– سٸز ديپلوماتييالىق قىزمەتكە تىم ەرتە ارالاستىڭىز. جەنە تىم ەرتە وتستاۆكاعا كەتتٸڭٸز. ەڭگٸمەنٸ وسىدان باستايىقشى...
– بٸزدٸڭ وقىعان ۋاقىتىمىز كەڭەس وداعىنا تۇسپا-تۇس كەلدٸ. 1991 جىلدىڭ اياعىندا عانا قازاقستان ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى.
ال ول كەزدە بٸز ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرٸپ جاتقانبىز. وعان دەيٸن كەڭەس وداعىنىڭ كونستيتۋتسيياسى بويىنشا سٶز جٷزٸندە ەگەمەندٸ مەملەكەت بولىپ سانالساق تا, ٸس جٷزٸندە سىرتقى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدى مەسكەۋ شەشتٸ, سىرتقى ساۋدا مەسەلەسٸن دە كرەمل رەتتەيتٸن.
سوعان ساي وتاندىق ماماندار, سونىڭ ٸشٸندە ديپلوماتتار, حالىقارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنىڭ ماماندارى قازاقستاندا دايىندالعان جوق. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرامىندا, ەلشٸلٸكتەردە بٸرەن-ساران عانا قازاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ جۇمىس ٸستەدٸ. ولاردىڭ اراسىندا بولاتحان تايجان, ۆياچەسلاۆ عيزاتوۆ, كەيٸنگٸ جىلدارى سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ تۇتقاسىن ۇستاعان قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەرلان ىدىرىسوۆ سىندى ازاماتتار بولدى.
بٸزدە بۇل سالادا ماماندار تاپشى ەدٸ. قازاقستان ەگەمەندٸگٸن العاننان كەيٸن,
1992 جىلى كٶپ مەسەلەنٸ تەۋەلسٸز تٷردە شەشۋگە تۋرا كەلدٸ.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزٸندە, بٸز جاڭادان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە كەلگەن ۋاقىتتا پاتريوتتىق سەزٸم باسىم بولدى. سوڭعى جىلدارى تٷرلٸ سەبەپتەرمەن ول سەزٸم سايابىرسىعانداي كٶرٸندٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جٷرگەندەردٸڭ بٸرازى مەنٸمەن كەلٸسەتٸن شىعار.
ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ قوعامدا كٶپ نەرسە فورمالدٸ دٷنيەگە اينالىپ كەتتٸ. ٶزٸم تالاي جىل قىزمەت ەتكەندٸكتەن, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە تاس لاقتىرعىم كەلمەيدٸ. دەگەنمەن ونداعى جۇمىستىڭ العاشقى كەزدەردەگٸدەي قىزىقتى بولماي قالعانىن, ارى قاراي باۋراپ ەكەتە الماعانىن جاسىرا المايمىن. قىزىعۋشىلىق ازايدى.
باسقاشا ايتساق, سوڭعى جىلدارى ەلٸمە پايدا كەلتٸرٸپ جٷرمٸن-اۋ دەگەن سەزٸم سايابىرسىدى. ديپلوماتييالىق قىزمەتتەن كەتۋٸمە مۇنىڭ دا ەسەرٸ بولدى.
– راسىندا دا, سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىق سايابىرلادى. بۇرىنعىداي جاپپاي ۇمتىلۋ بايقالمايدى...
– بٸر جاعىنان سٸزدٸڭ ايتقانىڭىزبەن كەلٸسەمٸن. مەملەكەتتٸك قىزمەت سالاسىندا جەمقورلىق, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىق ەتەك الىپ بارادى.
جۇمىسقا تامىر-تانىستىقپەن تۇرۋ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزەكتٸ مەسەلە كٷيٸندە قالىپ وتىر. كەسٸبي دەڭگەيگە كٶپ نازار اۋدارماي, جاعىمپازدىق كريتەرييٸ بويىنشا جۇمىسقا الۋ سيياقتى كەلەڭسٸزدٸكتەر دە تولاستاعان جوق.
