قۇتتى مالدىڭ قۇتى كەتپەسٸن
قازاق قاۋىمى ٶسٸرگەن سيىر مالى تابيعي سۇرىپتاۋدىڭ تٶل تۋىندىسى رەتٸندە, تۋىپ ٶسكەن ٶڭٸرلٸك ەرەكشەلٸكتەرٸنە وراي ەرتٷرلٸ بولعان. ايتالىق, «جەتٸسۋ» سيىرى – اۋا-رايى قولايلى وڭتٷستٸك ٶڭٸردە ٶسٸرٸلگەندٸكتەن بويشاڭ, ٸرٸ دەنەلٸ بولسا, شٶل جەنە شٶلەيت ايماقتاردا – تابيعاتتىڭ قاتال سىنىنا تٶزٸمدٸ, دەنەسٸ شاعىن سيىرلار كەڭ تارالعان. ال ەلٸمٸزدٸڭ, كٶبٸنە, باتىسىندا ٶسٸرٸلگەن قازاق جەنە قالماق سيىرى دەپ اتالعان سيىرلار – شىمىر دەنەلٸ, شاعىن كەلگەن, ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸكتەرٸ مول مال بولىپ قالىپتاسقان.
اكادەميك ە.ف. ليسكۋن, ا.ۆ. لانين جەنە باسقا دا كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر دالادا ٶسٸرٸلگەن قازاقى سيىردىڭ ەتٸ جوعارى ساپالى ٶنٸم رەتٸندە رەسەيدٸڭ بازارلارىندا جاقسى باعالانعانىن جازعان. رەسەي پاتشالىعى كەزٸندە ساپاسى جوعارى «چەركەس ەتٸ» دەگەن اتپەن تانىلعان ماقتاۋلى ٶنٸمگە دالالىق جايىلىمدا ٶسكەن ۋكراين كٶك سيىرى مەن قازاق سيىرىنىڭ ەتتەرٸ جاتقىزىلعان.
كەڭەس زامانىندا مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋ بارىسىندا العاشقى شارالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن جاقسارتۋ ٷشٸن ولاردى مامانداندىرىلعان ەتتٸ باعىتتاعى تۇقىمدارمەن بۋدانداستىرۋ قولعا الىندى. وسىنداي ماقساتپەن 1928 جىلى اعىلشىن جەنە ۋرۋگۆاي ەلدەرٸنەن 1240 باس گەرەفورد تۇقىمىنىڭ سيىرلارى ەكەلٸنٸپ, ونىڭ 900 باسى قازاقستانعا بەرٸلدٸ. سول كەزدە سىرتتان ەكەلٸنگەن 1,5 جاسار اعىلشىن تايىنشاسى 475 كەلٸ سالماق تارتسا, ۋرۋگۆايدىڭ تايىنشاسىنىڭ سالماعى 344 كەلٸ بولدى. جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ سولارمەن قاتارلاس تايىنشالارىنىڭ سالماعى 300 كەلٸگە جەتپەيتٸن بولعان. ٶيتكەنٸ, سول كەزدەگٸ دەرەكتەردە قازاقى سيىردىڭ سالماعى 240-384 كەلٸ اراسىندا بولعانى جازىلعان. سونىمەن بٸرگە, زەرتتەۋ دەرەكتەرٸندە جەرگٸلٸكتٸ دٶنەن بۇقالاردىڭ تاڭداۋلىسى 360 كەلٸ, بەس جاسار بۇقالاردىڭ تاڭداۋلىسى 520 كەلٸ عانا سالماق تارتقانى دا كەلتٸرٸلگەن.
