ەرلان ساعاديەۆ تٸزگٸنٸن ۇستاپ وتىرعان بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جوعارعى جەنە جوعارعىدان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ ماماندىقتارىنىڭ كلاسسيفيكاتورى» دەگەن قۇجاتىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن 01,02,2017 ج. قولدانىسقا ەنگٸزدٸ. اتالعان قۇجاتتىڭ «باكالاۆريات ماماندىقتارى» دەگەن 7.1. بٶلٸمٸندە قازاق تٸلٸ جەنە قازاق ەدەبيەتٸ ماماندىعى اتىمەن جوق. ونىڭ ورنىنا «مۇعالٸمدەردٸ تٸلدەر مەن ەدەبيەت بويىنشا دايارلاۋ» (پودگوتوۆكا ۋچيتەلەي پو يازىكام ي ليتەراتۋرە) دەپ جازىلعان. سٶيتٸپ, بجعم «قازاق تٸلٸ» مەن «قازاق ەدەبيەتٸ» ماماندارىن دايىنداۋدان باس تارتىپتى. بجعم-نىڭ بۇنىسىن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى? ساعاديەۆ مىرزانىڭ مينيسترلٸگٸنٸڭ قازاق ۇلتىن, تٸلٸن جويۋعا باعىتتالعان باستاماسىنا نارازىلىق بٸلدٸرٸپ قازاقستاننىڭ بٸر قاۋىم عالىمى اقورداعا حات جازىپتى.
ەلباسىنىڭ ٶزٸ ۇلتىمىزدىڭ ەدەبيەتٸندەگٸ جاۋھارلاردى, رۋحاني مۇرالاردى, تٸلدٸ, دٸلدٸ تٷگەندەپ جاتقاندا مۇنداي ماماندىقتاردان باس تارتۋ كٸمگە كەرەك بولدى? بٸز ٷنەمٸ مويىن سوزا كٶز سٷزەتٸن باتىستىڭ گارۆادىندا, وكسفوردى مەن كەمبريدجٸندە ساعاديەۆ مىرزا كەرەكسٸز دەپ تاپقان «ەدەبيەتتانۋ», «لينگۆيستيكا», «تاريح», «شىعىستانۋ» دەگەن پەندەر وقىتىلادى. مينيستر ساعاديەۆ مىرزا احمەتتٸڭ ەلٸپپەسٸن «ٶلتٸرٸپ» بولىپ, ەندٸ مەملەكەتتٸك تٸلگە شٷيلٸككەنٸ قالاي?
مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸنەن باسقا قانداي تٸل بولۋى مٷمكٸن?
ايگٷل ٸسماقوۆا, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– بٸر ايتا كەتەرلٸك مەسەلە, ماماندىقتار تٸزبەگٸندە «اۋدارما ٸسٸ, ٸلەسپە اۋدارما» دەگەن بار. بۇل فيلولوگييا – ەدەبيەتتانۋ مەن تٸلتانۋ سالاسىنىڭ بٸرٸ. ونى بٶلٸپ الۋ ارقىلى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ەندٸگٸ كەزەكتە تەك اۋدارماشىلىق ماماندىقتى عانا دايارلايتىن بولىپ وتىر. قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ, ەدەبيەتتانۋ, تٷركٸتانۋ, شىعىستانۋ تەرٸزدٸ عىلىم سالالارى قايدا قالدى? تٸپتٸ بۇل قۇجاتتا فيلولوگييا دەگەن سٶز جوق. وسى رەتتە مىناداي زاڭدى ساۋال تۋىندايدى: فيلولوگييا سالاسىن باسقا تٸلدەردٸڭ اۋدارماشىلارىن دايارلاۋمەن عانا شەكتەپ تاستاعانمىز قالاي? «تٸلدەردٸ وقۋ», «ەدەبيەت پەن لينگۆيستيكا» ماماندىقتارىنا توقتالايىن. ەلەمدٸك عىلىمي كلاسسيفيكاتورىنداعى «فيلولوگييا, ليتەراتۋروۆەدەنيە, لينگۆيستيكا» دەگەن اتاۋلار جويىلعان. «ەدەبيەت پەن لينگۆيستيكا» دەپ پەن رەتٸندە اتالعانىمەن بەرٸلەتٸن دەرەجە – «تٸلتانۋ» دەلٸنگەن. سوندا قاي ەلدٸڭ, كٸمنٸڭ ەدەبيەتٸ وقىتىلماق? نەگە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ اتى اتالمايدى? «يزۋچەنيە رودنوگو يازىكا» دەگەندە كٸمنٸڭ تۋعان تٸلٸن وقىتۋ كٶزدەلٸپ وتىر?
مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸنەن باسقا قانداي تٸل بولۋى مٷمكٸن? تٷسٸنەمٸن, ورىس تٸلٸ, اعىلشىن تٸلدەرٸن وقىتۋ – زاماننىڭ قاجەتتٸلٸگٸ. بٸراق اتالعان تٸلدەردٸڭ ٶز وتاندارى بار. مەملەكەتتٸك قازاق تٸلٸ مەن ونىڭ كٶركەم شەجٸرەسٸ – قازاق ەدەبيەتٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن وسىلايشا ىسىرىپ تاستاۋ ارقىلى بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قييانات جاساپ وتىرعاندايمىز. ەلٸمٸزدە قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەلەشەگٸ بۇلىڭعىر بولىپ تۇرعانىن وسىنداي قۇجاتتان-اق باعامداي بەرسەڭٸز بولادى.
