يە, راس باتۋميدٸ گرۋزييانىڭ موناكوسىنا اينالدىرعىم كەلدٸ. ەلگە تۋريست تارتۋمەن تٸكەلەي ٶزٸم اينالىستىم.
ەربٸر ينۆەستورمەن جەكە جولىعىپ, يٸلٸپ تٶسەك, جايىلىپ جاستىق بولدىم.
قىدىرتتىم, كونتسەرتكە اپاردىم, بيلەتتٸم, ماسايتتىم, قىمبات مەيرامحانالاردان دەم تاتقىزدىم, مونشاعا اپارىپ ارقاسىن ىسقىلادىم, گرۋزين شارابىنىڭ ەڭ باعالى دەگەنٸن الدارىنا توستىم, تٸكۇشاقپەن تۇتاس گرۋزييانى ارالاتتىم, ەي, ەيتەۋٸر قارجىسىن بٸزگە قۇيدىرۋ ٷشٸن نە ٸستەمەدٸم دەسەڭشٸ.
جەڭٸل جٷرٸستٸ قىزدارعا عانا جولاتقام جوق, ٶزگەسٸن تٷگەل اتقاردىم.
ينۆەستورلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸمەن وتباسى بولىپ ارالاسىپ-قۇرالاسىپ كەتتٸك كەيٸننەن. ٶيتپەسٸمە شارام جوق ەدٸ, شٸكٸرەيٸپ, شٸرەنٸپ وتىرسام ينۆەستور ات-تونىن الا قاشار ەدٸ.
...
موناكو كنيازٸ البەردٸ ارنايى شاقىرتىپ, ٷش كٷن بويى ەل ارالاتتىم. كنيازعا كەلگەندە قىزىق وقيعا بولدى.
سۆانەتييادان باتۋميعا ورالار تۇستا ەۋروپاداعى ەڭ بيٸك تاۋ ۋشگۋليدٸڭ القىمىندا ورنالاسقان اۋىلدىڭ ٷستٸنەن ۇشىپ بارا جاتتىق.
بۇل اۋىل باعزى اۋىل. VII عاسىردان بەرٸ بار. تۇرعىنداردىڭ ٶمٸر داعدىلارى دا سول دەۋٸردٸ ەسكە سالادى. جارىق جوق. ٶركەنيەتتٸڭ يگٸلٸگٸنەن ادا, جالپاق ەلەمنٸڭ ىردۋ-دىردۋىنان جىراقتا جاتقان اۋىل-تۇعىن.
البەر كنياز ەلگٸ اۋىلعا توقتاپ, از ايالدايىقشى, كٶرگٸم كەپ قىزىعىپ تۇرمىن, تٸكۇشاق وسى اراعا قونسىنشى دەپ قولقالادى.
قادٸرمەندٸ مەيماننىڭ كٶڭٸلٸن قالدىرعانىمىز ورىنسىز بولار ەدٸ. قوندىق. تٸكۇشاق ٸشٸندە تٶرتەۋمٸز – مەن, ۇشقىش جٸگٸت, كنياز البەر جەنە ونىڭ كٶمەكشٸسٸ. تٷستٸك. تٷسە سالا اۋىل تۇرعىندارى قورشاپ الدى. مەنٸ بٸردەن شىرامىتتى, كنياز البەردٸ تانىعان جوق, نازار دا اۋدارعان جوق.
الاقانداي اۋىلعا پرەزيدەنتتٸڭ اياق باسقانى ايتۋلى وقيعا. امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيٸن تۇرعىندار بٸزدٸ اۋىل شەتٸندە ورنالاسقان مۋزەيگە الىپ جٷردٸ. بۇل مۋزەيدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ سوندا, سوناۋ ريم يمپەريياسىنىڭ جەدٸگەرلەرٸ ساقتالعان.
تۇرعىنداردى تٷگەل ٸلەستٸرگەن جوقپىز, ەكٸ-ٷشەۋٸ عانا جول باستادى. اۋىلدىڭ جالعىز اياق جولىمەن مۋزەيدٸ بەتكە الىپ تارتىپ بەردٸك.
جول بويى جولىققان اۋىل ادامدارىنىڭ اۋلاسىندا از ايالداپ, جەرگٸلٸكتٸ جۇرت راكى دەپ اتايتىن اراقتان دەم تاتتىق. مۋزەيگە جەتكەنشە كنياز البەر ەجەپتەۋٸر قىزىپ الدى. تۇرعىندارمەن قالاي تٸل تاپقانى بەلگٸسٸز, ەلدەنەنٸ ايتىپ كٶڭٸلدٸ كەلەدٸ. جول باستاعان جٸگٸتتەردٸڭ الدىن وراپ, كەرۋەننٸڭ كٶش باسىنا شىعىپ الدى.
مۋزەيگە جەتە بەرە الدىمىزدان تايىنشاداي تٶبەت ارسىلداپ شىقپاسى بار ما! قاپەلٸمدە قايتەرٸمٸزدٸ بٸلمەي ابدىراپ قالدىق. ۇشقىش جٸگٸت شاميلدٸڭ ۇلتى داعىستاندىق-تۇعىن. جاۋىرىنىم جەر يٸسكەمەگەن بالۋانمىن دەپ بٶسكەندە سونداي ەدٸ, ەلگٸ الپامساداي تٶبەتتٸ كٶرگەندە شاميل ەكەش, شاميل دا جىلىستاي بەردٸ.
