ەلٸمٸزدەگٸ ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكۇ) ەدٸسٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, بەدەۋلٸكتٸ ەمدەۋ «ەكومەد» كلينيكالارى جەلٸسٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسى-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ گازەت تٸلشٸسٸمەن ەمەن-جارقىن وتىرىپ ەڭگٸمەلەستٸ.
«ەلشٸ بولۋىم مٷمكٸن ەدٸ»
– قازاقستاندا سٸز ەڭ بٸرٸنشٸ قۇتىداعى بالا اۆتورى, مەديتسيناداعى وسى جاڭاشىل باعىت باستاۋىندا بولعان, بٸرٸنشٸ تولقىنداعى رەپرودۋكتولوگ-ەمبريولوگ رەتٸندە تانىمالسىز. ٶتكەن جىلداردى كەيٸن شەگەرسە, قاي ماماندىقتى تاڭدار ەدٸڭٸز? سول 1996 جىلى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى دٷنيەگە ەسٸك اشقان ەڭ بٸرٸنشٸ قىز بالا بولماسا?
– ٶمٸرٸمنٸڭ وتىز جىلىن كەرٸ قايتارسا, شارتتى تٷردە دەلٸك, مەن سول بەدەۋلٸك مەسەلەسٸمەن اينالىسىپ جٷرەر ەدٸم. نەگە دەسەڭٸز, 19 جاسىمدا تۇرمىس قۇرىپ, سول سۇمدىق دەرتكە تاپ بولدىم. جەتٸ جىل كٷتۋدەن كەيٸن انا بولدىم.
ەكٸنشٸ ۇلىمدى اراسىنا 15 جىل سالىپ تۋدىم. ايتا كەتەيٸن, بالا كەزٸمنەن كٶپبالالى انا بولۋدى ارماندايتىنمىن, سەبەبٸ كٶپبالالى وتباسىدان شىقتىم. اللانىڭ جازعانى بولار, پەشەنەمٸزگە ەكٸ بالا عانا بۇيىرعان ەكەن...
مەديتسينا – مەنٸڭ تاعدىرىم. ٶز ىقىلاسىمدى بالا كەزٸمنەن-اق تۋرا تاۋىپ, سوعان بوي ۇردىم. مەديتسينانى جاقسى كٶرەمٸن. ٶمٸرٸم وسى سالاعا عانا ارنالعانىن بٸلەمٸن.
1988 جىلى مەن الماتىداعى «براك ي سەميا» – «نەكە جەنە وتباسى» كونسۋلتاتسيياسىندا قىزمەتٸمدٸ باستادىم, ەرلەر بەدەۋلٸگٸن زەرتتەۋمەن اينالىستىم: سول جىلدارى-اق كٷيەۋٸنٸڭ, دونور ۇرىعىمەن جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋ تار شەڭبەردە مامانداندىرىلعان مەسەلەلەرمەن اينالىستىم.
90-جىلدارى, جوعارى تەحنولوگييالاردى ايتپاعاندا, كٷندەلٸكتٸ قاجەتتٸ زاتتاردىڭ تاپشىلىعىن باستان ٶتكەردٸك قوي, سوندىقتان ويىمدى مەديتسيناعا جاڭا رەپرودۋكتيۆتٸك تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ يدەياسى جاۋلاعان مەنٸ اينالامداعىلار قالاي تٷسٸنەرٸن بٸلمەي, كٶزقاراستارى ەرتٷرلٸ بولدى. الايدا جاراتىلىسىم سولاي: ويىما كەلگەندٸ ٸسكە اسىرماي, توقمەيٸلسٸنە المايمىن.
قالادا ەلەكتر توگى بار ما, جوق پا, كينوتەاترلار جابىلىپ جاتىر ما, اۋىلدار قۇلدىرادى ما, جاپپاي جەتٸسپەۋشٸلٸك ورنادى ما – مەن ٷشٸن بەرٸبٸر ەدٸ.
مەن جۇمىس ٸستەگەن ەمحانادا قالا بويىنشا جالعىز ۋزي اپپاراتى بار ەدٸ. وسىنداي زاماندا بەدەۋلٸكتٸ ەمدەۋدٸڭ جاڭا ەدٸستەرٸمەن شۇعىلدانعىم كەلدٸ. كەلەشەكتە نەعۇرلىم كٶپتەگەن پەرزەنتسٸز جۇپتارعا كٶمەكتەسۋ ٷشٸن. سول كەزدە بٸزگە كەلگەندەردٸڭ 85%-ىنا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكو) قاجەت ەدٸ. مەن جاسامپاز بولۋدى ۇناتامىن. ەكو-مەن اينالىسقانىما ٶكٸنبەيمٸن – ول مىڭداعان وتباسىلاردى باقىتقا جەتكٸزدٸ. شىن مەنٸندە, مەن سۋپەركٶپبالالى انامىن. ٶيتكەنٸ ەمبريونداردىڭ پايدا بولىپ, دامۋىنا ٶز قولىممەن كٶپ ەڭبەك جاسادىم.