سىرتتان مال ەكەلۋدٸڭ باستى ماقساتى – جاپپاي بۋدانداستىرۋ ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ سيىرلاردىڭ ٶنٸمدٸك ساپاسىن جاقسارتۋ ەدٸ. سول ٷشٸن, تۇقىمدىق بۇقاشىقتاردى شارۋاشىلىقتارعا تاراتىپ, ال ۇرعاشى تايىنشالاردى ماقساتتى پايدالانۋ ٷشٸن جەكە شارۋاشىلىقتارعا توپتاستىرىپ, اسىل تۇقىمدى مال توبى جاساقتالعان. جەرگٸلٸكتٸ مالدى جاپپاي جاقسارتۋعا جەنە تۇقىمدىق دەڭگەيٸ ەر الۋان مالداردى, ياعني بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ بۋىن بۋدانداردىڭ ۇرپاعىن ەرٸ قاراي جاقسارتۋ ٷشٸن اتالىق جەنە انالىق تەگٸ ەر قيلى بۇقاشىقتار «ماقساتتى جۇپتاۋ» ۇستانىمى بويىنشا ٸرٸكتەلدٸ. بۋدان مالداردىڭ ەتتٸ باعىتتاعى قاسيەتتەرٸن بەكٸتۋ, جەرگٸلٸكتٸ جايىلىمعا تٶزٸمدٸلٸگٸن قالىپتاستىرۋ – سەلەكتسييالىق جۇمىستاردىڭ باستى شارتىنا اينالعان.
عالىمدار كەلتٸرگەن مەلٸمەتتەر بويىنشا, سول كەزدە ورتالىق جەنە سولتٷستٸك قازاقستان ٶڭٸرلەرٸندە جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ ساقا سيىرلارى 317-339 كەلٸ تارتسا, شىعىس قازاقستان ٶڭٸرٸندە جەرگٸلٸكتٸ سيىرلاردىڭ سالماعى ورتا ەسەپپەن 320-338 كەلٸ بولعان, ال رەسەيدٸڭ ەدٸل جاعالاۋىنداعى شارۋاشىلىقتاردا جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ دەنە تۇرپاتى ٸرٸلەۋ بولىپ, سالماعى 377- 424 كگ ارالىعىندا اۋىتقىعان.
جەرگٸلٸكتٸ مالدى جاقسارتۋدى جەنە جاڭا تۇقىم قالىپتاستىرۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا 1931-1932 جىلدارى سىرتتان تاعى دا 800 باس گەرەفورد مالى ەكەلٸندٸ, ونىڭ 156 باسى اعىلشىن ەلٸنەن كەلگەن بۇقاشىقتار ەدٸ. سەلەكتسييالىق باعىتتاعى وسى ٷستەمە جۇمىستار, جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ ەتتٸلٸگٸن جاپپاي جاقسارتۋعا سەرپٸن بەردٸ.
1937 جىلى لەنين اتىنداعى بٷكٸل وداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەميياسى /ۆاسحنيل/ سەسسيياسىندا گەرەفورد تۇقىمىمەن بۋدانداستىرۋ نەگٸزٸندە جاڭا ەتتٸ سيىر تۇقىمىن شىعارۋ جۇمىستارىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانادى دا, 1939 جىلى سوۆحوزدار مينيسترلٸگٸنٸڭ باستاماسىمەن ەكٸنشٸ قايتارا اعىلشىن ەلٸنەن 88 بۇقاشىق پەن 100 تايىنشا ەكەلٸنەدٸ. وسى مالداردىڭ 76 بۇقاشىعى جەنە تايىنشالارى تٷگەل باتىس قازاقستانداعى «اڭقاتى» شارۋاشىلىعىنا بەرٸلەدٸ. وسىلايشا, ەتتٸ باعىتتاعى سيىر مالىنىڭ جاڭا تۇقىمىن شىعارۋ جۇمىستارىنا جاڭا پەرمەن بەرٸلٸپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى وسى باعىتتاعى جۇمىستار بويىنشا ەرەكشە باسىمدىققا يە بولادى.
