ترانسشەكارالىق ٶزەن وبلىستىڭ بٸرنەشە ميلليون حالقىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتكەنٸ بىلاي تۇرسىن, تايازدانىپ بارا جاتقان كاسپيي سۋ قويماسىنا دا قۇيادى.
الايدا, ورىنبور قالاسىنىڭ ماڭىندا تاسقىن بٶگەتٸنٸڭ سالىنۋى تۋرالى سوڭعى جاڭالىق قازاقستان مەن رەسەي ەكولوگتارىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, بۇل جوبانىڭ ەسٸرەسە, قورشاعان ورتاعا, سۋ بالانسىنا, ايماقتاعى ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدٸككە, سايىپ كەلگەندە, بٷكٸل ەكونوميكاعا تيگٸزەتٸن كەرٸ ەسەرٸ تۋرالى كٷدٸك بار.
ايتالىق, ەكولوگتار بٶگەت سالۋ جايىق ٶزەنٸندەگٸ سۋدىڭ تابيعي اعىنىندا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەرگە ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن العا تارتادى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ٶزەننٸڭ قالىپتى دامۋى مەن ەكولوگييالىق جاعدايىن بۇزىپ, بٸردەن ەكولوگييالىق اپاتقا ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
نەگٸزگٸ قاۋٸپتەردٸڭ بٸرٸ سۋ ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى. بۇل بيوەرتٷرلٸلٸك پەن سۋ ەكوجٷيەگە, سونداي-اق ٶزەنگە تەۋەلدٸ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. مۇنىڭ سالدارىنان ٶزەندٸ مەكەندەگەن بالىقتار مەن سۋ جەندٸكتەرٸ تاستاپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەن.
ەڭ باستىسى, ەكولوگتار بٶگەتتٸڭ سالىنۋى ايماقتىڭ ەكولوگييالىق تەپە-تەڭدٸگٸن بۇزاتىنىن ەسكەرتەدٸ. جايىق ٶزەنٸنٸڭ سۋ رەجيمٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ جەنە تابيعي جاعالاۋلارىنىڭ بۇزىلۋى توپىراق ەروزيياسىنا, تابيعي اۋماقتاردىڭ جوعالۋىنا جەنە جەرگٸلٸكتٸ فلورا مەن فاۋنانىڭ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا ەكەپ سوعۋى ىقتيمال. وسى تۇرعىدا ەكولوگتار قورشاعان ورتاعا ىقتيمال ەسەردٸ بارىنشا ازايتۋ جەنە بيولوگييالىق ەرتٷرلٸلٸكتٸ قورعاۋ شارالارىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن ساراپشىلارمەن, ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلەرمەن جەنە جۇرتشىلىقپەن قوسىمشا ەكولوگييالىق زەرتتەۋلەر مەن كونسۋلتاتسييالار ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنادى.
مەسەلەنٸڭ مەنٸ نەدە?
بۇۇ-نىڭ ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتٸلەرٸ مەن حالىقارالىق كٶلدەردٸ قورعاۋ جەنە پايدالانۋ تۋرالى كونۆەنتسيياسىنا سەيكەس قازاقستان مەن رەسەي بٶگەتتەر مەن سۋ قويمالارىن سالۋ مەسەلەسٸن كەلٸسۋٸ كەرەك. سونىڭ جالعاسى رەتٸندە 2010 جىلى رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتٸلەرٸن بٸرلەسٸپ پايدالانۋ جەنە قورعاۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويدى.
كەلٸسٸم رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى سۋ رەسۋرستارىن, ونىڭ ٸشٸندە جايىق ٶزەنٸن پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كٶمەكتەسەتٸن ماڭىزدى مەملەكەتارالىق قۇجات بولىپ تابىلادى.
الايدا, مۇنداي قارىم-قاتىناسقا قاراماستان, رەسەي تاراپى ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن بۇزىپ, ورىنبور قالاسىنداعى جايىق ٶزەنٸنٸڭ سۋ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ ٷشٸن تاسقىن بٶگەتٸن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بۇل مەسەلە قر پارلامەنتٸنٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسىندا قىزۋ تالقىلاندى. ەسكە سالا كەتسەك, 2021 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە دەپۋتات دٷيسەنباي تۇرعانوۆ ترانسشەكارالىق ٶزەندەر مەسەلەسٸن كٶتەرگەن بولاتىن. ول بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق كونۆەنتسيياسى مەن رەسەي فەدەراتسيياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى شەكارادان ٶتەتٸن سۋ وبەكتٸلەرٸن بٸرلەسٸپ پايدالانۋ تۋرالى كەلٸسٸمدٸ بۇزۋ جاعدايلارىن اتاپ ٶتتٸ.
بۇدان شىعاتىن شەشٸم قانداي?