سول ەمبريوندار بولاشاقتا نەرەستە بولىپ دٷنيەگە كەلدٸ. ول بالالار قازٸر ەلەمنٸڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸندە تۇرادى. كٶپشٸلٸگٸ, ەرينە, قازاقستاندا. وسىنىڭ بارلىعى مەنٸ تٷسٸنٸپ, ەردايىم قولداپ وتىرعان جۇبايىممەن تاندەمٸمٸز ارقاسىندا ٸسكە استى. بٸرلەسٸپ, «ەكومەد» كلينيكالارىنىڭ كەڭ تارالعان جەلٸسٸن قۇردىق.
جارىم باتىر بەكمۇساەۆتىڭ مورالدىق, ماتەريالدىق قولداۋىنسىز ەشتەمە شىعارا الماس ەدٸم, سەبەبٸ ٸستٸ باستاۋ سەتٸندە بارلىعى قاباتتاسىپ كەتتٸ: قارجى دا, ساياسات تا, مەديتسينا دا.
مٸنەز-قۇلقىمنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – مەن ديپلوماتپىن. كٸم بٸلەدٸ, مەديتسيناعا جان-تەنٸممەن بەرٸلمەسەم, ديپلومات بولار ما ەدٸم?
تٸپتٸ مەسكەۋ مەملەكەتتٸك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى – بٸرەگەي جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋگە دايىندالىپ جٷرگەنمٸن. ەلٸ ەسٸمدە, ەكەم مگيمو-نى بٸتٸرگەن دوسىنان اقىل دا سۇراعان: «قىزىم ٶمٸرٸن مەديتسيناعا ما ەلدە ديپلوماتيياعا ارناسىن با» دەپ.
مەديتسينانى ٶزگەدەن ەرەكشە جاقسى كٶرەمٸن, مٸنەزٸم بولسا ديپلوماتقا لايىق. كٶپتەگەن شيەلەنٸسۋگە جاقىن جاعدايلاردىڭ بەتٸن قايتارىپ وتىراتىن ەدەتٸم بار, ۇستامدى بولۋعا تىرىسامىن, تەز ەسەرلەنگٸش بولسامداعى. ەكەمە دوسى ايتقان اقىلى – شەكارالار ول كەزدە جابىق ەدٸ, جۇمىسقا ورنالاسار جەرٸم ەرٸ كەتسە يەمەندەگٸ ەلشٸلٸكتەردٸڭ بٸرٸ عانا بولار. ال بويجەتكەندەر ول جەردە تەڭٸن تاۋىپ, وتباسىن قۇرۋى ەكٸ تالاي. مىسال رەتٸندە ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييانى تاڭداعان قىزىنىڭ جاعدايىن كەلتٸردٸ: جاسى 30-دان اسقان, ٶمٸر سەرٸگٸ بولار ادامدى تاپپاعان. سٶيتٸپ, 40 جىل بۇرىن ەكەم مگيمو-عا تٷسۋٸمدٸ تالاپ ەتپەسە, ەلشٸ بولۋىم دا ىقتيمال ەدٸ.
– 2017 جىلى ەسٸمٸڭٸز «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا تٷلعاسى» تٸزٸمٸنە ەنگەن. سٸزگە ون مىڭ ادام ٶز داۋىستارىن بەردٸ. قالاي ويلايسىز, ولار كٸم بولدى ەكەن?
– «100 جاڭا تۇلعا» تٸزٸمٸنە قالاي تٷسكەنٸمدٸ كەزدەيسوق بٸلٸپ قالدىم. مەنٸڭ كانديداتۋرامدى كٸم ۇسىنعانى دا وسى كٷنگە دەيٸن مەن ٷشٸن قۇپييا.
30 جىل بويى جاساعان جۇمىسىم وسىنداي قولداۋعا لايىقتى كٶرٸنگەن شىعار? ٷمٸتكەرلەر سانىنىڭ كٶبٸنە قاراماستان جەڭٸپ شىقتىم. ماعان داۋىس بەرگەن 10 مىڭ ادامنىڭ ٸشٸندە دٷنيەگە كەلۋٸنە مەن سەبەپشٸ بولعان بالالاردىڭ اتا-انالارى, ٶمٸر جولى قاۋىشتىرعان جاناشىرلار دا بار دەپ ويلايمىن.
«ٶزٸم!»
– نەگٸزگٸ ماماندىعىڭىزعا قوسا اعارتۋشىلىقپەن اينالىساتىنىڭىزدى, عىلىمي-كٶپشٸلٸك ماقالالار جازاتىنىڭىزدى, تەلەديدار باعدارلامالارىنا قوناق رەتٸندە قاتىساتىنىڭىزدى ەركٸم بٸلە بەرمەيدٸ. وسىنداي قىزمەتتٸ بٸر بورىشىم دەپ سانايسىز با?
