«بٸزدٸڭ بيلٸك باتىسپەن ەشقاشان ارازداسقان ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيٸن سىيلاسىپ كەلدٸ. رەسەي سەكٸلدٸ ارسىلداپ, ايتىس-تارتىسقا تٷسٸپ, بەتتەن الىپ, تٶسكە شاۋىپ كٶرگەن جوق», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, باتىسپەن قاباق شىتىسپاۋعا تىرىساتىن بٸزدٸڭ بيلٸك سانكتسيياعا ٸلٸكسە, وتىز جىل بويى قاسىقتاپ جيناعان ساياسي يميدجٸن رەسۋە قىلادى. ەۋروپانىڭ كٶز الدىندا رەسەي مەن تٷرٸكمەنستاننىڭ كەبٸن كيٸپ, ورتا ازييانىڭ كٶشباسشىسى دەگەن رەپۋتاتسيياسىنا كەسٸرٸ تيەدٸ.
«ەۋروپا – بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەردٸڭ ەكٸنشٸ وتانى. ول جاقتا زەۋلٸم سارايى بار, بويانىپ-سىلانىپ وتىرعان توقالدارى بار, بۇعان بيزنەس اكتيۆتەرٸ مەن ەۋروپا بانكتەرٸندەگٸ ەسەپ-شوتىن جەنە قوسىڭىز. قازاقستان سانكتسيياعا ٸلٸكسە وسى بايلىقتىڭ بەرٸ بۇعاتقا تٷسٸپ, ودان قالدى رەسمي تٷردە جۇرتقا جارييا ەتٸلەدٸ. ەۋروپاعا ەنەتٸن ەسٸك تارس جابىلادى!
قازاقستاندا بيزنەس جوبالارى بار باتىس كەسٸپكەرلەرٸ دە سانكتسييادان جاپا شەگٸپ, «قارا تٸزٸمگە» ٸلٸككەن تۇلعالارمەن قانداي دا بٸر كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋگە تىيىم سالىنادى», – دەيدٸ ول.
ەۋروپارلامەنت سانكتسييا تۋرالى ەسكەرتۋ جاساعانى بولماسا, سٶزدەن ٸسكە كٶشكەن جوق. سەتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بيلٸگٸ ەلگٸ ەسكەرتۋگە قۇلاق اسپاي, توقاەۆ ۋاعدا ەتكەن ساياسي رەفورمانى كەشەۋٸلدەتە بەرسە, باتىستىڭ نىساناسىنا مىقتاپ تۇرىپ ٸلٸگەمٸز.
…
قازاقستانعا تۇتاستاي سانكتسييا سالۋ تۋرالى مەسەلە جوق. باتىس ساياساتكەرلەرٸ ەلدٸڭ مۇنداي كٷيگە تٷسكەنٸنە سٸز بەن بٸزدٸڭ كٸنەلٸ ەمەسٸمٸزدٸ جاقسى بٸلەدٸ.
«بەرٸنە, بەرٸنە جاۋاپتى – بيلەۋشٸ ەليتا. بيلٸكتەگٸ ٷركەردەي توپ. ەۋروپارلامەنت قارارىن شولىپ شىقساڭىز, ادام قۇقىعىن تابانعا تاپتاپ وتىرعان بيلٸكتەگٸ جەكەلەگەن تۇلعالاردى «قارا تٸزٸمگە» كٸرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرعانىن اڭدايسىز», – دەيدٸ دوسىم سەتپاەۆ.
