جٷندٸ قاشان كەدەگە جاراتامىز?
بٷگٸنگٸ تاڭدا قوي باسىنىڭ جالپى سانى 18 ملن بولعانىمەن, بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷندٸ قويلار 2,2-2,3 ميلليون عانا. جالپى, الىنعان 40 مىڭ توننا جٷننٸڭ 7,1 مىڭ (18%) تونناسى بييازى جٷنگە تيەسٸلٸ, ياعني جۋىلعان جٷن ەسەبٸمەن ٶندٸرٸسكە جارامدى 3,5 مىڭ توننا جٷن ٶندٸرٸلۋدە. حالىق شارۋاشىلىعىنا قاجەتتٸلٸگٸن ەسكەرٸپ, عىلىمي تۇرعىدان كەلسەك, ەلٸمٸزدەگٸ بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷندٸ قوي سانى 8,0 ملن باستان جوعارى بولۋى تيٸس ەدٸ. ٶيتكەنٸ حالىقتى, ەسٸرەسە بالالاردى ساپالى كيٸممەن قامتۋعا جىلىنا ەر ادامعا كەمٸندە 2,0 كەلٸ قوي جٷنٸ (تابيعي جٷن ەسەبٸمەن), ونىڭ ٸشٸندە 1,5 كەلٸ بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷن ٶندٸرٸلۋٸ كەرەكتٸگٸ انىقتالعان. سونىمەن, بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷندٸ قوي باسى قاجەتتٸ مٶلشەردەن تٶرت ەسەگە دەيٸن از بولىپ وتىر. ەڭ سوراقىسى, جىل سايىن ٶندٸرٸلەتٸن 40 مىڭ توننا جٷننٸڭ 26 مىڭ (67%) تونناعا جۋىعى جارامسىز (ۋتيل) بولىپ قالۋدا.
رەسمي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, قازاقستان اۋماعىندا جالپى ٶندٸرٸلگەن جٷننٸڭ 11% عانا ٶڭدەلەدٸ, وسى كٶرسەتكٸش جۋىلعان بييازى جٷن ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ. ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ سارالاساق, بار-جوعى 1 834,5 توننا بييازى جٷن سىرتقا ساتىلعان. سوڭعى بەس جىلدا جٷن ٶندٸرٸسٸ 8%-عا ارتقانىمەن, ەكسپورت 3,5 ەسەگە تٶمەندەگەن. ەلٸمٸزدە جٷن ٶڭدەۋ سالاسىنداعى 13 ارنايى مامانداندىرىلعان كەسٸپورىننىڭ تەك 4-ۋٸ عانا وسى باعىتتا جۇمىس اتقارا الادى.
مىسالى, «فابريكا پوش-تاراز» كەسٸپورنى جٷندٸ جۋۋ مەن شٷيكەلەنگەن جٷن /توپس/ ٶندٸرۋگە مامانداندىرىلسا, «شىمكەنت-كاشەمير» كەسٸپورنى بييازى جەنە قىلشىق جٷندٸ جۋىپ, ولاردان دايىن ٶنٸم الۋعا تەحنولوگييالىق جاساقتالعان.
اتىراۋ وبلىسىندا «Caspiy Lana Atyrau» كەسٸپورنى جٷندٸ تولىعىمەن ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسىن يگەرگەن, كٶبٸنە, توقىما جامىلعى /كٶرپە/ شىعارادى. الماتى وبلىسىندا «كۋات لتد» كەسٸپورنى جٷندٸ ٶڭدەۋ ارقىلى نەگٸزٸنەن كيٸز, ۇلتاراق, بايپاق ٶندٸرەدٸ. جٷن ٶڭدەۋ سالاسىندا كەڭەس كەزٸنەن جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان «ۆويلوچنايا فابريكا», «كوستانايسكايا فابريكا ۆاليالنوي وبۋۆي», «روزا ۆاليالنو-ۆويلوچنىي كومبينات» سيياقتى بٸرقاتار كەسٸپورىندار – تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋ ارقىلى تيٸمدٸ پايدالانۋدى تالاپ ەتەتٸن, ٶتە ماڭىزدى رەزەرۆتٸك كٶزدەر بولىپ سانالادى
بٷگٸنگٸ تاڭدا, قوي شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ 80%-دان استامى شاعىن قوجالىقتار مەن قوسالقى ٷي شارۋاشىلىقتارىندا ٶندٸرٸلەدٸ. وسى ٷردٸس تەحنولوگييالىق جاڭالىقتار مەن عىلىمي جەتٸستٸكتەردٸ پايدالانىپ, سالانىڭ ەكسپورتتىق پوتەنتسيالىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا قولبايلاۋدا. سوندىقتان دا ٶندٸرٸلگەن جٷننٸڭ ساپاسى سۇرانىسقا ساي كەلمەي, قوي ەتٸ, ونىڭ ٸشٸندە, ەلەمدٸك نارىقتا ٷلكەن سۇرانىسقا يە قوزى ەتٸ تەك وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتٸن قامتاماسىز ەتەتٸن مٶلشەردە عانا ٶندٸرٸلۋدە.