– بالا كەزٸمنەن بەلسەندٸ بولدىم, «ٶزٸم ٸستەيمٸن!» دەگەن سٶز اۋزىمنان تٷسپەيتٸن. مەكتەپ تابالدىرىعىنان 6 جاستا اتتاسام دا, بويىمنىڭ بيٸكتٸگٸنەن كلاستاستارىم قاتارىنداي كٶرەتٸن. مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورنىندا دا, جۇمىستا دا كٶشباسشى بولدىم. «نەكە جەنە وتباسى» كونسۋلتاتسيياسىنا دەيٸن... كەسٸپوداق جۇمىسىنا اتسالىسقانمىن.
ەدەتٸم – جاي ەنشەيٸن وتىرا المايمىن, پايدالى ٸسپەن شۇعىلدانۋىم كەرەك. يدەيالارىم تاسىپ جاتادى.
كەلٸنٸم بٸردە: «سٶزٸڭٸزدٸڭ ٶتەتٸنٸ, جانداندىراتىندىعى سونداي, سٸز سٶز قىلعان زاتتى دەرەۋ بارىپ ساتىپ العىم كەلٸپ كەتەدٸ», – دەگەنٸ. كٷتپەگەن جەردەن جۋرناليستٸك ورتاعا كٸرٸپ كەتتٸم. ورىس مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ورىس بٶلٸمٸندە وقىسام دا, انا تٸلٸن جەتٸك بٸلەمٸن. وتباسىمىزدا قازاق تٸلٸن جوعارى تۇتاتىنبىز.
سوندىقتان جۇمىسىم جايلى سۇحباتتارىمدى ەكٸ تٸلدە بەرەتٸنمٸن. 2000-جىلداردىڭ باسىندا مەنٸڭ «حابار» ارناسىنا دەنساۋلىققا ارنالعان باعدارلامانىڭ جٷرگٸزۋشٸسٸ رەتٸندە شاقىردى. پروديۋسەرلەردٸڭ سٶزدەرٸن ەستٸسەڭٸز عوي! ٶمٸرٸمدە سونشا قوشەمەت كٶرگەنٸم سوندا بولدى: «سٸز تٸپتٸ جاڭالىقتاردى جٷرگٸزە الاسىز, كامەرا سٸزدٸ سٷيەدٸ, قازاق تٸلٸندە سٶيلەيسٸز, مەديتسينانىڭ مايتالمان مامانىسىز, اسقاق مٷسٸندٸسٸز, اياعىڭىز مٸنسٸز...». (كٷلەدٸ) مەن بولسام, جاڭا عانا ەكٸنشٸ بالامدى تۋىپ, ٷيدەگٸ جەنە تٷزدەگٸ جۇمىسىم باسىمنان اسىپ جاتقان: رەپرودۋكتولوگ تا, زەرتحاناشى دا, باسشى دا, جار دا, انا دا ٶزٸم...
شامام كەلگەنشە قارسىلىق كٶرسەتتٸم, جايىما قالدىرمادى. بالا ەمٸزەتٸن انا تەلەديدار باعدارلاماسىن جٷرگٸزۋشٸ كەيٸپٸن كيٸپ, بەدەلدٸ دەرٸگەر تەلەبيكەش بولدى دا قالدى. نەتيجەسٸندە, تاڭعى ساعات 7-دە جۇمىسقا بارىپ, وتا جاساپ, الىنعان انالىق جاسۋشالاردى ينكۋباتورعا, ەمبريونداردى توڭازىتقىش قۇرىلعىلارىنا سالىپ, ساعات 10-عا دەيٸن «حابارعا» جەتٸپ ٷلگەرۋ كەرەك. ودان بالانى ەمٸزەتٸن ۋاقىت تا كەلٸپ قالادى, ودان كەيٸن قايتا جۇمىسقا اسىعامىن... وسىلايشا, جۋرناليستەر قاتارىنا دا بەلسەندٸ كٸرٸپ كەتكەنٸمدٸ بايقاماي قالدىم, ەرەكشە ميسسيياسى بولسا بار شىعار.
– سٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسى-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ مٷشەسٸ بولىپ تا تابىلاسىز. ۇلتتىق كوميسسييا جۇمىسى تۇرعىسىنان قانداي مەسەلەلەرگە جەتەكشٸلٸك جاسايسىز?
– ۇلتتىق كوميسسييا قۇرامىندا بولعانىما 11 جىل, ونى ماقتان تۇتامىن, سەبەبٸ پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ جارعىسىمەن تاعايىندالعانمىن. مەن رەپرودۋكتيۆتٸ دەنساۋلىق, انا جەنە بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸنە جەتەكشٸلٸك ەتۋدەمٸن. جەنە دە مەن مەديتسينا سالاسىنان جالعىز ٶكٸل ەمەسپٸن. ٶزٸمە جٷكتەلگەن مٸندەتتەمەلەر اياسىندا تۇرعىنداردىڭ, جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ جەنە بالالاردىڭ رەپرودۋكتيۆتٸ دەنساۋلىعى سالاسىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىس اتقارامىن.
ەڭگٸمە مىنادا: وبلىستاردا گينەكولوگتار كٶبٸنە اكۋشەرلٸكپەن اينالىسۋدا, ال بەدەۋلٸك مەسەلەلەرٸ مەن رەپرودۋكتيۆتٸ دەنساۋلىقتى ساقتاۋ نازارلارىنان كٶبٸنەسە تىس قالادى. ياعني جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزۋدەمٸز.