قارار دەمەكشٸ, ونىڭ مازمۇنىنا دا از-كەم توقتالىپ ٶتەلٸك. ٶتكەن ايدىڭ ورتاسىندا ەۋروپا پارلامەنتٸ قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىن سىنايتىن تاعى بٸر قارار قابىلدادى. قۇجاتتا ەلدە ازاماتتىق قوعامنىڭ اياسى تارىلىپ, ادامنىڭ قۇقىعى اياقاستى بولدى جەنە قاڭتارداعى پارلامەنت سايلاۋى ەدٸلەتسٸز ٶتتٸ دەلٸنگەن. مۇنى ەۋروپارلامەنتتەگٸ 693 دەپۋتاتتىڭ 598-ٸ قولدادى. بۇل قارارعا قارسى شىققان دەپۋتتار دا بولدى. ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سايلاۋلاردى باقىلاۋ بيۋروسىنىڭ ەسەبٸنە سٷيەنٸپ جاسالعان قارارعا 43 دەپۋتات قارسى شىققان.
سەتپاەۆتىڭ ناقتىلاعانىنداي, «قارا تٸزٸمگە» ەنگەندەردٸ اقش-تا «ماگنيتسكيي تٸزٸمٸ» دەپ اتايدى. باتىس ەلدەرٸ «ەۋروپانىڭ ادام قۇقىعى بويىنشا جاھاندىق سانكتسييالىق جٷيەسٸن» ٶتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا عانا قابىلداعان. ساياساتتانۋشى سٶز ورايىندا باتىستىڭ ورىس وپپوزيتسيونەرٸ الەكسەي ناۆالنىيدى ۋلاۋعا قاتىسى بار رەسەيلٸك شەنەۋنٸكتەرگە جەكەلەي سانكتسييا سالعانىن ەسكە سالىپتى.
سونىڭ الدىندا ەۋروپارلامەنت مينسكٸدەگٸ ميتينگٸلەردٸ باسىپ-جانىشتاعان بەلارۋس بيلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸن دە «قارا تٸزٸمگە» كٸرگٸزگەن.
«مينسكٸ مەن مەسكەۋدٸڭ ەرەكەتٸ وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. تمد كەڭٸستٸگٸندەگٸ اۆتوريتارلى مەملەكەتتەر مەن باتىس ەلەمٸنٸڭ اراسى كٷرت بۇزىلدى. بەلارۋستەگٸ ساياسي وقيعالار مەن ناۆالنىيدىڭ ٶلٸم اۋزىنان قالعانىن كٶرٸپ وتىرعان اقش پەن باتىس ٸستٸڭ ناسىرعا شاپقانىن تٷسٸندٸ. اۆتوريتارلى جٷيەلەردٸ تىم ەركٸنسٸتٸپ, ەركەلەتٸپ جٸبەرگەنٸنە كەش تە بولسا كٶزٸ جەتتٸ.
بۇدان بىلاي اقش پەن باتىس رەسەيدەگٸ, ورتا ازيياداعى ساياسي پروتسەستەردٸ مۇقييات باقىلايتىن بولادى ەرٸ سوعان ساي شەشٸم شىعارادى», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
...
بىلاي قاراعاندا, قازاقستاننىڭ ەشكٸممەن قاق-سوعى جوق. «ەشكٸمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەل». بٸزدٸڭ ەل سانكتسيياعا ٸلٸگەردەي قايدان جاڭىلدى, نەدەن سٷرٸندٸ? سەتپاەۆ مۇنىڭ جاۋابىن جاقسى بٸلەدٸ ەكەن.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, 2019 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋى ەدٸلەتسٸز ٶتكەن. بۇعان نارازى ەل ەرەۋٸلگە شىعىپ, بيلٸك ميتينگٸنٸ باسىپ-جانىشتاۋعا مەجبٷر بولعان. تٷرمەدە جان تاپسىرعان قوعام بەلسەندٸسٸ دۋلات اعادٸلدٸڭ ٶلٸمٸ دە بيلٸكتٸڭ تاپسىرىسى رەتٸندە باعالانىپ جٷر. ەلنۇر ٸليياسوۆ پەن اسيا تٶلەسوۆانىڭ قاماۋعا الىنۋى دا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان.