https://dalanews.kz/T-rmys/62648-62648
ەلەمدٸك نارىقتاعى ساپالى بييازى جٷنگە سۇرانىس ٷلكەن بولعاندىعىنا قاراماستان, ەلٸمٸزدە جىل سايىن ٶندٸرٸلەتٸن 7,0 مىڭ توننادان اسا بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷن 1 اقش دوللارى/كەلٸ جەتپەيتٸن باعامەن ٶتكٸزٸلۋدە نەمەسە مٷلدەم ٸسكە اسپاۋدا. جٸڭٸشكەلٸگٸ 19-21,0 مكم-گە دەيٸنگٸ 1 كەلٸ مەرينوس جٷننٸڭ جاڭا زەلاندييا مەن اۆسترالييا نارىعىنداعى ورتاشا باعاسى 10,0 اقش دوللارىنان جوعارى. وسىنداي زور ەلەۋەتتٸ نەگە پايدالانباسقا? اتالعان جايدىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرٸنە توقتالساق.
بٸرٸنشٸدەن, بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷندەردٸ ساپاسىنا, ەسٸرەسە ولاردىڭ جٸڭٸشكەلٸگٸ مەن ۇزىندىعىنا, لاستانۋ دەڭگەيٸنە (تٷرلٸ قوسپالارمەن: قي, تٸكەنمەن ارالاسۋى) ساي جٷيەلەپ (كلاسسيروۆكالاپ) نارىققا ۇسىنۋ جۇمىستارى جٷيەسٸزدٸككە ۇشىرادى. كەڭەس كەزەڭدە وسى جۇمىستار جوسپارلى تٷردە اتقارىلىپ, مەملەكەتتٸك باقىلاۋدا بولدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان كٶزقاراس, ال شارۋالار تاراپىنان تالپىنىس بايقالمايدى. ەكٸنشٸدەن, بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷننٸڭ ساتىلماۋى وسى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىنىڭ ٶسۋٸنە تەجەۋ بولىپ تۇر.
https://dalanews.kz/suranys/61388-zhylqy-tort-tulikting-toresi
سەبەبٸ شارۋالار ٷشٸن تٶلدەرٸن العاشقى تەۋلٸكتەردە كٷتٸمدٸ قاجەت ەتپەيتٸن قۇيرىقتى قوي تۇقىمدارىنىڭ قوشقارلارىمەن جاپپاي بۋدانداستىرۋ قولايلى. وسى ٷردٸستٸڭ ەسەرٸنەن قوي جٷنٸ ەرتەكتٸلەنٸپ, ونىڭ فيزيكا-تەحنولوگييالىق ساپاسى ناشارلادى. بييازى جٷندٸ سۋبسيدييالاۋ كەزٸندە شيكٸزاتتىڭ ساپالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ ەسكەرٸلمەۋٸ جٷننٸڭ ساپاسىن تٶمەندەتٸپ, وتاندىق جەڭٸل ٶنەركەسٸپتٸڭ قالىپتى جۇمىس ٸستەۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. وعان قوسىمشا, جٷن دايىنداۋ جەنە ساتۋمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار جٷيەلٸ جۇمىس اتقارمادى. ال 2020 جىلدان باستاپ جٷنگە قاراستىرىلعان سۋبسيدييانىڭ مٷلدەم توقتالۋى مەرينوس جٷندٸ قويلاردى ٶسٸرۋگە ىنتالاندىرماي, ونىڭ دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
نەگە? ٶيتكەنٸ بييازى جٷنگە بەرٸلگەن 150 تەڭگە سۋبسيدييا, سول جٷندٸ قىرقۋعا جۇمسالاتىن شىعىندى ٶتەۋگە عانا جەتەدٸ. سەبەبٸ بٸر باس قويدى قىرقۋعا 350-450 تەڭگە جۇمسالسا, بٸر قويدان العان 3 كەلٸ جٷنگە 450 /150 تگ ح 3 كگ = 450/ تەڭگە سۋبسيدييا الاتىن ەدٸ. ال نارىقتاعى بييازى جٷنگە بەرٸلەتٸن باعا 350 تەڭگەدەن اسپايدى. قوي باققان شارۋا بٸر باس مالدان 1 000 /350ح3/ تەڭگەدەن اسپايتىن تابىس تابادى, وسى قارجىمەن قاي شىعىنىن جاپپاق?
