رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ – ەر ادامىنىڭ ازاماتتىق بورىشى
بۇل رەفەرەندۋم – حالىق بيلٸگٸنٸڭ ايقىن ٷلگٸسٸ, ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ٶز ازاماتتىق ۇستانىمىن بٸلدٸرۋ ارقىلى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا تٸكەلەي ٷلەس قوسۋىنىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا قازاقستاندى, ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا قۇرۋ يدەياسىنىڭ رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋدەن باستاۋ الۋى ٶتە قۋانىشتى جاعداي ەرٸ تاريحي وقيعا. ٶيتكەنٸ بۇل 27 جىلدان كەيٸن ٶتكٸزٸلٸپ وتىرعان ەكٸنشٸ رەفەرەندۋم. بۇعان دەيٸنگٸ كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر پارلامەنتتە تالقىلانىپ, ەنگٸزٸلٸپ كەلگەن. ٶتكٸزٸلگەلٸ وتىرعان رەفەرەندۋمنىڭ تاريحي مەن-ماڭىزى ول تۇتاستاي ۇلتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ حالىقتىڭ تالقىسىنا شىعارۋ, ونىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸككە تٸكەلەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, دەموكراتييا نەگٸزدەرٸن ورنىقتىرۋ بولىپ تابىلادى.
بٷگٸندە وبلىستا ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ بارشامىزدىڭ الدىمىزعا قويىپ وتىرعان مٸندەتٸن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان مەسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ بٸرلەستٸگٸ» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ باستاماسىمەن قوعامدىق شتاب قۇرىلىپ, وعان تٶراعالىق ەتۋ ماعان جٷكتەلدٸ. اتالعان قوعامدىق شتابقا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, زييالى قاۋىم, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جەنە ساياسي پارتييالار («امانات», «اقجول», «اۋىل») ٶكٸلدەرٸ, قوعام قايراتكەرلەرٸ, جاس ماماندار, وبلىستىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, ەتنو-مەدەني بٸرلەستٸكتەردٸڭ جەنە بٸلٸم سالاسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, بلوگەرلەر ەنگٸزٸلدٸ. بارلىعى 58 ادام.
وسى ورايدا, وبلىستىق قوعامدىق شتاب تٶراعاسى رەتٸندە كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەر تۋرالى تٷسٸندٸرٸپ ٶتۋدٸ جٶن ساناپ وتىرمىن.
ايتا كەتەيٸن, تٷركٸستان ٶڭٸرٸندە 914 سايلاۋ ۋچاسكەسٸ, 1 ملن 163 مىڭ سايلاۋشى بار. سايلاۋشىلارعا كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار تۋرالى تٷسٸندٸرۋ شتاب جۇمىسىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتى بولىپ تابىلادى.
قازٸرگٸ اتا زاڭىمىزدا 98 باپ بار. رەفەرەندۋمدا سونىڭ 33 بابىنا تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل كونستيتۋتسييانىڭ 3/1 بٶلٸگٸ ٶزگەرەدٸ دەگەن سٶز. كونستيتۋتسييالىق رەفورما نەگٸزٸنەن بارلىق مەملەكەتتٸك مودەلدٸ كەشەندٸ تٷردە ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان. بۇل جٶنٸندە پرەزيدەنت قازاقستاندىقتارعا ارناعان جولداۋىندا: «تٷزەتۋلەر «سۋپەرپرەزيدەنتتٸك» باسقارۋ ٷلگٸسٸنەن ىقپالدى پارلامەنتٸ جەنە ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەتٸ بار پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا تٷبەگەيلٸ كٶشۋدٸ كٶزدەيدٸ», - دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسييالىق رەفورما بيلٸكتٸڭ ٶكٸلدٸ تارماعىن ايتارلىقتاي كٷشەيتەدٸ. ٷيلەسٸمدٸ جەنە تەڭگەرٸمدٸ جٷيەنٸ نىعايتادى. پارلامەنتتٸڭ جەنە بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحاتتاردىڭ ىقپالىن ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ٸسٸنە ارالاسۋى كەڭەيتٸلٸپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸ كٷشەيتٸلەتٸن بولادى.