«جاستاي ەڭبەككە باۋلىعان»
– سٸز جامبىل وبلىسىنا تانىمال قوعام قايراتكەرٸ, كٶرنەكٸ ۇيىمداستىرۋشى بەردەن بايقوشقاروۆتىڭ كٶپبالالى وتباسىنانسىز. سول كەزدەگٸ «التىن جاستار» ساناتىنا سٸزدٸ جاتقىزۋعا بولا ما? پارتييانىڭ بەدەلدٸ قىزمەتكەرلەرٸ دەۋلەتتٸ وتباسىلارىنان شىققان كەيبٸر بويجەتكەندەر سەكٸلدٸ قونىشىنان باسىپ جٷردٸڭٸز بە?
– ەكەم – باسشى لاۋازىمىنداعى پارتييا قىزمەتكەرٸ, جوعارعى كەڭەستٸڭ دەپۋتاتى, اتام ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى, سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ, كولحوز پرەدسەداتەلٸ بولعان.
مەن ەكەم مەن اتامنىڭ اتىنا كٸر كەلتٸرمەيتٸن جانۇيا تۇڭعىشى, نەمەرە بولۋعا تىرىستىم. ٷش ٸنٸم جەنە ٷش سٸڭلٸمە قارايلاسۋعا كٶمەكتەستٸم. وتباسىمىزدا جەتٸ بالا. يە, ەكەم جوعارى قىزمەت اتقاردى, ٶڭٸرٸمٸزدە جەنە بٷكٸل قازاقستانعا اتى ەيگٸلٸ تۇلعا. بٸراق ول بٸزدٸ ەشقاشان ەركٸمٸزگە جٸبەرٸپ, ٶزٸمٸزدٸ «التىن جاستار» دەپ ساناۋعا جول بەرۋگە بارماعان.
ودان باسقا, تۇرمىستارى ناشار تۋىستارىمىزدىڭ بالالارىن ەكەم بٸزبەن بٸرگە تەربيەلەيتٸن, سٶيتٸپ, ٷيٸمٸزدە بٸر ۋاقىتتا 15-20 ادام تۇراتىن. ەكەم بٸر جاي اقيقاتتى ەسٸمٸزگە سالۋدان جالىقپايتىن: سابىرلىق پەن ەڭبەكتٸڭ جەڭبەيتٸن نەرسەسٸ بولمايدى.
يە, مەن دەۋلەتتٸ دە بەرەكەلٸ ٷي قىزىمىن. مىسالى, 60-جىلدارى ەڭ بٸرٸنشٸ تەلەديدار بٸزدٸڭ ٷيدە بولدى, سول ۋاقىتتاعى ەڭ كەرەمەت دەگەن ماشينا مٸندٸك, ونىڭ سەبەبٸ – ەكەم ٶز قاتارىنىڭ الدىندا بولىپ, بارلىعىنا ٶز ەڭبەگٸمەن, اقىلىمەن قول جەتكٸزگەن.
الايدا كٷندەلٸكتٸ ەكەمنەن, اتامنان ەستيتٸنٸمٸز: «پارتييالىق باسشى بالاسىمىن دەپ داندايسىماڭدار, ماستانباڭدار. ەل سەندەردٸڭ جٷرٸس-تۇرىستارىڭا قارايدى, سوندىقتان ٶزگەگە ٷلگٸ بولۋ كەرەك. مۇرىندارىڭدى كٶككە كٶتەرمەڭدەر».
جازدا بٸزدٸ, بالالاردى ٷش ايعا اۋىلعا جٸبەرەتٸن. مەن 12 جاستا بولاتىنمىن. جالاڭ اياق سابان قوسىلعان بالشىق يلەپ, كٸرپٸش قۇيىپ, كەپتٸرٸپ, ٷي قۇرىلىسىنا جەردەمدەسەتٸنبٸز.
ٷيدە قوي سويعاندا, ەت بۇزا الاتىنبىز, اتامىزعا قويدى توعىتىپ, جٷنٸن قىرقۋعا دا كٶمەكتەسەتٸنبٸز... جاستاي بٸزدٸ ەڭبەككە باۋلىعان. ەكەمٸزدٸڭ اقىلى ارقاسىندا ەڭبەك ەتكەن ادام الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتەتٸنٸن ۇعىپ الدىق. بٸر قىزىعى, ەكەم دەرٸگەر بولۋدى ارمانداعان ەكەن, ال اۋىل اقساقالدارى بولسا ودان... ماشينا دەرٸگەرٸ بولۋىن سۇراپتى, ينجەنەر-مەحانيك بولۋىن.
ەكەمنٸڭ ارمانى بولار, ماعان اۋىپ, مەديتسينا شىڭدارىنا جەتەلەگەن. ەكەمنٸڭ قولىنان كەلمەيتٸنٸ جوق بولاتىن: ەسٸككە قۇلىپ ورناتۋ, كيٸز ٷي تٸگۋ, ٸستەن شىققان زاتتاردى جٶندەپ, قالپىنا كەلتٸرۋ.