دەگەنمەن بييازى جٷنگە دەگەن ەلەمدٸك سۇرانىسقا وراي, قوي جٷنٸنٸڭ نارىقتاعى پارقىن ەلەمدٸك دەڭگەيگە جەتكٸزۋ مەملەكەت قۇزىرىنداعى ساياسات-اۋ. بييازى مەرينوس جٷن ٶندٸرٸسٸنٸڭ ستاندارتقا ساي دامۋىن ساپالىق تۇرعىدان قاداعالاۋدى جٷزەگە اسىراتىن, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان سەرتيفيكاتتالعان جٷن زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ قالىپتى /رەنتابەلدٸ/ جۇمىس اتقارۋىنا مەملەكەتتٸك تۇرعىدان جاعداي جاساۋ كەرەك.
https://dalanews.kz/T-rmys/60515-zhayylymga-zhanashyrlyq-zhetispey-tur
وسى ورايدا, بييازى جٷندٸ قوي شارۋاشىلىعى ٶركەندەگەن اۆسترالييا مەملەكەتٸ ٸس-تەجٸريبەسٸن قولدانىپ, جٷندٸ ساپاسىنا ساي ساتۋدى شۇعىل قولعا الۋدى قاراستىرعان جٶن. جٸڭٸشكە تالشىقتى باعالى مەرينوس جٷنٸن ٶندٸرۋ بويىنشا كٶشباسشى بۇل ەلدە, جٷن نارىعىن رەتتەۋمەن اينالىساتىن, بٸرنەشە عاسىرلىق تەجٸريبەسٸ بار, اۆسترالييا جٷن كورپوراتسيياسى (اجك) جۇمىس ٸستەيدٸ. ۇيىمداستىرۋ شارالارىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جالپى قىرقىلعان جٷننٸڭ 8,0% مٶلشەرٸندە سالىق الاتىن اجك جىلدار بويىنا جينالعان قارجىنىڭ 50,0%-ىن – رەزەرۆتٸك باعامەن شيكٸزات ساتىپ الۋعا, 44,0 %-ىن حالىقارالىق جەنە ۇلتتىق جٷن ساۋداسى ٸس-شارالارىن – رەتتەۋگە, قالعان 6,0%-ىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى شىعىندارىنا جۇمسايدى. وسى ورايدا, مەملەكەت تاراپىنان قوي سالاسىنا مەن بەرٸلٸپ, وسىنداي تەتٸكتەردٸ نەمەسە بالاما جولدارىن قاراستىرعان ابزال.
قوزى ەتٸن ٶندٸرۋ
ەلەمدٸك نارىقتا جٸڭٸشكە مەرينوس جٷنگە سۇرانىس ەشقاشان قاناعاتتاندىرىلعان ەمەس, باعا دا جوعارى دەڭگەيدە تۇراقتى ساقتالۋدا. وسىنى ەسكەرٸپ, وتاندىق بييازى جٷندٸ قوي شارۋاشىلىعىندا جٸڭٸشكە تالشىقتى مەرينوس جٷن بەرەتٸن, سالماق باساتىن ەرٸ تەزجەتٸلگٸشتٸك قاسيەتتەرٸ ۇتىمدى ۇشتاسقان قوي وتارلارىن كٶبەيتٸپ, ولاردى ودان ەرٸ اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەت.