قازٸرگٸ بٸزدٸڭ قوعامدا قارجىلىق جاعدايى جاقسى, قىمبات كٶلٸك مٸنەتٸن, زەۋلٸم سارايدا تۇراتىن كٸمدەر? جاستار وعان مٸندەتتٸ تٷردە قارايدى. بٸزدٸڭ قوعامدا بۇل تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتٸندەر – شەنەۋنٸكتەر. ياعني – مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر. 10 مىڭ دوللارلاعان جالاقىنى كٸم الادى?
ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ الادى. جاقسى ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەتٸن جاستار, ەرينە, وسىعان قاراپ باعدار الادى. بٸراق بٸز ايتىپ وتىرعان توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزٸندەگٸ وتانسٷيگٸشتٸك, پاتريوتيزم بۇل ارادا ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ دەرەجەدە قالىپ تۇر.
بۇل جاستاردىڭ كٸنەسٸ ەمەس. بۇل قوعامداعى رۋحاني جەنە ۇلتتىق باسىمدىقتاردىڭ تاسادا قالعانىنىڭ, شەنگە, اتاققا, اقشاعا, دەۋلەتكە تابىنعان زاماننىڭ كەلەڭسٸز كٶرٸنٸسٸ. سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە جاعدايدى جاقسارتپايىنشا, بٸز ايتىپ وتىرعان كەلەڭسٸز جايتتار تولاستامايدى.
– سٸز ٷشٸن شەنەۋنٸك وبرازى قانداي?
– مىسالى, دەپۋتاتتاردى «حالىق قالاۋلىلارى» دەيمٸز. ال ورىسشا سەل باسقاشا, «سلۋگي نارودا» دەپ اتالادى. ەكەۋٸنە جٷكتەلەتٸن مٸندەت ەكٸ تٷرلٸ. ياعني شەنەۋنٸك نەمەسە دەپۋتات, شىن مەنٸندە, حالىققا قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. سٶز جٷزٸندە سولاي بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە مٷلدەم باسقاشا. بۇل ٶكٸنٸشتٸ-اق جايت. سەبەبٸ بٸزدٸڭ قوعامىمىزدا قانداي تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر بولسا, ول ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ مەسەلەسٸ بولا ما, شارۋاشىلىققا قاتىستا بولا ما, بەرٸبٸر, ونىڭ تەتٸگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ قولىندا.
ٶكٸنٸشكە قاراي, جىلدان-جىلعا ەلەۋمەت پەن سول ەلەۋمەتتٸڭ مٷددەسٸن مەملەكەتتٸك تۇرعىدا شەشەتٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ اراسىنداعى جٸك ۇلعايىپ بارا جاتىر.
حالىقتىڭ مٷددەسٸن كٶزدەۋ, حالىقتان ٶزٸن جوعارى ۇستاماۋ سيياقتى قاراپايىم قاعيدالاردىڭ ٶزٸ دە ۇمىت بولىپ بارادى.
نەگە دەسەڭٸز, شەنەۋنٸكتەرگە جەتكٸلٸكتٸ جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلمەيدٸ. ولاردىڭ جۇمىسىن حالىق تا, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساياسي پارتييالار دا باقىلاي المايدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ مەملەكەتتٸڭ تۇرعىندارىنىڭ الدىنداعى جاۋاپتىلىعى ٶتە تٶمەن دەڭگەيدە. شەنەۋنٸكتٸڭ قىزمەتٸ قوعام ٷشٸن انىق جەنە ايقىن بولۋى كەرەك دەسەك, بٸزدە بۇل جاعى دا سىن كٶتەرمەيدٸ. كٶپ جاعدايدا كٶمەسكٸ كٷيٸندە قالىپ قويىپ جاتادى.
قايبٸر جىلدارى شۆەيتساريياعا جولىم تٷستٸ.
تٷستٸڭ كەزٸ, كوفە ٸشٸپ وتىرعانبىز. قاسىمىزعا بٸر كٸسٸ كەلٸپ وتىردى. سٶيتسەك, ول سول ەلدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ ەكەن. قاسىندا كٷزەتشٸلەرٸ جوق, ٶزٸ جاياۋ كەلدٸ. ٶتە قاراپايىم كيٸنگەن. وتىرعانداردىڭ بارلىعى بٸردەي ونى تانىپ تا جاتپادى. كوفەسٸن ٸشٸپ, كرۋاسانىن جەدٸ دە, شىعىپ كەتتٸ. وسى بٸر كٸشكەنتاي عانا مىسالدىڭ ٶزٸ كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتسا كەرەك.
