكالىق سۇرىپتامالارى, قورىتىندىلار مەن تٷرلٸ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەلەر ەنگٸزٸلگەن. وسى بٸر تارشىلىق ۋاقىتتا بۇل ەڭبەك تە دەرٸستكەرلەرٸمٸزدٸڭ تەورييالىق ساباقتارىنان اۋقىمدى ورىن الدى. مٸنە, وسىلايشا 1 ايدىڭ كٶلەمٸندە قاشىقتىقتان جٷرگٸزۋ تەسٸلٸ بٸزدٸڭ كافەدرا ٷشٸن بٸلٸم ساپاسىن تٶمەندەتپەۋ جولىنداعى ٷلكەن سىناق بولدى. ەربٸر ساباقتا ماگيسترانتتار مەن باكالاۆرلاردىڭ ساباققا قاتىسۋ ٷلەسٸ 90 % كٶلەمٸندە بولدى. ال ديپلوم جوباسىنىڭ ورىندالۋىنداعى كەڭەس بەرۋ ساباقتارى قالىپتىق ەلەكتروندىق پوشتا ارقىلى جٷزەگە اسىرىلۋدا.
پٸكٸرٸمدٸ جٷيەلەي كەلە, قازاجي «كٶلٸكتٸق قۇرىلىس جەنە قۇرىلىستىق ماتەريالداردى ٶندٸرۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلارى اتقارىپ وتىرعان بٸلٸم-عىلىم سالاسىنداعى اسا جاۋاپتى ٸستەر تۋرالى توقتالا كەتكەندٸ جٶن سانادىم. كافەدرا ۇجىمى بٸر-بٸرٸمەن, دەرٸسكەرلەرمەن, ماگيسترانتتار مەن دوكتارانتارمەن تىعىز بايلانىستا قىزمەت اتقارادى. قاشىقتىقتان وقيتىن دەرٸسكەرلەر جوعارى مازمۇندا پلاتونۋس باعدارلاماسىنا سەيكەس ەزٸرلەنگەن تاپسىرمالارمەن دەر كەزٸندە قامتاماسىزداندىرىلىپ وتىرادى. شىعارماشىلىق جاعى دا ٷلكەن دەڭگەيدە. ەككٸ عالىمداردىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جاس وقىتۋشىلار مەن دوكتورانتتار جەكە فۋندامەنتالدى عىلىمي تاقىرىپتارمەن شۇعىلدانادى. سونىمەن قاتار ينستيتۋتتىڭ جول-سىناق زەرتحاناسىدا ەكسپەريمەنتتەر جٷرٸزۋ ارقىلى تٷرلٸ تاقىرىپتا شارۋاشىلىقتىق قولدانبالى عىلىمي جۇمىستار اتقارادى. بٸزدە جول ٶندٸرٸسٸنە قاتىستى زاماناۋي زەرتتەۋلەر تاماشا جولعا قويىلعان. بٸر جىلدىڭ ٶزٸندە ٶندٸرٸس مەكەمەلەرٸنەن وسىنداي 6-8 تاقىرىپقا تۇراقتى تٷردە تاپسىرىس الىپ وتىرامىز. سونىمەن قاتار, كەيبٸر عىلىمي جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸ بيزنەستٸك سۇرانىس نەگٸزٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ.
بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر عالىمنىڭ قالىپتاسقان بەيمازا جۇمىستارىنىڭ بٸرٸ عانا. كەز كەلگەن عالىم مەن ۇستاز ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەلٸلٸگٸ شەكٸرتتەرٸنٸڭ بولاشاقتاعى جەتٸستٸكتەرٸمەن ٶلشەنەدٸ. ەگەر ەل ەكونوميكاسى, حالقىمىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, تۇرمىسى مەن ٸس-ەرەكەتٸ قالىپتى بولسا, الدىڭعى قاتارلى ەلدەرمەن بەسەكەلەستٸككە تٶتەپ بەرسە, وندا ولاردىڭ ەڭبەگٸنٸڭ جانعانى, ۇستازدىق مەرەيٸنٸڭ ٶسكەندٸگٸ.
قادٸرمەندٸ وقىرمان! سٸزدەر قازاجي پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ بٸر ايداعى اتقارعان جۇمىستارىنىڭ كەيبٸر جەتٸستٸكتەرٸمەن تانىستىڭىزدار. سٸزدەرگە ەلٸمٸزدٸڭ تىنىشتىعىن, حالقىمىزدىڭ بايسالدىلىعىن تٸلەيمٸز. جاستارىمىزعا داڭعىل جول تەك ۇستازدىڭ بەيمازا جۇمىستارىفنىڭ ساپاسىمەن انىقتالادى.
ەل امان, شەكارا تىنىش بولسىن!
ەبدٸ قييالباەۆ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حالىقارالىق كٶلٸك اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ
https://dalanews.kz/52300
