مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ جٶنٸندە رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تۋرالى ۇسىنىسى بۇل كٷندەرٸ بۇقارا تاراپىنان دا, ساراپشىلار تاراپىنان دا قىزۋ تالقىعا تٷسۋدە. راسىمەن دە اتا زاڭدى ٶزگەرتۋگە حالىق بولىپ اتسالىسۋ ەلٸمٸزدە شىنايى دەموكراتيياعا باستاۋ بولا الا ما?
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيياسىندا سٶيلەگەن پرەزيدەنت رەفەرەندۋمنىڭ اسا ماڭىزدى دەموكراتييالىق ينستيتۋت ەكەندٸگٸن ايتىپ, ەلٸمٸزدە جاپپاي حالىق بولىپ زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ سوڭعى رەت سوناۋ 1995 جىلى ٶتكەنٸن ەسكە سالدى. سودان بەرٸ, مٸنە, 27 جىل ٶتكەن ەكەن. بۇل ارالىقتا اتا زاڭىمىز دا تالاي ٶزگەردٸ. الايدا, «قالاي ٶزگەرتەيٸك? نە ٸستەيٸك?» دەپ قاراپايىم حالىقتان سۇراعان ەشكٸم جوق. كەز كەلگەن ٶزگەرٸس دەپۋتاتتاردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلىپ, بٸراۋىزدان ماقۇلدانا سالاتىن. ال اراعا وسىنشا جىل سالىپ رەفەرەندۋمنىڭ ٶتۋٸ – مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» مودەلٸندەگٸ دەموكراتييانىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ بولاتىن سەكٸلدٸ. تٸپتٸ, بٷگٸندە ارنايى جۇمىس توبى نەگٸزگٸ زاڭنىڭ 33 بابىنا تٷزەتۋلەر دايىنداپ تا قويعان. ال بۇل دەگەنٸمٸز, كونستيتۋتسييانىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, راسىمەن دە اتا زاڭىمىزدى كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەردٸڭ كٷتٸپ تۇرعانىن توپشىلاي بەرۋگە بولادى.
دەگەنمەن, جەل سٶز, جەڭٸل ەڭگٸمەگە ەرگەن كەيبٸر جەرلەستەرٸمٸز اتا زاڭىمىزداعى ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار حالىققا نە بەرەتٸنٸن ەلٸ دە تولىق تٷسٸنبەيتٸندەي. ەندەشە, بٸز تارقاتىپ كٶرەلٸك.
جەر مەن ونىڭ قويناۋى حالىق مەنشٸگٸندە
«ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» دەپ ەلدٸ ەلەڭ ەتكٸزگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸ باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ جاڭا مودەلٸن دە ۇسىنىپ قويدى. بۇل رەفورما بويىنشا پرەزيدەنت قۇزىرى ازايىپ, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ, پارتييالاردىڭ جەنە پارلامەنت پەن مەسليحاتتىڭ ىقپالدارى كٷشەيمەك. ەلبەتتە, مۇنىڭ بارلىعى بۇقارا حالىقتىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋىمەن جٷزەگە اسپاق.
ال كونستيتۋتسييامىزدىڭ 6-باپىنا ەنەتٸن ٶزگەرٸس بويىنشا, «جەر جەنە ونىڭ قويناۋى, سۋلار, ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلار ەلەمٸ, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسٸلٸ. حالىق اتىنان مەنشٸك قۇقىعىن مەملەكەت جٷرگٸزەدٸ».
ياعني, قازٸرگٸ زاڭناما بويىنشا «جەر جەنە ونىڭ قويناۋى...» مەملەكەت مەنشٸگٸندە ەكەنٸن ەسكەرسەك, جاڭا ٶزگەرٸس حالىقتىڭ جەرگە تەڭ قۇقىلى بولۋىمەن قاتار, وزبىرلىق ورىن الماۋى ٷشٸن حالىق اتىنان مەنشٸك قۇقىعىن مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ جٷرگٸزۋٸ دە تەرتٸپتٸ ۇستاپ تۇرۋعا جاقسى قۇرال.
پرەزيدەنت پارتييا مٷشەسٸ بولا المايدى
سونىمەن قاتار, 43 بابقا ەنەتٸن تولىقتىرۋ بويىنشا, مەملەكەت باسشىسى ەشبٸر ساياسي پارتييانىڭ مٷشەسٸ بولا المايدى. ياعني, بۇل ٶزگەرٸس بارلىق پارتييالاردىڭ دەڭگەيٸن تەڭەستٸرٸپ, بيلٸك ٷشٸن تولىققاندى تالاس جٷرگٸزۋلەرٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال 26 سەۋٸردەن باستاپ «Amanat» پارتيياسىنان شىققان پرەزيدەنتتٸڭ باستاماسى الداعى ۋاقىتتا ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ, ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس تٶراعالارى مەن مٷشەلەرٸنە جەنە ەكٸمدەرگە دە قاتىستى بولاتىنىن ەسكەرسەك, بولاشاقتا بۇل ٶزگەرٸس بارلىق مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ جۇمىسىنا وڭ ەسەر ەتٸپ, جاڭا ساياسي كٶشباسشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ تيٸس.
سونداي-اق, دەل وسى بابقا جٷرگٸزٸلەتٸن رەفورما بويىنشا, پرەزيدەنتتٸڭ جاقىن تۋىستارى مەملەكەتتٸك جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارا المايدى. ياعني, وتباسىلىق-كلاندىق باسقارۋ جٷيەسٸ جويىلىپ, مانساپقا ۇمتىلعان كەز كەلگەن وتانداسىمىزدىڭ ٶز بولاشاعىنا دەگەن سەنٸمٸ پايدا بولادى.