مىسالى, الىستا كەلە جاتقان تراكتوردىڭ گٷرٸلٸنەن «دياگنوزىن» قويىپ, قانشالىقتى جٶندەۋ جۇمىستارىن تالاپ ەتەتٸنٸن بٸلەتٸن. باسشى ەكەنمٸن دەمەي, بارلىق تەحنيكانى ٶزٸ جٶندەيتٸن.
بٸز ٶزٸمٸزدٸ «التىن جاستار» دەپ سانامايتىنبىز, ەكەمٸزدٸڭ قولىنان كٶپ نەرسە كەلٸپ تۇرسا دا, ول كٸسٸ بٸزدٸ ٶز ەڭبەكتەرٸڭمەن جەتەسٸڭدەر دەپ ارتىق ەركەلەتپەيتٸن. سوندىقتان جەتٸستٸكتەرٸمٸز ماڭداي تەر ارقاسىندا كەلەتٸن. مەن مەكتەپتٸ ٷزدٸك بٸتٸرٸپ, جوعارى وقۋ ورنىن قىزىل ديپلوممەن تەمامدادىم. ٷيدە سيىر ساۋىپ, نان جاپتىم.
انامىز مۇعالٸم بولاتىن, ال ٷيدە كەلٸپ-كەتەر قوناقتاردى كٷتۋدەن قولى بوسامايتىن. جٶنسٸز ايمالاپ, ەركەلەتٸپ كٶرگەن ەمەس. بٸرٸنشٸ نەمەرە بولعاندىقتان, اپام مەن اتامنىڭ قولىندا ٶستٸم, سوندىقتان بولار, اناما دەگەن بٸر ۇستامدىلىق قالىپتاستى.
ەندٸ اتام مەن اپامنىڭ بٸزگە, نەمەرەلەرٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸندە شەك جوق ەدٸ! تٸپتٸ تۇرمىس قۇرىپ, ٷيٸمە اندا-ساندا بٸر كەلگەندە اپام باسىمنان اياعىما دەيٸن سٷيٸپ, جٷرەگٸ ٷزٸلٸپ كەتەردەي ساعىنىش سٶزدەرٸن ايتىپ, ەمٸرەنٸپ, بار مەيٸرٸمٸن تٶگەتٸن. قازٸر سونداي اپالار بار ما دەسەڭٸزشٸ?
– باۋىرلارىڭىز, سٸڭلٸلەرٸڭٸز قانداي ماماندىق يەلەرٸ بولدى?
– پەريزات بايقوشقاروۆا, – دەرٸگەر, ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى رەپرودۋكتولوگتاردىڭ بٸرٸ. بالا كەزٸندە وعان ايتۋشى ەدٸم: «سەن دەرٸگەر بولاسىڭ!» – دەپ. ول دا مەكتەپتٸ التىن مەدالمەن بٸتٸرٸپ, مەدينستيتۋتقا تٷستٸ. حيمييا مەن بيولوگييا پەندەرٸ ەمتيحانىنا ٶزٸم دايىندادىم. قالعان باۋىرلارىم مەن سٸڭلٸلەرٸم بيزنەس جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەت سالالارىندا.
«بالانى باعۋ مەن تەربيەلەۋ ەكٸ بٶلەك ۇعىم»
– قازٸرگٸ كٶپبالالى انالارعا بەرەر كەڭەستەرٸڭٸز بار ما?
– كٶپبالالى انا بولۋ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. ادامنىڭ جانۋاردان ايىرماشىلىعى نە? ساناسى مەن ۇرپاعى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ. جانۋارلار دا تٶلٸنە قامقور بولىپ جاتادى.
الايدا ۇرپاعىنا دەگەن قامقورلىق ادامدا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن, تەربيەمەن ۇشتاسۋ كەرەك. مىسالى, مەنٸڭ ەكٸ ۇلىم بار, ولار ٷشٸن زور جاۋاپتىمىن دەپ سانايمىن. مورالدىق تا, ماتەريالدىق تا. مەنٸڭ مٸندەتٸم – ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن قاجەت نەعۇرلىم مول بٸلٸم, تەربيە بەرۋ.
بالانى باعۋ مەن تەربيەلەۋ ول ەكٸ بٶلەك ۇعىم, بٸز وسى ەكٸ ۇعىمدى بٷگٸندە كٶبٸنەسە شاتاستىرىپ العانبىز. تاماعى توق, كيٸمٸ بٷتٸن بولسا بولدى دەپ ويلايتىن اتا-انالار دا بارشىلىق.
دٷنيەگە پەرزەنت ەكەلۋدەن بۇرىن ونى دۇرىس تەربيەلەي الاسىڭ با, ماتەريالدى جەنە رۋحاني قۇندىلىقتاردى پاش ەتە الاسىڭ با, – تارازىلاپ, جٷز ويلانۋ قاجەت.
ەرتەڭگٸ كٷنٸ ۇرپاعىڭ باقىتتى ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولا ما? ەرينە, وسىنداي ويعا بەرٸلٸپ, سارىۋايىمعا سالىنسا, ادام ۇرپاق جالعاستىرۋدان باس تارتۋى دا مٷمكٸن.