وسى باستاما جەرگٸلٸكتٸ مالدى جاپپاي جاقسارتۋ ٷردٸسٸنە سەرپٸن بەرٸپ, قازاقتىڭ ماقتانىشى «قازاقتىڭ اقباس سيىرى» اتتى جاڭا تۇقىم شىعارۋعا مۇرىندىق بولدى. جەرگٸلٸكتٸ مالدى گەرەفورد تۇقىمىمەن جاقسارتۋ قازاقستان بويىنشا 13 وبلىستىڭ 68 اۋدانىن قامتىدى. بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن شارۋاشىلىقتار قازاقستان جەرٸنٸڭ 48% اۋماعىن, ياعني 500 550 مىڭ شارشى شاقىرىم كٶلەمٸن الىپ جاتتى. مال ٶسٸرٸلگەن اۋماق شىعىسىندا تارباعاتاي تاۋىنان باستالسا, باتىسىندا رەسەيدٸڭ ەدٸل /ۆولگا/ ٶزەنٸنٸڭ جاعالاۋىنداعى دالالى ٶڭٸرلەرٸمەن ۇلاستى. وسىنداي الىمدى جۇمىستاردىڭ اۋقىمى قوماقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزدٸ. سول كەزەڭدە جاڭا شىققان تۇقىمنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن بايقاعان جەرگٸلٸكتٸ حالىق وسى سيىردى «قۇتتى مال» دەپ اتاپتى.
رەسەيدە جەرگٸلٸكتٸ مالدى گەرەفورد تۇقىمىمەن جاقسارتۋ جۇمىستارى ورىنبور, ۆولگوگراد, سارىتاۋ جەنە سولتٷستٸك كاۆكاز ٶڭٸرلەرٸنٸڭ شارۋاشىلىقتارىندا جٷرگٸزٸلدٸ.
اتاپ ٶتەتٸن جەيت, بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى جوسپارلى تٷردە قارقىندى جٷرگٸزٸلگەن. مىسالى, باسىندا بٸر بۇقاشىق قورالاپ شاعىلىستىرۋ ەدٸسٸمەن 100 باس انالىقتى قاشىرسا, 1936 جىلدارى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ەدٸسٸن كەڭٸنەن قولدانا وتىرىپ, بٸر باس اسىل تۇقىمدى بۇقا 300-دەن اسا سيىر ۇرىقتاندىراتىن دەڭگەيگە جەتكەن.
وداق كٶلەمٸندە سىرتتان ەكەلٸنگەن گەرەفورد تۇقىمىنىڭ 60%-دان استامى قازاقستان اۋماعىندا پايدالانىلدى دەگەن دەيەكتٸ دەرەك بار. ەسٸرەسە, 1939 جىلى ەكەلٸنگەن اعىلشىندىق گەرەفورد تۇقىمىنىڭ تەكتٸك ساپاسى جوعارى ەدٸ. ولار «اڭقاتى» شارۋاشىلىعىندا شوعىرلاندىرىلىپ, ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ايماعىندا ەتتٸ باعىتتاعى سيىر مالىنىڭ ٸرٸ دەنەلٸ تۇقىمدىق توبىن قالىپتاستىرۋعا مۇرىندىق بولدى.
ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا باتىس قازاقستان, اقتٶبە, شىعىس قازاقستان, اقمولا, قوستاناي, قاراعاندى وبلىستارىندا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارى ۇيىمداستىرىلىپ, سىرتتان ەكەلٸنگەن بۇقالاردى جوسپاردى تٷردە پايدالانۋ جولعا قويىلدى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىندا جاڭا تۇقىم تالاپتارىنا ساي كەلەتٸن مال باسى شوعىرلاندى, تالاپ ٷدەسٸنەن شىقپاعان مالدار جاپپاي بۋدانداستىرۋمەن شۇعىلدانعان شارۋاشىلىقتاردىڭ انالىق باسىن تولىقتىرۋعا پايدالانىلدى.
جەرگٸلٸكتٸ مالدى جاقسارتۋ جۇمىسىنا, كٶبٸنە, اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردا ٶسٸرٸلگەن تۇقىمدىق بۇقاشىقتار قولدانىلدى. وسىلايشا, جاڭا تۇقىم شىعارۋعا باعىتتالعان سەلەكتسييالىق جۇمىستار رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عالىم-سەلەكتسيونەرلەردٸڭ باقىلاۋىمەن, قاجەتتٸ رەتتٸلٸكتٸ ساقتاي وتىرىپ جٷرگٸزٸلٸپ, جوسپارلى تٷردە جٷزەگە استى.