سۋپەرپرەزيدەنتتٸك بيلٸك جويىلادى
جاسىرىن ەمەس, بۇعان دەيٸن ەلٸمٸزدە «سۋپەرپرەزيدەنتتٸك جٷيە» ورناپ كەلدٸ. ەلبەتتە, ٶتكەن كەزەڭنٸڭ كەيبٸر تۇستارى ٷشٸن بۇل دا دۇرىس بولعان شىعار. دەگەنمەن, كٶزٸ اشىلىپ, كٶكٸرەگٸ ويانعان مەملەكەتٸمٸز جاڭا جٷيەگە مۇقتاج. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسىدا سٶز قوزعاپ, پرەزيدەنت مىقتى پارلامەنتتٸڭ قولداۋىنا يەك ارتاتىندىعىن ايتتى. بٸراق, «مىقتى پارلامەنت» دەگەنٸمٸز بٸرەۋدٸڭ عانا سويىلىن سوعاتىن قۇرال ەمەس, جاپپاي حالىقتىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن قۇرىلىم. وسى ورايدا, توقاەۆ سەناتقا ۇسىنىلاتىن پرەزيدەنتتٸك كۆوتانىڭ سانىن 15-تەن 10-عا دەيٸن قىسقارتىپ, ونىڭ بەسەۋٸن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان بولۋى تيٸس ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
سونداي-اق, 51-باپقا ەنەتٸن ٶزگەرٸس بويىنشا, مەملەكەت باسشىسى مەجٸلٸستەگٸ قحا كۆوتاسىن جويۋدى ۇسىندى. ياعني, مەجٸلٸستەگٸ دەپۋتاتتىق ورىنداردىڭ جالپى سانى ازايعانىمەن, جوعارعى پالاتاداعى ەرتٷرلٸ ەتنيكالىق توپتارعا قوسىمشا داۋىستار بەرەدٸ.
جالپى, قازٸرگٸ قولدانىستاعى كونستيتۋتسييالىق مودەل سەناتقا مەجٸلٸستەن ٶتكەن زاڭ جوبالارىن قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ قۇقىعىن بەرەدٸ. ال پرەزيدەنت ۇسىنعان جاڭا مەحانيزم سەناتقا مەجٸلٸس قابىلداعان زاڭداردى تەك ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ قۇقىعىن بەرٸپ وتىر. ياعني, زاڭنامالىق باستامالار تەك مەجٸلٸستە جٷزەگە اسىرىلىپ, زاڭداردى قابىلداۋ قۇقىعىنا مەجٸلٸس يە بولماق.
بۇدان بٶلەك, پرەزيدەنت جەرگٸلٸكتٸ مەسليحاتتاردىڭ دا قۇقىعىن ارتتىرىپ, ولارعا ايماقتىڭ بيۋدجەتٸن بەكٸتۋدٸ عانا ەمەس, وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋدى دا ۇسىنىپ وتىر. ياعني, ۇسىنىلعان رەفورماعا سەيكەس, پرەزيدەنت ەكٸمدەردٸ مەسليحاتتىڭ كەلٸسٸمەن عانا تاعايىنداي الادى.
دەپۋتاتتاردىڭ تاعدىرى حالىقتىڭ قولىندا
شىنى كەرەك, «مەنٸ سەن سايلاعان جوقسىڭ» دەپ حالىققا دا, جۋرناليستەرگە دە دٶرەكٸ سٶيلەگەن دەپۋتاتتار از ەمەس. ٶيتكەنٸ, قازٸرگٸ قالىپتاسقان جٷيە بويىنشا دەپۋتاتتار پارلامەنتكە پارتييالىق تٸزٸم ارقىلى ٶتەدٸ. وسى ورايدا, پرەزيدەنت مەجٸلٸس پەن مەسليحاتقا دەپۋتاتتاردى سايلاۋدىڭ ارالاس جٷيەسٸن ۇسىنىپ وتىر. ياعني, مەجٸلٸسكە تٷسەتٸن دەپۋتاتتاردىڭ 70%-ٸ پارتييالىق تٸزٸم ارقىلى سايلانسا, 30%-ٸن حالىقتىڭ ٶزٸ تٸكەلەي سايلاي الادى. سونداي-اق, 52-باپقا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸسكە بايلانىستى سايلاۋشىلار ٶز دەپۋتاتىنىڭ جۇمىسىن باقىلاپ, تٸپتٸ ۋاقىت ٶتە كەلە قايتا داۋىسىن كەرٸ قايتارا الادى.
بۇل دەپۋتاتتاردىڭ ناعىز حالىق قالاۋلىلارىنا اينالۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ, حالىق تاڭداعان ەر دەپۋتاتتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرادى.
ەلبەتتە, ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلارعا ۇسىنىلعان 33 باپتىڭ بارلىعىن بٸر ماقالاعا سيدىرىپ, مەن-ماعىناسىن بٸر پۋبليكاتسييامەن اشىپ بەرۋ مٷمكٸن ەمەس, ەڭ باستىسى, پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفەرەندۋم ەلٸمٸزدەگٸ شىنايى دەموكراتييانىڭ باستاۋى بولىپ, «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» مودەلٸن قۇرۋعا سەرپٸن بولۋى تيٸس. بۇل دەگەنٸمٸز, ەل بولاشاعىن, مەملەكەت كەلەشەگٸن بٸر ادام ەمەس, جالپى حالىق بولىپ شەشەدٸ دەگەن سٶز. ال سول رەفەرەندۋمعا بەلسەندٸ بولىپ ارالاسۋ نەمەسە بۇعىپ قالۋ ەرقايسىمىزدىڭ ٶز قولىمىزدا.