شۆەيتسارييا كٸشٸگٸرٸم بولعانىمەن, دامۋى جٶنٸنەن, ەكونوميكالىق جاعدايى, ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸگٸ جاعىنان قازاقستاننان جٷز جىلعا وزىپ كەتكەن مەملەكەت.
ول جەردەگٸ حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ جوعارىلىعى سونشالىق, جان باسىنا شاققانداعى ٶنٸمٸ 20-25 مىڭ دوللاردان كەلەدٸ. دٷنيەجٷزٸندەگٸ العاشقى بەستٸككە كٸرەتٸن ەلدەردٸڭ بٸرٸ.
مەنٸڭ ويىمشا, بۇل مەملەكەتتٸڭ وسىنداي كەرەمەتتەي جەتٸستٸككە جەتۋٸنٸڭ كٸلتٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر مەن حالىقتىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ نەعۇرلىم از بولۋىندا جاتىر. مەملەكەتتٸك بيلٸك حالىققا جاقىن بولمايىنشا, دامۋ دا, ٸلگەرٸلەۋ دە بولمايدى.
ول ٷشٸن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار ەسپەتتەلٸپ, اشىق ازاماتتىق قوعام قالىپتاسۋى تيٸس. سٶز بوستاندىعىنا ەرٸك بەرٸلۋٸ كەرەك. ەركٸن جەنە ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە كٶرٸنٸس تابۋى كەرەك. سوندا عانا شەنەۋنٸكتەردەن نەتيجە تالاپ ەتە الاتىن بولامىز.
تاعى بٸر مىسال ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. كەزٸندە يوردانييا دەگەن مەملەكەتتە بولدىم. سول ەلدٸڭ پاتشاسى ابدوللا ەكٸنشٸ مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ا.ۋ.) تٸكەلەي ۇرپاعى. يوردانييا دەگەن دامىعان, باي ەلدەردٸڭ بٸرٸ. پاتشاسى حالىققا سىيلى. ايتايىن دەگەنٸم, سول كٸسٸ جۇمىستان ٷيٸنە قايتقاندا كٶلٸگٸن ٶزٸ جٷرگٸزەتٸن. جەنە ول كٸسٸ كەلە جاتقاندا ەشقاشان جولدى جابۋ دەگەن بولمايتىن. ەرينە, قاسىندا كٷزەتشٸ كٶلٸكتەر جٷرەدٸ. بٸراق پاتشا دا ەلمەن قاتارلاسىپ جٷرە بەرەتٸن. بۇل دا قاراپايىمدىلىقتىڭ بٸر بەلگٸسٸ. بٸزدە قالاي? مەملەكەت باسشىسىمەن تالاسپاي-اق قويايىق. قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ بار, باسقا بار. بٸزدە پرەزيدەنتتٸ قويىپ, ەكٸمدەردٸڭ ٶزٸ دە جولدى جاپتىرىپ تاستاپ جٷرەدٸ.
تٸپتٸ, جول پوليتسيياسى باسشىلارىنىڭ ٶزٸ وسىنداي ارتىقشىلىقتى پايدالانادى. حالىقپەن ارا-جٸگٸ وسىنشالىق الشاق بولا تۇرا, بٸزدەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ «ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت ەتٸپ جاتىرمىز» دەگەن قۇرعاق سٶزٸنٸڭ قانشالىقتى قۇنى بار? وعان ەلدٸڭ سەنٸمٸ قالاي بولماق? بۇل, ەرينە, ويلاناتىن نەرسە.
– وتاندىق ديپلوماتتاردىڭ اراسىنان مەملەكەتشٸل ديپلومات دەپ كٸمدەردٸ ەرەكشەلەپ ايتار ەدٸڭٸز?