تٶبەت كنياز البەرگە تۋرا تارتتى. ازۋ تٸسٸ اقسيىپ, اۋزىنان اق كٶبٸگٸ اقتارىلىپ, شايناپ جٸبەرۋگە شاق تۇر.
جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار دا ەلگٸ يتتٸڭ شايپاۋ جٷزٸن كٶرٸپ تەيت دەۋگە باتپادى بٸلەم.
بٸتكەن جەرٸم وسى دەپ ويلادىم. وقيعانىڭ ەرٸ قاراي قالاي ٶربيتٸنٸ كٶز الدىمدا كٶلبەڭدەپ ٶتتٸ.
كنياز البەر گرۋزيياعا كەلەردەن ەكٸ اپتا بۇرىن نەكەلەسكەن. تويىن تٸكەلەي ەفيردەن كٶرسەتٸپ, كٷللٸ ەلەم تاماشالاعان ەدٸ. ال ەندٸ نە بولدى?
ەرتەسٸنە-اق ەۋروپاداعى گازەت-جۋرنالدىڭ بٸرٸ قالماي: «گرۋزييادا قىدىرىپ جٷرگەن كنياز البەردٸ يت تالاپ ٶلتٸردٸ. ٷيلەنگەنٸنە اي دا تولماعان بەيشارا كنيازدٸڭ جارى جەسٸر قالدى».
«سااكاشۆيلي سورلاتتى. يت تالاپ تاستاعان كنياز البەر شۇعىل تٷردە گرۋزييادان موناكوعا جەتكٸزٸلدٸ» دەپ جامىراسا جازادى.
«گرۋزييانى تۋريستٸك ورتالىققا اينالدىرام دەگەن ارمان-مۇراتىم ەدٸرە قالادى» دەپ ويلادىم.
سٶيتكەنشە بولعان جوق, ٶزٸنە قاراي تۇرا ۇمتىلعان تٶبەتتٸ كنياز البەر قۇلاشىن سەرمەپ, تۇمسىقتان تاڭق ەتكٸزٸپ ۇرماسى بار ما!
مۇندايدى كٷتپەسە كەرەك, ەلگٸندە عانا البەردٸ جۇلىپ جەۋگە شاق تۇرعان ەلگٸ يت قۇيرىعىن بۇتىنا قىسىپ, جىم-جىلاس جوعالدى.
تايىنشاداي يتتٸ تالدىرا جازداعان كنياز موناكوعا ورالعاسىن ەلگٸ وقيعانى كەلٸنشەگٸنە ەدەمٸلەپ تۇرىپ ەڭگٸمەلەپ بەرٸپتٸ.
گرۋزييانى قۇمارى قانعانشا ارالاعان البەر اقىرىندا باتۋميگە قوماقتى ينۆەستيتسييا قۇيۋعا كەلٸستٸ.
...
پۋتين رەسەيگە گرۋزين شارابىن كٸرگٸزۋگە تىيىم سالعاندا ونىڭ جارناماسىن جاساۋدى ٶز موينىما الدىم.
تبيليسيدەن سەل شەتكەرٸرەك اۋماعى ەرٸ كەتسە ەكٸ گەكتار جٷزٸم باعىن ساتىپ الىپ, ەلگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن شەتەلدٸڭ پرەزيدەنتتەرٸ, پرەمەرلەرٸن ەلگٸ جٷزٸمدٸككە الىپ باردىم.
كەلٸسسٶزدەردٸ وسى ارادا جٷرگٸزدٸك. مەركەل, بۋش, وباما, يۋششەنكو, ساركوزي سەكٸلدٸ ەيدٸك ادامدار جٷزٸمدٸ تاباندارىمەن تاپتاپ, شاراپ جاسادى.
مۇنى شاراداعى جۋرناليستەر تاسپاعا تٷسٸرٸپ, جارىسا جارييالاپ جاتتى. جاھاندىق دەرجاۆا باسشىلارىنىڭ جالاڭ اياق جٷزٸم كەشٸپ, شاراپ ەزٸرلەگەنٸ كٸمگە دە بولسا قىزىق قوي.
گرۋزين شارابىنىڭ جارناماسىن وسىلاي جٷرگٸزدٸك.
گرۋزييانىڭ اۋماعى الاقانداي عانا. تۋريزمدٸ دامىتپاساق كەرۋەننەن قالارىمىزدى تٷسٸندٸم. تبيليسيدٸ مالدانىپ وتىرا بەرگەننەن وپا تاپپاس ەدٸك.
...
باتۋميدٸ دامىتۋدا تٷرٸكتەردٸڭ كٶپ كٶمەگٸ تيدٸ. بۇل ٶلكە تٷركييامەن شەكارالاس جاتىر. دەل وسى اۋماقتا 10 ملن-عا تارتا ادام تۇرادى.