سىرتتان كەلگەن مالدىڭ بٸزدٸڭ تابيعي جاعدايىمىزعا بەيٸمدەلۋٸ ەر ٶڭٸردە ەر قيلى ٶتتٸ. العاشىندا, كٶپتەگەن مالدا بەيٸمدەلۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ بولىپ تابىلاتىن جٷرەك قاعىسى مەن تىنىس الۋى جيٸلەپ, دەنەسٸنٸڭ قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, جاپپاي تەرشەڭدٸگٸ بايقالدى. جاڭا ورتاعا بەيٸمدەلۋ بارىسىندا, باسقا دا قولايسىزدىقتار ورىن الدى.
مىسالى, تابىنعا قوسقاندا سىرتتان ەكەلگەن تازا تۇقىمدى گەرەفورد جەنە بٸرٸنشٸ بۋىندىق بۋدان بۇقاشىقتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ تٶمەندەۋ بولىپ, بۇزاۋ الۋ جوسپارىنىڭ ورىندالۋى قيىنعا سوقتى. تازا تۇقىمدى جەنە بٸرٸنشٸ بۋىندىق بۋدان مالداردا جۇقپالى اۋرۋلار, مىسالى, تۋبەركۋلەز, برۋتسەللەز بەلەڭ الدى.
دالادا جايىلىمدا جٷرگەن مالداردىڭ اراسىندا كونيۋكتيۆيت پەن كەراتيت اۋرۋلارى كٶبەيدٸ. ٶز وتانىندا شٶبٸ شٷيگٸن جايىلىمدا باعىلعان مالدار بٸزدٸڭ اۋقىمى كەڭ ٶرٸسٸمٸزدە تۇياعىنان كەمدٸك كٶردٸ. سيىردى جاپپاي جاقسارتۋ بارىسىندا مال ٶسٸرۋ مەسەلەسٸ قالىپتاسقان ەدٸسپەن جٷرگٸزٸلٸپ, تابيعي سۇرىپتاۋ تەزٸنەن دە ٶتكٸزٸلدٸ. وسى ۇستانىم جەرگٸلٸكتٸ جەرگە بەيٸمدەلگەن ەتتٸ سيىردىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتتٸ.
گەرەفورد تۇقىمىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ جەرگە بەيٸمدەلۋٸنە, كليماتتىق جاعدايمەن قاتار, تەكتٸلٸك قاسيەت تە ىقپال ەتكەنٸ انىقتالدى. مىسالى, اعىلشىننان كەلگەن مالدارعا قاراعاندا, كانادادان كەلگەن مالدار كليماتى قاتال بٸزدٸڭ تابيعي جاعدايىمىزعا تەز بەيٸمدەلدٸ. ٶيتكەنٸ, كانادانىڭ كليماتى قاتال جاعدايىندا تابيعي سۇرىپتاۋدان ٶتكەن مال, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ دە اۋا-رايىنا كٶنبٸستٸگٸن كٶرسەتتٸ /ا.ۆ. لانينا/.
سونىمەن قاتار, ەسكەرەتٸن جەيت – ساراپتاۋ بارىسىندا اعىلشىن بۇقاشىقتارىندا «تۋىستىق جاقىندىق» /ينبريدينگ/ ورىن العانى انىقتالدى. قان جاقىندىعى مالدىڭ كەيبٸر بەلگٸلەرٸنٸڭ بەكەمدەلۋٸنە ىقپال ەتكەنٸمەن, كٶبٸنە, اعزانىڭ تٶزٸمدٸلٸگٸن ەلسٸرەتٸپ, قالىپتى قىزمەتٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸ گەنەتيكا ٸلٸمٸندە بەلگٸلٸ جەيت. مىسالى, اعىلشىن بۇقاشىقتارىنا تەن II-III ي II-II دەڭگەيدەگٸ تۋىستىق جاقىندىق ەكٸنشٸ بۋىن ۇرپاقتارىنىڭ ٶزارا شاعىلىسۋىنا جول بەرٸلگەنٸنە دەلەل.