– راس, بٸزدە ديپلوماتييا سالاسىنىڭ ماماندارى بولعان جوق. كەڭەس وداعىنىڭ كەزٸندە قازاقستاندا ديپلوماتتار دايارلانبايتىن. بٸرەن-سارانى مەسكەۋدەگٸ, پەتەربورداعى وقۋ ورىندارىندا, ايتالىق, مەسكەۋدٸڭ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى, مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنداگى ازييا جەنە افريكا ينستيتۋتى, لەنينگراد مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ شىعىستانۋ بٶلٸمٸندە وقىدى.
نەمەسە سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ جانىنداعى جوعارعى ديپلوماتييا اكادەميياسىندا تەلٸم الاتىن. وندا ۇلتتىق كادر ەسەبٸندە قازاقستاننىڭ دا ٶكٸلدەرٸ وقىدى. بەرتٸن كەلە ولار سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە, شەتەلدەردەگٸ ەلشٸلٸكتەردە قىزمەت ٸستەدٸ. بٸرتالايى كەيٸن قايتتى, ەندٸ بٸرازى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ساياساتىنا بەيٸمدەلٸپ جۇمىس ٸستەي باستادى. ناقتىلى تۇلعالاردى اتاپ ايتاتىن بولسام, مەنٸڭ ەسٸمە ەڭ الدىمەن بولاتحان تايجان ورالادى.
– سٸز شەكٸرت رەتٸندە ۇستاز بولاتحان تايجاننان نە ٷيرەندٸڭٸز?
– ەڭ الدىمەن, مەملەكەتشٸلدٸك پەن ۇلتجاندىلىقگى ٷيرەندٸك. قازٸر تەلەديداردى قوسا قالساق, ەكٸ شەنەۋنٸكتٸڭ بٸرەۋٸ وتانسٷيگٸشتٸك, پاتريوتتىق تەربيە تۋرالى سٶيلەپ جاتادى.
بٸراق سولاردىڭ ٸستەپ جٷرگەن تٸرلٸگٸنە قاراساق, سٶزٸ مەن ٸسٸنٸڭ اراسىندا ساباقتاستىق جوقتىعىن اڭعارامىز.
1996-98 جىلدار ارالىعىندا مىسىرداعى ەلشٸلٸكتە بولاتحان تايجاننىڭ قولاستىندا جۇمىس ٸستەدٸم. ول كٸسٸ مىسىرداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸ بولاتىن. كايردە وتىرعانىمەن, ماروككو, ليۆان, ليۆييا, سيرييا, يوردانييا ەلدەرٸندەگٸ ەلشٸلٸك قىزمەتتٸ قاتار اتقاردى. ول كٸسٸ شىنايى مەملەكەتشٸل تۇلعا بولاتىن. كٶپ نەرسەگە سىني كٶزقاراسپەن قارايتىن.
قازاقستاننىڭ, قازاقتىڭ مٷددەسٸنە قايشى كەلەتٸن مەسەلەدە تارتىنىپ قالمايتىن. وندايدا جاسقانشاقتاماي, جالتاقتاماي, تۋراسىن ايتاتىن. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, مىسىرداعى ەلشٸلٸك 1993 جىلى اشىلدى.
بٸرٸنشٸ كٷننەن باستاپ ٸس-قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزدٸ. توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيٸن قازاقستاننىڭ شەتەلدەگٸ ەلشٸلٸكتەرٸنٸڭ اراسىنداعى ٸس-قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزەتٸن جالعىز مەكەمە بولىپ كەلدٸ.
قالعاندارى توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيٸن ەكٸ تٸلدٸ قاتار الىپ جٷرسە, ەندٸ بٸر ەلدەگٸ ەلشٸلٸكتەر تولىقتاي ورىس تٸلٸندە ٸس جٷرگٸزدٸ.
سەبەبٸ ەلشٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن.
بولاتحان تايجان سول كەزدە قازاقستاننىڭ ەلشٸلٸكتەرٸندە قىزمەت اتقاراتىن ازاماتتار, ەلشٸسٸنەن باستاپ, تٶمەنگٸ دەڭگەيدەگٸ قىزمەتكەرلەرٸنە دەيٸن تولىقتاي قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن ازاماتتار بولۋى تيٸس دەگەندٸ مەسەلە ەتٸپ كٶتەردٸ.