قوشقارلارى مەن ساۋلىقتارىنىڭ ورتاشا سالماقتارى, تيٸسٸنشە, 100-120 جەنە 65-70 كەلٸ, ال 20-اپتالىق ەركەك توقتىلارى 45-كەلٸدەن اساتىن, اۆسترالييا ەتتٸ مەرينوسى مەن نەمٸستٸڭ دويچەمەرينوفلەيششاف تۇقىمىن تيٸمدٸ ەدٸستەرمەن قارقىندى پايدالانۋ وتاندىق بييازى جٷندٸ قوي شارۋاشىلىعىنا تىڭ سەرپٸن بەرەرٸ ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەدە دەلەلدەندٸ.
مىسالى, 2011 جىلى سەلەكتسييالىق جەتٸستٸك رەتٸندە تٸركەلگەن بييازى جٷندٸ قويدىڭ ەتتٸ باعىتتاعى جاڭا تۇقىمى «ەتتٸ مەرينوس» وسىعان دەلەل. «ەتتٸ مەرينوس» – تۇقىم شىعارۋ ٷردٸسٸندە مەرينوس جٷن مەن ساپالى قوزى ەتٸن ٶندٸرۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن, «ٶز تٶلٸنەن ٶسٸرۋ» ەدٸسٸمەن شىعارىلعان باعالى تۇقىم. وسىعان ۇقساس, جەرگٸلٸكتٸ بييازى جٷندٸ ساۋلىقتاردى نەمٸستٸڭ «دەيچەمەرينوفلەيششاف» تۇقىمىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى الىنعان ۇنامدى مالدى سۇرىپتاۋ جولىمەن جٷرگٸزٸلگەن تۇقىمداردى قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى نەتيجەسٸندە وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىندا «دونە» جەنە اۆسترالييادا «اۆسترالييا ەتتٸ مەرينوسى» تۇقىمدارى شىعارىلعان.
ەرينە, جٷن ساپاسى نازاردان تىس قالعان جوق. ەرتە جەتٸلگەن قوزىلاردى سول جىلى اتالىق رەتٸندە پايدالانۋ ەدٸستەرٸ قولدانىلدى. سۇرىپتاۋ كەزٸندە 6-7 ايلىعىندا 50 كەلٸ اساتىن قوشقار توقتىلار, ەتتٸلٸگٸ جاعىنان جەنە جٷن ساپاسى بويىنشا قاتاڭ سۇرىپتاۋدان ٶتكٸزٸلٸپ, كٶبٸنە, قولدان ۇرىقتاندىرۋ جولىمەن قارقىندى پايدالانىلدى. عالىمداردىڭ قولدانعان وسى ۇتىمدى شەشٸمٸ ٶتە جاقسى نەتيجەسٸن بەردٸ. بٸرٸنشٸدەن, مالدىڭ ەتتٸلٸگٸ ارتتى, ەكٸنشٸدەن, قوزىلاردىڭ ەرتە جەتٸلۋٸ تەكتٸك قاسيەت رەتٸندە قالىپتاستى.
وسى تۇقىمداردىڭ جەنە ولاردىڭ بۋدان قوشقارلارىن زاماناۋي دنق-تەحنولوگييامەن باعالاپ, جاقسارتۋشى رەتٸندە تانىلعاندارىن قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋدا قارقىندى قولدانۋ, الىنعان تٶلدەردٸ جٷن ساپاسى مەن تەزجەتٸلگٸشتٸگٸ بويىنشا ٸرٸكتەۋ مەن جۇپتاۋدى جٷيەلٸ جٷرگٸزۋ وتاندىق بييازى جٷندٸ قوي شارۋاشىلىعىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرارى داۋسىز.