كٶپبالالى انا بولۋ – مەنٸڭشە, بالاسى تۋرالى تەۋلٸگٸنە 24 ساعات ويلاۋ. ٶمٸرگە كەلۋ نەرەستەنٸڭ قالاۋى ەمەس.
يە, بالا ماحابباتتان جارالادى, ونىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە سەبەپشٸ – اتا-اناسى. الايدا ادام بالاسى ٶزٸمشٸلدٸگٸ جەتەگٸندە كەتە بارۋى قاتە. جاس نەرەستە سونداي تەتتٸ, سونداي سٷيكٸمدٸ, ولارمەن وينايمىز, ايمالايمىز, يٸسٸنە تويمايمىز. ٶسە كەلە تالعامدارى دا ۇلعايا تٷسەدٸ, كٶپ نەرسە تالاپ ەتەدٸ.
«انا بالادا بەرٸ بار, مەندە جوق, مەن سەندەرگە مەنٸ تۋ دەگەن ەمەسپٸن. كيەر كيٸمٸم جوق. كينوعا بارعىم كەلەدٸ...» تاعى سوندايلاردى جيٸ ەستۋگە بولادى. ال وسى زاماندا كينوعا بارىپ كٶر: بٸر بالاعا كەم دەگەندە 3 مىڭ تەڭگە قاجەت. بٸز جاپپاي بەسەكەلەستٸك جەنە نارىقتىق قاتىناستار زامانىندا ٶمٸر سٷرۋدەمٸز.
ەل ەلٸ ونى تٷسٸنە قويعان جوق, ەسٸرەسە كسرو زامانىن ەستە ساقتاعاندار: ولار شەكارانىڭ تاستاي بەكٸتٸلگەن, ارتىق اقپارات جوق زاماندا, مەملەكەت جۇمىسپەن, مەديتسينامەن, اقىسىز بٸلٸم بەرۋمەن, بالاباقشامەن قامتيتىنىنا ٷيرەنگەندەر.
ول كەزدە كيٸم-كەشەك پەن ازىق-تٷلٸكتٸڭ الۋان تٷرلەرٸ بولماعان دا. كاراوكە-كلۋب سەكٸلدٸ قىزىقتىرىپ ۇرىندىرار ساۋىق تٷرلەرٸ دە بولماعان. بٸزگە ٶمٸر سٷرۋ جەڭٸلٸرەك بولاتىن, ٶيتكەنٸ ول زاماندا ازعا قاناعات بولاتىن, تاماق, كيٸم تاڭدايتىن مٷمكٸندٸك بولمايتىن, ازداپ جەيتٸن تاماق, بٷتٸن كيٸم بولسا سونىمەن بەرٸ تەڭ بولىپ جٷرە بەرەتٸن.
مەنٸڭ كيگەن كٶيلەكتەرٸمدٸ سٸڭلٸلەرٸم توزدىراتىن. پەچەنە, ۆافلي دٷكەنگە تٷسسە مەز بولاتىنبىز, ەيتپەسە ولاردى دا, تورتتاردى ٷيدە پٸسٸرەتٸنبٸز. ال بٷگٸندە بارشىلىق زامانى, ينتەرنەت ارقىلى دا, شەتەلگە بارعاندا دا كٶرەتٸنٸمٸز مٷلدەم باسقا ٶمٸر, بەسەكە, نارىق.
سول ٷشٸن وسى بٷگٸنگٸ زاماندا اتا-انانىڭ تەربيەسٸ ەڭ باستى ورىندا تۇرۋ كەرەك, بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي, بٸراز اتا-انالار ونى تٷسٸنبەيدٸ, بالاباقشا, مۇعالٸمدەر تەربيەلەۋ كەرەك دەپ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سولارعا جٷكتەيدٸ.
بۇرىنعى زاماندا بالانى تەربيەلەۋ جەڭٸلدەۋ ەدٸ, ۇرىسىپ, سوعىپ تەربيەلەۋگە بالالار كٶنٸپ جاتاتىن. بٷگٸندە تەۋەلسٸزدٸك زامانىندا بالالار ٶتە ساۋاتتى, ولار دٷنيەجٷزٸنەن سارقىراپ قۇيىلىپ جاتقان نەشەتٷرلٸ وڭ دا, كەرٸ دە اقپاراتتى وقيدى, بۇرىنعى ەسكٸ تەربيە ەدٸسٸنە كٶنبەيدٸ. سوندىقتان اتا-انالارى بالالارىن تەك جىلى سٶزبەن, پەرزەنتٸنە دەگەن ەرەكشە ماحابباتپەن, ولارعا سەنٸم كٶرسەتٸپ, ويىن تىڭداپ, ولارمەن ساناسىپ, ەڭ جانىن تٷسٸنەتٸن دوسى رەتٸندە بولسا عانا بالالار تەربيەلەۋگە كٶنەدٸ.