نەتيجەسٸندە بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى ٶزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ وڭتايلى بالانسى قالىپتاستىرىلىپ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اراسىندا تيٸمدٸ ديالوگ ورناتىلادى.
وسى تۇستا, سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋدان تٷبەگەيلٸ باس تارتىپ پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكا مودەلٸنە ٶتۋ ماقساتىندا كەلەسٸ ٶزگەرٸستەردٸ ەنگٸزۋ, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ٶز ٶكٸلەتتٸلٸگٸ كەزەڭٸندە ساياسي پارتيياعا مٷشە بولماۋ, پرەزيدەنتتٸڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتٸك قىزمەت اتقارۋعا, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸندە باسشى بولۋعا قۇقىعىن الىپ تاستاۋ, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ پرەزيدەنتتٸك لاۋازىمعا شەكسٸز ۇسىنىلۋ قۇقىعىن الىپ تاستاۋ, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸنە قاتىستى بارلىق نورمانى الىپ تاستاۋ, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ٶزگەرٸسسٸز قالعان تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى دەگەن مەرتەبەسٸن الىپ تاستاۋ (كونستيتۋتسييادا «ەلباسى» جەنە «تۇڭعىش پرەزيدەنت» تەرمينٸ جوق), پرەزيدەنتتٸڭ وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جەنە استانا ەكٸمدەرٸ اكتٸلەرٸنٸڭ كٷشٸن جويۋ نە قولدانىلۋىن تولىق نەمەسە ٸشٸنارا توقتاتا تۇرۋ جٶنٸندەگٸ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن الىپ تاستاۋ جەنە پرەزيدەنتتٸڭ سەناتتىڭ 15 دەپۋتاتىن ەمەس, 10 دەپۋتاتىن تاعايىنداۋ, ال ونىڭ 5-ەۋٸ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تاعايىنداۋ, پرەزيدەنت وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەنە استانانىڭ ەكٸمدەرٸن ٶڭٸر(قالا) مەسليحاتتارىنىڭ بارلىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەلٸسٸمٸن الا وتىرىپ بالامالى نەگٸزدە (كەمٸندە ەكٸ كانديداتۋرا ۇسىنۋ ارقىلى) تاعايىنداۋ, پرەزيدەنتتٸڭ اۋدان, قالا, اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸن قىزمەتتەن بوساتۋ جٶنٸندەگٸ ٶكٸلەتتٸگٸن الىپ تاستاۋ كٶزدەلۋدە.
سونداي-اق, بيلٸكتٸڭ بٸرقاتار ٶكٸلەتتٸلٸگٸن قايتا بٶلۋ بويىنشا پرەزيدەنت وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەنە استانانىڭ ەكٸمدەرٸن ٶڭٸر (قالا) مەسليحاتتارىنىڭ بارلىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەلٸسٸمٸن الا وتىرىپ بالامالى نەگٸزدە (كەمٸندە ەكٸ كانديداتۋرا ۇسىنۋ ارقىلى) جەنە كونستيتۋتسييالىق سوت تٶراعاسىن, جوعارى سوت كەڭەسٸ تٶراعاسىن پرەزيدەنت پارلامەنت سەناتىنىڭ كەلٸسٸمٸ بويىنشا تاعايىندايدى.
«مەملەكەتتٸك حاتشى» ينستيتۋتى «مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸ» ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلادى, ول ٸشكٸ ساياسات مەسەلەسٸ بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار بەرەدٸ.
ال, پارلامەنتتٸڭ رٶلٸ مەن مەرتەبەسٸنە توقتالساق, مەجٸلٸس بۇرىن زاڭ جوبالارىن قارايتىن جەنە ماقۇلدايتىن بولسا, ەندٸ زاڭداردى قابىلدايتىن بولادى. ونىڭ قۇرامى ەندٸ 107 دەپۋتاتتان ەمەس, 98 دەپۋتاتتان جاساقتالادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەجٸلٸستەگٸ كۆوتاسى جويىلادى.
سەنات بۇرىن زاڭ قابىلداسا, ەندٸ زاڭداردى ماقۇلدايدى نەمەسە ماقۇلدامايدى.
مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى ارالاس سايلاۋ جٷيەسٸ نەگٸزٸندە جاساقتالادى: ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ, بٸرتۇتاس جالپى ۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگٸنٸڭ اۋماعى بويىنشا پروپورتسيونالدى ٶكٸلدٸك جٷيەسٸمەن, ەكٸنشٸسٸ بٸر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرٸ بويىنشا سايلانادى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جٶنٸندەگٸ ەسەپ كوميتەتٸ جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بولىپ قايتا قۇرىلادى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تٶراعاسى مەجٸلٸستە جىلىنا ەكٸ رەت ەسەپ بەرەدٸ.
سايلاۋشىلاردىڭ بٸر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا سايلانعان مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنىڭ مانداتىن كەرٸ قايتارىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولادى.
پرەزيدەنت سەناتتىڭ 15 دەپۋتاتىن ەمەس, 10 دەپۋتاتىن تاعايىندايدى. ال ونىڭ 5-ەۋٸ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تاعايىندالادى.
كونستيتۋتسييالىق زاڭدار پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا, كەمٸندە ەكٸ وقىلىمدا قابىلدانادى.
حالىقتىڭ ٶمٸرٸمەن دەنساۋلىعىنا, كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسقا, قوعامدىق تەرتٸپتٸ قورعاۋعا, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن جاعدايلارعا جەدەل دەن قويۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸنٸڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسى تەرتٸبٸمەن ەنگٸزٸلگەن زاڭ جوبالارى پالاتالاردىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا پارلامەنتتٸڭ دەرەۋ قاراۋىنا جاتادى. اتالعان زاڭ جوبالارى قارالىپ جاتقاندا رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸ زاڭ كٷشٸ بار ۋاقىتشا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر قابىلداۋعا قۇقىلى.
حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ٸسٸنە ارالاسۋىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا جەر جەنە ونىڭ قويناۋى, سۋ كٶزدەرٸ, ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلار دٷنيەسٸ, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسٸلٸ. حالىق اتىنان مەنشٸك قۇقىعىن مەملەكەت جٷزەگە اسىرادى.
ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل تۋرالى زاڭعا كونستيتۋتسييالىق مەرتەبە جەنە وعان كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸكتەر بەرٸلەدٸ. ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل كونستيتۋتسييالىق سوتقا جٷگٸنۋگە قۇقىلى.
قىلمىستىق نەمەسە ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا كٸنەلٸ دەپ تانىلعان سوت اكتٸسٸنٸڭ نەگٸزٸندە عانا مەجبٷرلٸ ەڭبەككە جول بەرٸلەدٸ.
سونداي-اق, ٶلٸم جازاسىنا تىيىم سالىنادى.
جالپى, بۇل ٶزگەرٸستەر حالىقتىڭ كٶپ جىلعى تالاپ-تٸلەكتەرٸنەن تۋىنداپ وتىرعانى انىق. ٶز كەزەگٸندە, بۇل رەفورمالار حالقىمىزعا مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٸسٸندە كەڭ مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولۋعا جول اشىپ وتىر. سوندىقتان ەلٸمٸز ٷشٸن تاعدىرشەشتٸ شەشٸمدەر قابىلدانىپ جاتقان شاقتا مەملەكەت باسشىسى بارشامىزدىڭ الدىمىزعا قويىپ وتىرعان مٸندەتتەردٸ ابىرويمەن اتقارىپ, جاڭا قازاقستانىمىزدىڭ, ەكٸنشٸ رەسپۋبليكامىزدىڭ نەگٸزٸن قالاۋعا, اتا زاڭىمىزعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ ارقىلى مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ مودەلٸن كەشەندٸ ترانسفورماتسييالاۋعا ايانباي اتسالىسايىق! جاڭا قازاقستاندى بٸرگە ٶركەندەتەيٸك!
قايرات بالابيەۆ, رەفەرەندۋمعا قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان تٷركٸستان وبلىستىق قوعامدىق شتاب تٶراعاسى, تٷركٸستان وبلىستىق مەسليحات حاتشىسى