https://dalanews.kz/T-rmys/59988-elimizde-mal-asyldandyru-urdisi-qala
جٷندٸ-ەتتٸ باعىتتاعى تۇقىم – قازاقتىڭ وڭتٷستٸك مەرينوستارىنىڭ تٶزٸمدٸلٸك قاسيەتتەرٸن ساقتاي وتىرىپ, تٸردەي سالماعى مەن جٷن ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ كٶلەمٸ مەن تەحنولوگييالىق ساپاسىن جاقسارتۋ وسى تۇقىمنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, تۇقىمنىڭ تەكتٸك قورىن جەتٸلدٸرۋگە جول اشادى. ۇقساس ٶنٸمدٸلٸك باعىتتاعى, ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك-شىعىس ٶڭٸرلەرٸنە كەڭٸنەن تارالعان قازاقتىڭ سولتٷستٸك مەرينوستارىنىڭ جويىلىپ كەتۋٸ اتالعان جۇمىستىڭ تەورييالىق جەنە تەجٸريبەلٸك مەنٸن ارتتىرىپ, ارنايى شارالار كەشەنٸن قابىلداۋدى جەدەلدەتۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
قوي شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸڭ عاسىرعا جۋىق بٸرلەسە جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە قىلشىق جٷندٸ قۇيرىقتى ساۋلىقتاردى شەتەلدەردەن ەكەلٸنگەن بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷندٸ قوي تۇقىمدارى قوشقارلارىمەن ۇرىقتاندىرۋدان الىنعان بۋدانداردى, سەلەكتسييا ماقساتىنا ساي, سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋ ارقىلى شىعارىلعان, جەرگٸلٸكتٸ قويلاردىڭ تٶزٸمدٸلٸك قاسيەتتەرٸ مەن شەتەلدٸك تۇقىمداردىڭ جوعارى ٶنٸمدٸلٸگٸ ۇتىمدى ۇشتاسقان 5 بييازى (قازاقتىڭ بييازى جٷندٸ قويى, قازاقتىڭ ارقارمەرينوسى, قازاقتىڭ وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك مەرينوستارى, ەتتٸ مەرينوس), 4 بييازىلاۋ (قازاقتىڭ ەتتٸ-جٷندٸ, قازاقتىڭ كروسسبرەدتٸ بييازىلاۋ جٷندٸ, اقجايىق ەتتٸ-جٷندٸ, قازاقتىڭ ەتتٸ تەز جەتٸلگٸش بييازىلاۋ جٷندٸ قويى) جٷندٸ قوي تۇقىمدارى ساپالى جٷن ٶندٸرٸسٸ بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدٸك دەرجاۆالاردىڭ العاشقى وندىعىنا ەنۋٸن قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, قوي ەتٸن, ونىڭ ٸشٸندە قوزى ەتٸن رەسپۋبليكان تىس نارىققا ٷلكەن كٶلەمدە شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
باستى سەبەپ – ولاردىڭ ۇشاسىندا (تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ تاراپىنان سۇرانىس تٶمەن قۇيرىقتىڭ بولماۋىنان) ماي ٷلەسٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ جەنە مايدىڭ ەت ۇلپالارىنىڭ قۇرامىندا مەرمەرلٸك (مرامور) سيپاتتا قالىپتاسىپ, ەتتٸڭ قۇنارلىلىق جەنە تاعامدىق قۇندىلىعىنىڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸ.
وتاندىق بييازى جەنە بييازىلاۋ جٷندٸ قوي تۇقىمدارىنىڭ وسى ەرەكشەلٸگٸ مەن ولاردىڭ, قۇيرىقتى قويلارمەن سالىستىرعاندا, تٶلشەڭدٸگٸنٸڭ جوعارىلىعىن (25-30%-عا) ۇتىمدى پايدالانۋ وسى باعىتتاردى ٶركەندەتۋگە جاڭا كٶزقاراس قالىپتاستىراتىنى انىق. اتالعان تۇقىمداردان ٸشٸك, تون تٸگۋگە پايدالانىلاتىن باعالى تەرٸ شيكٸزاتتارىن الۋعا بولاتىندىعى جەنە ولاردىڭ تاۋارلىق قاسيەتتەرٸ (ەدەمٸلٸگٸ, جىلىلىعى, جەڭٸلدٸگٸ) قىلشىق جٷندٸ قويلارمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا جوعارى ەكەنٸ ەسكەرٸلمەي كەلەدٸ.