– بٷكٸل ەلەم وسىنداي كٷن كەشۋدە, بٸزگە نەگە بولماسقا?
– ٶمٸر سٷرۋ جەنە ٶمٸرگە ۇرپاق ەكەلۋ – زور جاۋاپكەرشٸلٸك.
ەرينە, سول جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ اتا-انالارمەن مەملەكەت دە بٶلٸسۋگە تيٸس, لايىقتى جەردەماقى تٶلەۋ جەنە باسقا دا ەلەۋمەتتٸك كٶمەك ارقىلى.
مەملەكەت ٷشٸن ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸز بالانى ٶزٸمٸز ٷشٸن تۋامىز, سونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
بالاعا «سەنٸ مەملەكەت ٷشٸن تۋدىم, قاجەتتٸلٸگٸڭدٸ سول ٶتەيدٸ» دەي المايمىز عوي?
تاعى ويلاندىراتىن بٸر مەسەلە – نەسيە مەن دەستٷرلەرگە دەگەن ساناعا سالىنباعان كٶزقاراسىمىز. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ ادامدار اقشا ساناۋدى جەنە مٷمكٸندٸكتەرٸنە شىنداپ قاراۋدى بٸلمەيدٸ.
باسقا جۇرتتان نەم كەم دەپ, جوسپارسىز قيمىل, ەرەكەت جاساپ, نەسيەنٸ ەسەپسٸز الىپ, بوسقا ارتىق شاشىلىپ, ارتىنان قيىن جاعدايلارعا تاپ بولىپ جاتقانداردى كٶرٸپ جاتىرمىز. «كٶرپەڭە قاراي كٶسٸل» دەپ بەكەر ايتىلماعان عوي.
ادامدار تەرەزەسٸ تەڭ بولىپ جاراتىلمايدى. بٸرەۋ جاراتىلىسىنان ويشىل, فيلوسوف بولسا, ەندٸ بٸرٸ ماتەماتيكاعا قابٸلەتتٸ, ٷشٸنشٸسٸ – مەديتسيناعا... زەرتحانامىزدا تٸپتەن بٸر ەكە, بٸر شەشەدەن ۇرىقتاندىرىلعان سەگٸز ەمبريوندى ميكروسكوپ ارقىلى قاراعان كەزدە دامۋلارىنىڭ تٷرلٸلٸگٸن اڭعارامىز: بٸرٸ قالىستا, ەكٸنشٸسٸ ٶلەدٸ, ٷشٸنشٸسٸنٸڭ بٶلٸنۋٸ دۇرىس ەمەس, ال تٶرتٸنشٸسٸ بولسا بەرٸنەن وزىپ شىعادى.
جالپى العاندا, 10 انالىق جاسۋشانىڭ ورتا ەسەپپەن العاندا تەك ەكەۋٸ عانا تٸرشٸلٸككە قابٸلەتتٸ. جاراتىلىستىڭ قاتاڭ زاڭى سونداي.
– نەسيە مەن دەستٷرلەرگە دەگەن ساناعا سالىنباعان كٶزقاراسىمىزدى قالاي ٶزگەرتۋگە بولادى, سول جٶنٸندەگٸ پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلدٸرسەڭٸز?
– توي مەن قۇدالىقتا وتىرىپ بوس ٶتكٸزگەن ۋاقىتىمىزدى ايايمىن. جاس تۋىستارىمىزدى ٷيلەنۋ تويىنىڭ شىعىسىن ٷنەمدەۋدٸ, تەاترلاندىرىلعان قويىلىم-كٶرٸنٸستەر قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ جوقتىعىن تٷسٸندٸرۋمەن جٷرمٸن.
بٸردە كٶرشٸمٸزدٸڭ ۇلىنىڭ ٷيلەنۋٸ شارالارىنا قاتىستىق. جاقىن ارالاساتىن بولعاندىقتان, جۇبايىم ەكەۋٸمٸز 7-8 رەت ەكٸ جاقتىڭ قۇدا تٷسۋ, قۇدالىق, سىرعا سالۋ, ۇزاتۋ توي, ٷلكەن توي, ەرتەڭٸنە قۇدا كٷتۋ كٸشٸ تويلارى سىقىلدى رەسٸمدەرٸنە قاتىسۋمەن قالادان-قالاعا بارىپ, بٸر اپتادان اسا جٷرٸپپٸز. كٸشٸ ۇلىم بولسا قاراۋسىز قالعانى.
سوندا بالامنىڭ ايتقانى: «بٸر ادامدى نەشە رەت ٷيلەندٸرە بەرۋگە بولادى? ٶزٸم مۇندايعا جول بەرمەيمٸن: تۋعان كٷنٸمدە جاساپ, كەشكە دەيٸن بارلىعىن بٸتٸرەمٸن».
بايقاساڭىز, كٸشكەنتاي بالالاردىڭ ٶزدەرٸ دە قازاق تويىنىڭ راتسيونالدى ەمەسٸنە كٶزدەرٸ جەتتٸ. سونشا ەۋرە بولىپ جٷرٸپ ٷيلەندٸرگەن جاستارىمىز 3 اي بولماي مٸنەزدەرٸ كەلٸسپەي اجىراسىپ كەتتٸ, سوندا ٸشتەي قىنجىلدىم, بالامدى قاراۋسىز قالدىرىپ, بوسقا ٶتكەن بەكەر ۋاقىتىمىزعا.