بىلتىر قازاق تاريxى, قازاقستان تاريxى دەگەن ماماندىقتار جويىلعان كەزدە تاريحشىلار دەل وسىنداي كٷي كەشٸپ ەدٸ. ەندٸ مۇنداي جاعداي ەدەبيەتشٸلەردٸڭ, قازاق فيلولوگتارىنىڭ الدىنان شىققاندا, ۇلت عىلىمىنا تٶنگەن قاۋٸپتٸ ايتۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ ەسەپتەيمٸن. مەملەكەتتٸك تٸل مەن ۇلت ەدەبيەتٸ, ەلٸمٸزدٸڭ تاريxىمەن بٸرگە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ, ۇلت قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ ەمەس پە? ەگەر وسىلاي كەتەتٸن بولسا, ەندٸگٸ ۇرپاق كٷنٸ ەرتەڭ قازاق ەدەبيەتٸ تٷگٸلٸ قازاق تٸلٸنە دە زار بولعالى تۇر.
كٶرشٸلەس رەسەي ەلٸندە بۇل عىلىم سالاسى ورنىندا تۇر. ولار مۇنداي قادامعا بٸز سيياقتى بارا قويمايتىنى ايدان انىق. سەبەبٸ ەر مەملەكەت ٷشٸن ونىڭ تٸلٸ – ۇلت تۇتاستىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ مەسەلەسٸ. مينيسترلٸك رايىنان قايتىپ, بۇل قۇجات ٶزگەرتٸلمەسە قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋدىڭ ٶزٸ قيىن. تەۋەلسٸزدٸك كەزدە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەنە ول تٸلدەگٸ ەدەبيەتتٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كلاسسيفيكاتورىنا ەنگٸزە الماساق, بۇل ەلٸمٸزگە ابىروي ەپەرمەسٸ انىق.
بۇل ٶز انامىزدى باسقا تەپكەندەي ەرەكەت
ۇلان ەركٸنباي, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸ, قازاق تٸلٸ جەنە جالپى تٸلدەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ:
– XX عاسىر باسىندا تٸل مەن ەدەبي مۇرالارىمىزدى تانۋ كەسٸبي دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ دەپ قۋاندىق. ەدەبي, سىني, ەستەتيكالىق پٸكٸرلەردٸڭ تٶركٸنٸ سان عاسىرعا كەتسە دە كەسٸبي ەدەبيەتتانۋدى بٸز الاشتىقتاردان باستاپ جٷرمٸز. وسىنى ايتىپ, ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ “ەدەبيەت تانىتقىشىن” كەسٸبي ەدەبيەتتانۋدىڭ باسى دەپ مەسكەۋدە بايانداما جاساعانىمدا: ىزاعا بۋلىعىپ, جٷزدەرٸن قىزعانىشتىڭ وتى شارپىپ, بٸرەر پروفەسسور مەن بٸرقانشا دوتسەنتتٸڭ زالدان شىعىپ كەتكەنٸ ەلٸ ەسٸمدە. سونداعى قىزعانىشتارىنىڭ مازمۇنى: “توموشەۆسكييدەن بٸر جىل, باحتيننەن ٷش جىل بۇرىن كەشەندٸ تەورييالىق ەڭبەك جازاتىن, كتو ون تاكوي بايتۋرسىنوۆ” بولاتىن. ول 2003 جىل بولاتىن. مۇنداي قاسيەتتتٸ دوداعا مەنٸ باعىتتاعان ز.احمەتوۆ, ز.قابدولوۆ, ا.ٸسٸماقوۆا, ك.سىزدىقوۆ, ف.فاتكۋللين سىندى بٸر شوعىر زييالىلار ەدٸ. مەن ول كٸسٸلەرگە مەڭگٸلٸك قارىزدارمىن. ەلەمدەگٸ ەڭ سۇلۋ, ەڭ تازا ماماندىققا باۋلىعانى ٷشٸن.
ال قازٸرگٸمٸز نە? راس, قازٸر “قازاق فيلولوگيياسى”, “قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ” ماماندىعى اسا مودنىي ەمەس شىعار. ونى مويىندايمىز. ونداي ۋاقىتشا مودنىيلىققا قىزمەت ەتەتٸن ماماندىقتار ەمەس ولار. ەكٸ ماماندىق تا حالىق دانالىعىمەن, سٶز اتتى قۇندىلىقپەن, رۋح اتتى قاسيەتپەن تٸكەلەي جۇمىس جاسايدى. بٷگٸنگٸ جەۋدٸرەگەن قازاقى قۇندىلىعىمىزدىڭ شىراقشىسىنا اينالعان وسى سالا ماماندارى قازٸر كٸسٸ مٷسٸركەرلٸك حالدە. اسىلىندا, بارلىق ماماندىقتاردىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى سٶز. مەتٸن.قيسىن. قۇندىلىق. اتى اتالعان دٷنيەلەر بٷگٸنگٸ مينيسترلٸك قاجەتسٸز ساناپ وتىرعان ەكٸ ماماندىقتىڭ نەگٸزگٸ نىسانى. سوندىقتان, بۇل ماماندىقتى ەش تالقىسىز قىسقارتۋ مٷمكٸن ەمەس. كەرٸسٸنشە, جاڭا فورماتتا تٷرلەندٸرٸپ قۇندىلىعىن ارتتىرۋدى ەل بولىپ اقىلداسۋىمىز كەرەك. ەيتپەسە, ٶز انامىزدى باسقا تەپكەندەي ەرەكەت قوي بۇل…
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