الدىمەن تٷركييا مەن گرۋزييا اراسىندا ەركٸن بارىس-كەلٸس ورناتتىق, تٷرٸك تۋريستەرٸ گرۋزيياعا جەكە باسىن راستايتىن كەز كەلگەن كۋەلٸكتٸ كٶرسەتٸپ ۆيزاسىز كٸرەتٸن بولدى.
گرۋزييانىڭ تاپ ٸرگەسٸندەگٸ تٷركييانىڭ شەكارا ماڭى تۇرعىندارى جٷزدەپ, مىڭداپ باتۋميگە اعىلا باستادى بۇدان سوڭ.
سٶيتسەم, تٷرٸكتەر ٷشٸن باتۋمي بٶتەن ەمەس ەكەن. بۇل ٶلكەنٸ ٶز ارالارىندا «مەملەكەتٸم», بىلايشا ايتقاندا, تۋعان توپىراقتىڭ بٸر پۇشپاعى دەپ اتايدى ەكەن ولار.
بۇل دا تەكتەن-تەك ەمەس. XVIII عاسىردىڭ باسى حٸح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيٸن باتۋمي وسمان يمپەريياسىنىڭ قۇرامىندا بولدى.
ەردوعانمەن العاش تانىسقاندا:
«باتۋميدٸڭ ٶتكەن تاريحىن ەجەم مايىن تامىزىپ ەڭگٸمەلەگەندە اۋزىمنىڭ سۋى قۇرىپ تىڭدايتىن ەدٸم. بٸر بۇيىمتايىم بار. تانىستىعىمىزدىڭ قۇرمەتٸنە باتۋميگە الىپ بارساڭىز» دەپ ٶتٸنگەنٸ ەسٸمدە.
سول جولى باتۋميدٸ ارالاعان ەردوعاننىڭ ەڭسەسٸ تٷسٸپ, تٷركيياعا تۇنجىراپ ورالعانى دا جادىمدا.
«مۇندا داۋىل جٷرگەن بە, ەلدە ودان ٶزگە تابيعي اپاتقا تاپ بولدىڭىزدار ما? ەجەم ايتاتىن باتۋمي مٷلدە باسقا بولاتىن», دەپ ەدٸ ول.
بۇل سول كەزدەگٸ گرۋزييانىڭ توزىڭقىراپ تۇرعان تۋريزمٸنە بەرٸلگەن شىنايى باعا ەدٸ.
گرۋزييا مەن تٷركييانىڭ اراسىندا ەركٸن بارىس-كەلٸس ورناعاسىن تٷرٸكتەر تايلى-تۇياعى قالماي باتۋميگە اقشا قۇيۋعا كٶشتٸ. باتۋميگە بەت العان تٷرٸكتەردٸڭ كٶبٸ ساۋىق ٸزدەپ كەلەتٸن. ولار مۇندا كازينو وينايتىن, قىدىراتىن, تٷنگٸ كلۋبتاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىراتىن, ٸشٸپ-جەيتٸن.
باتۋمي تٷرٸك تۋريستەرٸ ٷشٸن ەۋروپانىڭ بٸر بٶلشەگٸنە اينالدى, وسىلايشا.
باتۋمي تٷرٸك ينۆەستورى ٷشٸن قارجىلىق وفشورعا اينالدى. بٸرٸنشٸدەن, بٸزدە سالىق تٶمەن, اقشا اۋدارىمدارى جەڭٸل, سەيكەسٸنشە جەمقورلىق اتىمەن جوق.
باتۋميدەگٸ ەكونوميكالىق ەركٸندٸك تٷرٸكتەردٸ بٸردەن باۋراپ الدى.
باتۋميدەگٸ ەڭ العاشقى زامان سۇرانىسىنا ساي قوناقٷيدٸ تٷرٸك بيزنەسمەنٸ نۇرەتين چارميكلى تۇرعىزدى.
سٶيتٸپ, تٷرٸكتٸڭ ٶزگە ينۆەستورلارىنا باتۋميگە قارجى قۇيۋعا جول اشتى.
چارميكلى تٷركييانىڭ گرۋزيياداعى ەلشٸسٸ-تۇعىن. بٸز وعان باتۋميدەگٸ لاۆرەنتيي بەرييانىڭ ساياجايىن سۋ تەگٸنگە ساتا سالدىق. ٸشٸ-سىرتى ساتپاق-ساتپاق ساياجايدىڭ سىقپىتى كەتٸپ تۇرعان. ونى بەرٸبٸر دە ەشكٸم الماس ەدٸ.
ال چارميكلى دەل وسى جەردەن ەزٸر ەلەمگە ەيگٸلٸ شەراتون قوناقٷيٸنٸڭ قابىرعاسىن قالادى. اۋماعى اتشاپتىرىم كازينو تۇرعىزدى. بۇلاردىڭ ٸرگەسٸنەن قوناقٷي مەن كازينو قىزمەتكەرلەرٸنە ارناپ باسپانا سالدى.
باتۋميگە ينۆەستوردى وسىلاي تارتتىق.
ميحايل سااكاشۆيليدٸڭ «پروبۋجدەنيە سيلى» كٸتابىنان
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