جٷن تالشىقتاردىڭ ۇزىندىعى مەن جٸڭٸشكەلٸگٸ قوي دەنەسٸنٸڭ بارلىق بٶلٸكتەرٸندە بٸركەلكٸ, قىرقىلعان جٷننٸڭ ۇزىندىعى – 7 سم-دەن, جٷن جٸڭٸشكەلٸگٸ 60-ساپادان (25 مكم) تٶمەن ەمەس جەنە باسقا دا فيزيكا-مەحانيكالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ مەرينوس بييازى جٷنگە ساي كەلەتٸن شيكٸزات تەك جۇقا دا تىعىز تەرٸدە عانا قالىپتاساتىندىعى عىلىمدا ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق دەلەلدەنگەن.
وسى ٶنٸمدٸلٸك باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىن, قاراكٶل قويلارى سەكٸلدٸ, تەك تازا تۇقىمدى ٶسٸرۋ ارقىلى عانا جەتٸلدٸرۋگە بولاتىندىعىنا تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر تاراپىنان جەتكٸلٸكتٸ مەن بەرٸلۋٸ تيٸس. وسى ورايدا, قوي تۇقىمدارىن ولاردىڭ باعالى گەنوتيپتٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن ساقتاي وتىرىپ, اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا جوسپارلى پايدالانۋعا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق پالاتالار مەن سالانىڭ عىلىمي نەگٸزدە دامۋىنا ەدٸستەمەلٸك جەتەكشٸ, عىلىمي مەكەمە – «قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ» ينستيتۋتىنىڭ فيليالى – ق.ٷ. مەدەۋبەكوۆ اتىنداعى «قوي شارۋاشىلىعى عزي» عالىمدارىنا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەدٸ. عىلىم مەن ٶندٸرٸس سالاسى ماماندارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويىنا بٸرلەسە اتقارعان جەمٸستٸ ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸندە شىعارىلىپ, ٸس جٷزٸندە ۇلتتىق بايلىققا اينالعان قوي تۇقىمدارىن ورىندى پايدالانۋ – سالانىڭ ساقتالۋى مەن ٶركەندەۋٸنە جاۋاپتى بارلىق دەڭگەيدەگٸ ماماندار مەن عالىمدارعا سىن.
ەت ەكسپورتىنىڭ كەلەشەگٸ قوي شارۋاشىلىعىندا
ات ٷستٸندە كٷن كەشٸپ, زات قادٸرٸن تەرەڭ تٷسٸنگەن, قوي تەرٸسٸنە «توعىز قابات تورقادان توقتىشاقتىڭ تەرٸسٸ ارتىق» دەپ باعا بەرگەن ەلدٸڭ ۇرپاعى – بٸزگە – اتاكەسٸپكە قۇرمەتپەن قاراۋ, سالانى دامىتىپ, ٶنٸمٸن ۇقساتا بٸلۋ – پارىز. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تەرەڭ بٸلمەيتٸن, دەگەنمەن «كەڭەس» بەرۋگە قۇلشىنىپ تۇراتىن كەيبٸر ەكسپەرتتەردٸڭ شەتەلدٸك تۇقىمدار قوشقارلارىن قولدانۋ ارقىلى ەتتٸڭ دە, جٷننٸڭ دە, تەرٸنٸڭ دە مەسەلەسٸن تەز ارادا شەشە قويامىز دەۋٸ جاي عانا بٸلمەستٸك اياسىنا سييا قويمايتىن, قاۋٸپتٸ پٸكٸر.
شەتەلدٸك تەزجەتٸلگٸش, ەتتٸ, ەتتٸ-جٷندٸ قوي تۇقىمدارىن پايدالانۋ ارقىلى بۋدان تٶلدەردٸڭ ەت ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن تەزجەتٸلگٸشتٸگٸن ارتتىرۋعا بولادى. ول ٷشٸن, بٸرٸنشٸدەن, بۋداندارعا تيٸستٸ ازىقتاندىرۋ, باعۋ جاعدايلارى جاسالىنۋى شارت. ەكٸنشٸدەن, قانداي تۇقىمدار پايدالانىلىپ, قانداي جاعدايلار جاسالىنسا دا ەت, جٷن, تەرٸ ٶنٸمدٸلٸكتەرٸنٸڭ كٶلەمٸ مەن ساپاسىن قاتار ارتتىرۋ مٷمكٸن ەمەس.