تاعى دا بٸر مەسەلە – كٶپ بالا تۋىپ, كەيٸن بٸرٸ-ەكەۋٸنە بارلىق اۋىرتپالىقتى جٷكتەپ قويۋ. قازاعىمىزدا ەدەتتە وتباسىداعى ونشاقتى بالادان جارامدىسى – بٸرەۋٸ, ەرٸ كەتسە ەكەۋ-ٷشەۋٸ.
سٶيتٸپ, ولار ٶمٸر بويى باۋىرلارىن تارتۋمەن ٶتەدٸ. تانىس جاعداي ما? تەجٸريبەمدە جاسى ۇلعايعان, ٷيلەنبەگەن, بالاسى جوق بٸراز ەيەلدەر كەزدەستٸ. جاسى 40-45-تەن اسقان ولار نەرەستەلٸ بولۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن ايتتى. جاستىق شاعى قالاي ٶتتٸ دەسەك, ٶزٸنەن كٸشٸ باۋىرلارىنىڭ جاعدايىن جاساۋمەن ۋاقىتتى ٶتكٸزٸپ العاندارىن ايتادى. باسقا مىسال.
كلينيكالارىمىزدىڭ بٸرٸندە قىزمەتتەگٸ 39 جاستاعى مەيٸربيكەنٸڭ جالعىز ۇلى بار. بٸردە: «كلينيكا مٷمكٸنشٸلٸگٸن پايدالانىپ, تاعى بٸر بالا تۋىپ الساڭ قايتەدٸ», – دەپ ەدٸم, – «مەن تۋىپ العىم-اق كەلەدٸ, بٸراق كٷيەۋٸم 13 بالانىڭ ٷلكەنٸ, وتباسىلىق مەسەلەلەردەن ەبدەن شارشاعان», دەگەن جاۋاپ ەستٸدٸم.
«ٶزٸڭ كٶتەرە قالساڭ, تۋ, قارسىلىعىم جوق. بالا تۋۋ ٷشٸن ەكو جاساۋعا ەدەيٸلەپ بارمايسىڭ. ۇلىم باۋىرلارىن پريتسەپ سەكٸلدٸ تارتىپ جٷرگەنٸن قالامايمىن. 5-6 بالانى تاۋىپ, تاۋىپ, بٸرٸن بٸرٸنە ٸلٸپ قويعاندى تەك بٸزدٸڭ قازاقتان كٶردٸم», دەپ اشىق ايتقان ەكەن.
– تاپ مۇنداي كٶپبالالى وتباسىلار بولعانىنا قارسىسىز با سوندا?
– مەن قارسى ەمەسپٸن. شامالارىڭىزدى بايقاپ, اياقتارىنان تٸك تۇرعىزىپ جٸبەرۋگە جەتەتٸنە كٶز جەتكٸزٸپ تۋىڭىزدار. كەيٸن بالالارىڭىز «كەدەيلٸككە ۇشىراتقاندارىڭ قالاي?» دەپ جٷرمەسٸن. مەملەكەت ەڭ قاجەتتٸ نەرسەلەرمەن عانا قامتيدى, قالعانى – اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸندە.
مىسالى, گەرمانييا تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزىنىڭ جەكە تۇرعىن ٷيٸ جوق. جۇمىس بار جەرگە قونىس تەبەدٸ. بٸز بولساق ٷي سالىپ, سول جەرگە بايلانىپ قالامىز. مەنٸڭ پايىمداۋىم بويىنشا, ادام ۇرپاعى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ 30 پايىزى مەملەكەت, قالعان 70 پايىزى ٶز مويىنىندا بولۋى تيٸس.
بٸز, قازاقتار, شەكتەن تىس مەيمانجاي, كٶڭٸلٸمٸز اشىق, قۋلىقتى بٸلمەيتٸن حالىقپىز, سوعىس جىلدارى جەنە ودان كەيٸن دە كٶپتەگەن حالىقتارعا پانا بولعانبىز. ٸندەت, اشارشىلىق, سوعىس, قۋعىن-سٷرگٸن, قيىن-قىستاۋ جىلدارىن باستان كەشٸرگەنبٸز.
سوعان قاراماستان, بايتاق كەڭ دالامىزدى يەمدەنٸپ, ٶسٸپ-ٶركەندەپ كەلە جاتىرمىز, بٷگٸنگٸ زامانعا ساي ٶمٸر سٷرۋگە تالپىنىپ جاتىرمىز, بۇل قۋاناتىن جاعداي.
بٸراق بٸز بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلٸنە عانا قاراپ قالماي, ٶزٸمٸز ٶزٸمٸزگە جاقسىلىق جاساۋدى ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك, باسقان قادامىمىزدى بايقاپ, ەسەپپەن ادىمداۋىمىز قاجەت.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن سايا زاعيپوۆا