اقش پەن باتىستىڭ رەفورما جٷرگٸزۋگە ۋەدە بەرگەن قازاقستان بيلٸگٸنەن كٶڭٸلٸ قالعان. «بەيبٸت ميتينگٸلەر», «ساياسي پارتييالار» جەنە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭ شىن مەنٸندە, كٶزالداۋ عانا.
«شىنتۋايتىندا, تٷك تە ٶزگەرگەن جوق. ساياسي جٷيە سول قالپىندا قالدى. بيلٸكتٸڭ مونوپوليياسى ەلسٸرەۋدٸڭ ورنىنا, كٷشەيٸپ كەتتٸ. قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ باسقان ٸزٸن اڭدىپ, ساياسي بەلسەندٸلٸكتٸ بەسٸگٸندە تۇنشىقتىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. جالعان رەفورمالاردان اياق الىپ جٷرە المايسىز. بۇعان تٷنەۋگٷنگٸ پارلامەنت سايلاۋى مىسال. بەرٸ دە ەسكٸ ەرەجە بويىنشا ٶتتٸ, بەرٸ دە سول باياعى سارىن.
ساياسي رەفورما جاساۋعا ۋەدە ٶتكەن توقاەۆ بٸر جاعىنان, جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاۋعا تىرىستى, ەكٸنشٸدەن, بيۋروكراتييالىق اپپارات پەن ەليتانىڭ الدىندا ابىروي جيناعىسى كەلدٸ. سٶيتٸپ, ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا قالدى.
جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋ ٷشٸن شىنايى, ناقتى رەفورما جٷرگٸزۋ كەرەك ەدٸ. مٸنە, سول كەزدە حالىق تا بيلٸكتٸڭ ايتقانىن قابىل الىپ, ەلدە قوعامدىق كەلٸسٸم قالىپتاسار ەدٸ. بۇعان وتىز جىل بويى مٸز باقپاي, سٸرەسٸپ وتىرعان ەسكٸ جٷيە جول بەرگەن جوق. ٶزٸنٸڭ status quo-سىن ساقتاپ قالعىسى كەلدٸ. سٶيتٸپ, كونفليكت تۋدى. نەتيجەسٸندە, ساياسي رەفورما تۋرالى ۋاعدا ىسىرىلىپ قالىپ, توقاەۆ ونىڭ ىرىمىن عانا جاسادى. ٶزگەرٸستەن ٶلەردەي قورقاتىن ەليتا دەگەنٸنە جەتتٸ», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
…
ەۋروپارلامەنتتٸڭ قازاقستانعا قاتىستى قارارى بٷگٸن, ەرتەڭ سانكتسييا سالىنادى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. قازاقستاندىق شەنەۋنٸكتەردٸڭ الپٸگە بارىپ اۋناپ-قۋناپ قايتاتىن ۋاقىتى بار.
بۇل باتىستىڭ بٸزگە جاساعان ەسكەرتۋٸ دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
سٶي دەگەن سەتپاەۆ قازاقستان بيلٸگٸ ەلگٸ ەسكەرتۋدٸ ەلەمەي, ارقانى كەڭگە سالار بولسا, ەرتەسٸنە-اق رەسەي مەن بەلارۋستٸڭ كٷيٸن كەشەدٸ دەپ سانايدى.
«باتىستىڭ تٷگٸ كەتپەيدٸ. ەۋروپا ەلدەرٸ توق, باقۋاتتى تۇرادى. سانكتسييادان بٸز سورلاپ قالامىز. قازاقستاننىڭ №1 ساۋدا سەرٸكتەسٸ قىتاي دا, رەسەي دە ەمەس, ەۋرووداق. ەكونوميكالىق تۇرعىدا بٸز باتىسقا بودانبىز. ولارعا مۇناي تاسىمالداپ, بيۋدجەتتٸڭ جىرتىق-تەسٸگٸن جاماپ وتىرعان جايىمىز بار. ەۋرووداق پەن قازاقستاننىڭ اراسى سۋىسا, الىس-بەرٸس كٸلت ٷزٸلەدٸ. باتىس بٸزدٸڭ مۇنايعا زەرۋ ەمەس, بٸزدٸڭ ورنىمىزعا تالاسىپ وتىرعان ەل كٶپ.