جاپپاي بۋدانداستىرا وتىرىپ, قولداعى مالدى جاقسارتۋ بارىسىندا ۇتىمدى جٷرگٸزٸلگەن سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە جاڭا تۇقىمدىق مال توبىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتٸ.
بٸرٸنشٸدەن, مال باسى بارىنشا سەلەكتسييالىق جۇمىسپەن قامتىلدى, ەكٸنشٸدەن, اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردا تۇقىمدىق مالدىڭ تاڭداۋلى توبى شوعىرلانىپ, اتالىق مالدار تاڭدالىپ, ٸرٸكتەلٸپ الىندى. وسىلايشا, ۇدايى جٷرگٸزٸلگەن سۇرىپتاۋ جۇمىستارى جەنە مالدىڭ بەلگٸلٸ بٸر نىشاندارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قولدانىلعان سىندارلى جۇپتاۋ ٷدەرٸسٸ جيىرما جىلدىڭ كٶلەمٸندە ٶزٸندٸك ەرەكشە بەلگٸلەرٸ قالىپتاسقان جاڭا تۇقىمنىڭ شىعۋىنا ۇلاستى.
وداق عالىمدارى مەن سەلەكتسيونەرلەرٸنە قويىلعان تالاپ – ەتتٸ باعىتتاعى بەلگٸلەرٸ جاقسى جەتٸلگەن جەنە جەرگٸلٸكتٸ تابيعي ورتاعا بەيٸم جاڭا سيىر تۇقىمىنىڭ قالىپتاسۋى ەدٸ. وسى تالاپتاردىڭ مەجەسٸ دە بەلگٸلەندٸ: ساقا سيىرلاردىڭ سالماعى 520-550 كەلٸ, بۇقالاردىڭ سالماعى 850-900 كەلٸ جەنە 1,5 جاسقا جەتكەن بۇقاشىقتار 450 كەلٸدەن كەم ەمەس سالماق تارتۋى كٶزدەلدٸ.
اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىندا سىندارلى سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا كٶپتەگەن اتالىق ٸزدەر قالىپتاستى. ەرتٷرلٸ تابيعي ايماقتا ٶسٸرٸلگەندٸكتەن تۇقىمٸشٸلٸك قۇرىلىمدىق مال توپتارى قالىپتاستى. دەرەكتەر لەگٸنە سٷيەنسەك, تەك قازاقستان اۋماعىندا ەتتٸ باعىتتاعى ساپاسى بەكٸگەن, تەكتٸك قاسيەتٸ تۇراقتالعان مال توبىنىڭ ٶزٸ جەكە دارا جاڭا تۇقىمدى اپروباتسييالاۋ دەڭگەيٸنە جەتكەنٸ جازىلعان.
رەسەيدٸڭ بٸراز ٶڭٸرلەرٸن قامتىعان جەنە سەلەكتسييالىق جۇمىستارى بٸردەي ەدٸستەمەلٸك ۇستانىمدارمەن اتقارىلعاندىقتان 1950 جىلى وداق كٶلەمٸندە مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسىمەن «قازاقتىڭ اقباس سيىرى» دەگەن اتپەن جاڭا تۇقىم بەكٸتٸلدٸ. ەرينە, بۇل ٷلكەن جەتٸستٸك, ەرٸ ماقتانىش ەدٸ. قازاقستان جاڭا تۇقىمنىڭ مال باسى جاعىنان, ٶسٸرٸلۋ اۋماعىنىڭ كٶلەمٸ جەنە سەلەكتسييالىق جۇمىس بارىسىندا قالىپتاسقان اتالىقٸز بەن تۇقىمٸشٸلٸك قۇرىلىمدىق مال توپتارى /تيپ-سٷلە/ سانى جاعىنان رەسەيدەن وزىق تۇردى. اۋقىمى كەڭ جۇمىس جەنە عالىمدار مەن سەلەكتسيونەرلەردٸڭ قاجىرلى ەڭبەگٸ وسىلاي نەتيجەلٸ مەجەگە جەتتٸ.