بۇل – ەلەمدٸك عىلىم مەن تەجٸريبەدە سان رەت دەلەلدەنگەن, تالاسسىز شىندىق. ايتىلعان مەسەلەلەر ەسكەرٸلٸپ, عاسىرعا جۋىق جٷرگٸزٸلگەن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە 2016 جىلى عانا شىعارىلعان قازاقتىڭ ەتتٸ تەز جەتٸلگٸش بييازىلاۋ جٷندٸ قوي تۇقىمى بۇل پٸكٸرگە دەلەل بولا الادى. جاقسارتۋشى گەنوتيپ رەتٸندە بريتاندىق گەمپشير تۇقىمى قولدانىلىپ, ەتتٸلٸك, تەزجەتٸلگٸشتٸك, تٶلشەڭدٸك قاسيەتتەرٸمەن كٶزگە تٷسەتٸن بۇل تۇقىم, جٷن ساپاسى بويىنشا كەز كەلگەن بييازى جٷندٸ قوي تۇقىمىمەن تەڭەسە المايدى.
قوي شارۋاشىلىعىنىڭ كەلەشەگٸ قوزى ەتٸن ٶندٸرۋ جەنە ەكسپورتقا شىعارۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, وسى باعىتتاعى جۇمىستار تيٸمدٸلٸگٸن ەسەلەي ارتتىرۋعا بيولوگييالىق, گەنوتيپتٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بويىنشا بييازىلاۋ جٷندٸ قوي تۇقىمدارى بارىنشا ساي كەلەدٸ. قوزى ەتٸن ٶندٸرۋ ٸسٸن جٷيەلٸ جولعا قويۋدا ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك, سولتٷستٸك-شىعىس ايماقتارىنىڭ تٷرلٸ سەبەپتەرمەن ەگٸن ەگۋگە قولدانىلماي جاتقان شۇرايلى جەرلەرٸن, سونداي-اق ٷلكەن قالالار بەلدەۋلەرٸندەگٸ سۋلاندىرۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى القاپتاردى وسى ينتەنسيۆتٸ تۇقىمداردى ٶسٸرۋ ارقىلى يگەرۋدٸڭ مەنٸ ٶتە زور. بۇل ٸستٸڭ مەملەكەت قاداعالاۋىمەن جەنە ارنايى جوسپار بويىنشا ٸسكە اسىرىلۋى, بٸرٸنشٸدەن, سولتٷستٸك شەكارالىق ايماقتاردى, وڭتٷستٸكتەگٸ تىعىز ورنالاسقان حالىقتىڭ ەسەبٸنەن, تيٸمدٸ قونىستاندىرۋدى جٷزەگە اسىرۋعا, ەكٸنشٸدەن, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ لايىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەتتٸ-مايلى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارى (قازاقتىڭ قىلشىق جٷندٸ قۇيرىقتى قويى, ەدٸلباي قويى, قازاقتىڭ ۇياڭ جٷندٸ قۇيرىقتى قويى, سارىارقا قىلشىق جٷندٸ قۇيرىقتى قويى, دەگەرەس قويى, ورداباسى قويى, گيسسار تۇقىمىنىڭ قان ٷلەسٸ تٷرلٸشە بۋداندارى) ەلٸمٸزدەگٸ وسى تٷلٸك تٷرٸنٸڭ 80 %-عا جۋىعىن قۇراپ وتىر. باستى سەبەپ – ولاردىڭ كٷتٸم تالعامايتىندىعى مەن قوزىلارىنىڭ تەزجەتٸلگٸشتٸگٸ. ەكٸنشٸدەن, جٷنگە سۇرانىستىڭ بولماۋى دا وسى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارىنىڭ كەڭ تارالۋىنا ىقپال ەتتٸ.