بيلٸكتەگٸ جەكەلەگەن تۇلعالارعا سانكتسييا سالىنسا, ەلدٸڭ يميدجٸنە عانا ەمەس, ەكونوميكاسىنا دا زييان كەلەدٸ. ەلگە ينۆەستيتسييا سالۋعا سايلانىپ وتىرعان ەۋروپالىق كەسٸپكەرلەر اتتىڭ باسىن كەرٸ بۇرادى», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
…
قازاقستانعا سانكتسييا سالىنسا بۇدان كٸم ۇتادى? بۇل كٸمگە تيٸمدٸ?
سەتپاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ٶزبەكستان ٷشٸن ۇرىمتال تۇس. بۇدان تاشكەنت ۇتادى. ميرزييوەۆ ەزٸر حالىقارالىق الاڭداعى ساياسي يميدجٸن جاقسارتۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىر. يميدج تٷزەلسە, ينۆەستيتسييانىڭ اۋىلى دا الىس ەمەس.
ٶزبەك جەرٸندە Apple, Netflix, Nike, Adidas, Google Commerce, Samsung Electronics سەكٸلدٸ ترانسۇلتتىق كومپانييالاردىڭ ٶز كەڭسەسٸن اشۋى تاشكەنتتٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعى كٷن ٶتكەن سايىن ارتىپ جاتقانىن دەلەلدەيدٸ.
«قازاقستان سانكتسيياعا ۇرىنسا, حالىق مۇنى كەشپەيدٸ. مۇنداي كٷيگە تٷسسەك, بيلٸكتەن بٸرجولاتا كٷدەر ٷزەدٸ. 30 جىل بويى جٷيەگە جاقتاسىپ, بەت باقتىرماي كەلگەن ازاماتتاردىڭ ٶزٸ ٸندەت اۋا جايىلعان شاقتان جەۋدەن جارىسىپ جاتقان شەنەۋنٸكتەردٸ قارعاپ-سٸلەدٸ.
وتىز جىلدا بەتكە ۇستار ساياسي ينستيتۋت قالىپتاستىرا الماعانىمىز ٶتە ۇيات. داعدارىسقا قارسى يممۋنيتەتٸ جوق ەلسٸز, ەلجۋاز مەملەكەتپٸز. كارانتين كەزٸندە, كارانتينگە دەيٸن دە حالىق ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶردٸ.
ٸندەتپەن كٷرەسكە بٶلٸنگەن قارجى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تٸستەگەننٸڭ اۋزىندا كەتتٸ. كوررۋپتسيياعا قارسى اگەنتتٸكتٸڭ دەرەگٸنشە, بىلتىر 60,1 ملرد تەڭگە جەلٸنٸپ كەتكەن. بۇل ودان ارعى جىلعا قاراعاندا 2,4 ەسە كٶپ!», – دەيدٸ دوسىم مىرزا.
بيلٸكتەگٸ بٸراز ادام باتىستىڭ نازارىنا ٸلٸگٸپ, «قارا تٸزٸمگە» ەنسە, حالىق قۋانباسا, قايعىرمايدى.
«وتىز جىل بويى تايراڭداعان شەندٸ-شەكپەندٸلەردٸ ساباسىنا تٷسٸرگەن ەۋروپاعا العىس ايتادى. وسى ارقىلى بيلٸككە سٶزٸن ٶتكٸزٸپ, ساياسي شەشٸمدەرگە ىقپال ەتە الارىنا كٶزٸ جەتەدٸ. ەدٸل ەرٸ تازا سايلاۋ ٶتكٸزۋگە اتسالىسادى», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