«اق جايىق» (azh.kz) ينتەرنەت-باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, «ەكٸ ەل ماماندارىنىڭ 2016 جىلى دايىنداعان اۋقىمدى ەسەبٸنە سەيكەس, ورالداعى سۋ اعىنىنىڭ كٶلەمٸ 70-شٸ جىلداردان باستاپ بٸرتە-بٸرتە ازايا باستاعان. بۇل ەسٸرەسە 2006 جىلدان بەرٸ قاتتى بايقالدى. ساراپشىلار بۇعان بٸرنەشە سەبەپتەردٸ اتادى: ٶزەن سۋىنىڭ ازايۋ كەزەڭدەرٸن ارتتىراتىن كليماتتىق فاكتورلار, باسسەيندەگٸ اعىننىڭ رەتتەلۋٸ, جەر جىرتۋ جەنە ورمانداردى كەسۋ سالدارىنان گيدروگرافييالىق جەلٸنٸڭ ناشارلاۋى. ٶزەن الابىندا 12 ٸرٸ سۋ قويماسى جەنە 80-گە جۋىق نەگٸزگٸ قۇرىلىستارى بار سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارى سالىندى.
سونىمەن قاتار, الاپتىڭ بارلىق شاعىن ٶزەندەرٸندە كەزدەيسوق 3100-گە جۋىق توپىراق بٶگەتتەرٸ سالىنىپ, جايىقتىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە ٷلكەن زييان كەلتٸردٸ.
ايتا كەتۋ كەرەك, جايىق ٶزەنٸ – قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن قالالارى مەن ەلدٸ مەكەندەرٸ ٷشٸن ماڭىزدى تۇششى سۋ كٶزٸ. ٶزەن 2,5 ميلليون ادامدى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدٸ. جايىق ٶزەنٸندە بارلىعى 22 سۋ قويماسى بار: رەسەيدە 12, قازاقستاندا 11. قازاقستان اۋماعىنداعى ورالدىڭ ٸرٸ سۋ قويمالارى: قارعالى (جالپى كٶلەمٸ 280 ملن. م3); اقتٶبە (جالپى كٶلەمٸ 245 ملن. م3); كيروۆسكوە (جالپى كٶلەمٸ 280 ملن. م3).
گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكساندر چيبيلەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بٸرٸنشٸ كەزەكتە سۋدى تۇتىنۋدى وبلىستىڭ قولدا بار رەسۋرستارىنا بەيٸمدەۋگە نازار اۋدارۋ كەرەك. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى قادام جايىق ٶزەنٸ باسسەينٸ مەن ونىڭ سالالارىندا جاڭا بٶگەتتەر مەن سۋ تارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋدى توقتاتۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل رەتتە قولدانىستاعى سۋ قويمالارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرٸن قايتا قاراۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, عالىم تەك جايىقتىڭ عانا ەمەس, ونىڭ بٶگەتتەر ارقىلى رەتتەلەتٸن سالالارىنىڭ سۋارۋ ٷشٸن سۋ شىعىنىن ازايتۋ ارقىلى سۋدى ٷنەمدەيتٸن زاماناۋي تەحنولوگييالاردى پايدالانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇعان قول جەتكٸزۋ ٷشٸن رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋٸ ماڭىزدى.
اقتٶبە وبلىسىنىڭ بەلسەندٸسٸ, «قىزىل» ەكولوگييالىق قوعامداستىعىنىڭ قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر ماندريكين باتىس ٶڭٸرٸ بيلٸگٸنٸڭ نازارىن سۋدىڭ ناشارلاپ بارا جاتقانىنا اۋدارۋعا تىرىستى. ەكولوگييالىق بەلسەندٸ رەلەف پەن لاندشافتتى جاقسارتۋ ٷشٸن كٶزگە كٶرٸنەتٸن جەنە سىرتقى سۋ كٶزدەرٸن پايدالانۋ ارقىلى سۋ بالانسىن تەڭەستٸرۋدٸ جەنە ٶزٸنە قالدىرۋعا بولاتىن ىقتيمال سۋ ايماقتارىن قۇرۋدى ۇسىنادى. الەكساندر ۆاسيلەۆيچتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ٷشٸن سۋ تاسقىنى بٶگەتٸنٸڭ قۇرىلىسى مەسەلەسٸ بٸرنەشە اسپەكتٸلەردٸ قامتۋى مٷمكٸن.
«بٸر جاعىنان, رەسەي ٶز اۋماعىنداعى سۋ رەسۋرستارىن, سونىڭ ٸشٸندە جايىق ٶزەنٸن باسقارۋعا قۇقىلى. بۇل تۇرعىدا ٶزەننٸڭ جوعارى جاعىندا سۋ ەلەكتر ستانتسييالارى مەن سۋ قويمالارىن سالۋدى سۋ رەسۋرستارىن زاڭدى پايدالانۋ دەپ ساناۋعا بولادى. ەكٸنشٸ جاعىنان, سۋ قويمالارىنداعى سۋدى ساقتاۋ جايىق ٶزەنٸنٸڭ ەكوجٷيەسٸنە, سونداي-اق اعىستىڭ تٶمەنگٸ جاعىندا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعىنا, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا دا ايتارلىقتاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن».
رەسەيلٸك جوبا قورشاعان ورتاعا ايتارلىقتاي زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. بٶگەت سالۋ ٷشٸن تٷپكٸلٸكتٸ تاڭداۋ ەكولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە تەحنيكالىق فاكتورلاردى كەشەندٸ باعالاۋعا, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتارمەن جەنە باسقا دا مٷددەلٸ تاراپتارمەن كەڭەسۋگە نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. بۇعان قوسا, ول بارلىق مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ دا مٷددەلەرٸن ەسكەرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