وسى ورايدا ەلٸمٸزدە ٶسٸرٸلەتٸن, قاراكٶل تۇقىمىنان ٶزگە, بارلىق قوي تۇقىمدارىنىڭ انالىق نەگٸزٸ بولىپ تابىلاتىن قازاقتىڭ قىلشىق جٷندٸ قۇيرىقتى قويى مەن ونىڭ حالىق سەلەكتسيياسى نەگٸزٸندە شىعارىلىپ, وتاندىق عالىمدار مەن ٶندٸرٸس ماماندارىنىڭ بٸرلەسكەن ەڭبەگٸ نەتيجەسٸندە جاقسارتىلعان توبى, ۇلتتىق برەند – ەدٸلباي تۇقىمىن تازا ساقتاپ قالۋ جەنە ودان ارى جەتٸلدٸرۋ ٶتە ٶزەكتٸ دە كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلە بولىپ تابىلادى.
قازاقستان مەن ودان تىسقارى ايماقتاردىڭ اپتاپ ىستىعى مەن قاھارلى ايازىنا بەيٸمدەلۋشٸلٸك قاسيەتتەرٸ بويىنشا تەڭدەسسٸز, سونداي-اق ۇشا سالماعى بويىنشا گيسسارلارمەن قاتارلاس, ال ەت ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ ساپاسى بويىنشا ەلەۋلٸ دەڭگەيدە جوعارى (ۇشاداعى ەت ۇلپالارى ٷلەسٸنٸڭ جوعارى, قۇيرىق سالماعىنىڭ تٶمەندٸگٸ ەسەبٸنەن) مال – ەدٸلباي تۇقىمىن ساقتاۋ مەن ودان ارى تازا تۇقىمدى ٶسٸرۋدٸڭ ارنايى باعدارلاماسىن قابىلداۋ مەن ٸسكە اسىرۋعا تەز ارادا كٸرٸسۋ قاجەت.
https://dalanews.kz/saraptama/53860-auyl-sharuashyly-yn-al-a-s-jregen-azam
جالپى, ەلٸمٸزدٸڭ ەر ايماقتارىندا قوي تۇقىمدارىن ٶسٸرۋ بويىنشا قالىپتاسىپ وتىرعان سەلەكتسييالىق احۋالدى انىقتاپ, ولاردىڭ ساندىق جەنە ساپالىق كٶرسەتكٸشتەرٸن سارالاۋ, وسى تٷلٸك تٷرٸنٸڭ تەكتٸك قورىن ساقتاۋ مەن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا زاماناۋي جەنە كلاسسيكالىق مال اسىلداندىرۋ ەدٸستەرٸن ٷيلەسٸمدٸ پايدالانۋ – عىلىم مەن ٶندٸرٸس ماماندارىنىڭ بٸرلەسە اتقاراتىن ابىرويلى دا كەزەك كٷتتٸرمەس مٸندەتٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تابيعي جايىلىم جاعىنان ەۋرازييا اۋماعىنداعى ەڭ باي مەملەكەت ەكەنٸ شىندىق. ەلٸمٸز مال ازىعى قورى بويىنشا ۇساق مال باسىن 50 ملن باسقا, ال ٸرٸ قارا مالىن 30 ملن باسقا جەتكٸزۋگە ەلەۋەتٸ بار ەكەنٸن ەلەمدٸك ەكسپەرتتەر مويىنداپ وتىر.
سونىمەن بٸرگە رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە جيىنتىق ەكسپورتتىق تابىس الۋ مٷمكٸندٸگٸ بويىنشا قوي شارۋاشىلىعى سالاسى ٶنٸمٸنٸڭ ەلەۋەتٸ بيداي ٶندٸرٸسٸ يندۋستريياسىمەن دەڭگەيلەس ەرٸ تاۋار ٶنٸمٸ بويىنشا قوسىمشا قۇن ٷلەسٸن الۋ باسىمدىعى جوعارى.
وسى مٷمكٸندٸكتەر ەسكەرٸلسە ەرٸ ەلەمدٸ جايلاپ كەلە جاتقان قۋاڭشىلىق ەسەرٸنٸڭ الدىن الۋعا ۇمتىلساق, قازاق ەلٸنٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن ارتتىراتىن سەنٸمدٸ رەزەرۆ كٶزٸنٸڭ بٸرٸ – قوي شارۋاشىلىعى سالاسىن ٶز دەڭگەيٸندە دامىتۋ جەنە قوي ٶنٸمٸن تولىقتاي ٶڭدەۋ سالاسىنا پەرمەن بەرۋ.
ايبىن تٶرەحان, پروفەسسور