ٶيتكەنٸ ديپلوماتييا سالاسىندا جٷرگەن ازاماتتار – قازاقستاننىڭ بەتپەردەسٸ. قازاقتى شەتەلدە سولارعا قاراپ تانيدى.
ەگەر ولار قازاقتىڭ تٸلٸن بٸلمەسە, مەدەنيەتٸنەن جۇرداي بولسا, قازاقستاندى قالاي تانىتپاق? وسىنى بولاتحان اعا قاتتى ۇستاندى. بۇل مەسەلەنٸ بيلٸكتٸڭ الدىندا تالاي رەت كٶتەردٸ دە.
ال ٶزٸ قىزمەت اتقاراتىن ەلشٸلٸكتەردە بۇل تالاپتى تولىقتاي ورىنداپ وتىردى. بٸزدە, مىسالى, قازاقشانى بٸلۋدٸ بىلاي قويعاندا, ۇلتى قازاق ەمەس ازاماتتار جۇمىس ٸستەگەن ەمەس. ول كٸسٸ بۇل مەسەلەنٸ پرينتسيپتٸ تٷردە قاداعالاپ وتىردى. وسىعان وراي تالاي قىسىم دا كٶردٸ.
سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارعا كەلگەندە دە ۇلتتىق مٷددەنٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قوياتىن. 1995 جىلى قازاقستان يسلام كونفەرەنتسيياسى ۇيىمىنا مٷشە بولىپ ەنەتٸن بولدى. بۇل مەسەلە كٶپ ۋاقىت تالقىلاندى.
تۋراسىن ايتۋ كەرەك, سول ۋاقىتتا مەملەكەتتە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاراتىن جەكەلەگەن ازاماتتار بۇدان سەسكەندٸ, شوشىندى دا. «يسلام كونفەرەنتسيياسى ۇيىمىنا مٷشە بولىپ جاتساق, مۇنىمىزعا رەسەي قالاي قارايدى? امەريكا قىرىن قاراپ قالماي ما?» دەگەندەي جالتاقتاۋ بولدى. سول كەزدە وسى باسىمدىقتى تٷسٸندٸرۋ, ۇعىندىرۋ ٸسٸندە بولاتحان تايجان ٷلكەن قىزمەت اتقاردى.
بۇل كٸسٸ ٶزٸ دۇرىس دەپ ساناعان دٷنيەنٸ ٶتە باتىل ەرٸ ساۋاتتى تٷردە جەتكٸزٸپ ايتا الاتىن. قايمىقپايتىن. قازاقستاننىڭ وسى ۇيىمعا مٷشەلٸككە ٶتۋٸنە ول كٸسٸ ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر ٶزٸ ٸشتەي باتىل بولۋى كەرەك. باستىقتىڭ ايتقانىنا باس شۇلعي بەرەتٸن ادام ناعىز مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر بولا المايدى. كەلٸسپەيتٸن نەرسەسٸ بولسا, ونى مٸندەتتٸ تٷردە ايتۋى كەرەك. ەلدٸڭ مٷددەسٸنە قايشى كەلەتٸن تۇستا قاراپ قالماۋى تيٸس. سوندا عانا ۇتىمدى, وڭتايلى شەشٸم قابىلدانادى. بولاتحان تايجان دەل سونداي ازامات بولاتىن.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸزدٸڭ مەملەكەتتە نەلٸكتەن باسى بار دا اياعى جوق باعدارلامالار كٶپ?
ٶيتكەنٸ شەنەۋنٸكتەر ٶزدەرٸ تٷسٸنٸپ تۇرسا دا, اڭعارىپ تۇرسا دا, باستىعىنا قارسى شىقپايدى. جوق نەرسەدەن سەسكەنٸپ, بەرٸنە باس شۇلعي بەرەدٸ. سونىڭ سالدارىنان ٶتە شيكٸ باعدارلامالار پايدا بولادى.
ەڭگٸمەلەسكەن, جۇلدىز ەبدٸلدا
"القا" جۋرنالى, 2010 جىل
