Dalanews.kz وسى ورايدا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قر دسم قدسۇو «حامزا جۇماتوۆ اتىنداعى گيگيەنا جەنە ەپيدەميولوگييا عىلىمي ورتالىعى» فيليالىنىڭ ديرەكتورى ايناگٷل قۋاتباەۆامەن سۇحباتتاسىپ, ۆاكتسينا تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ سۇراپ بٸلدٸ.
پاندەمييا نەمەسە ۆاكتسينا جايىنا توقتالماستان بۇرىن, وسى تاقىرىپتى تەرەڭنەن تالقىلاۋعا دايىن بۇل عىلىمي ورتالىق جايىنا كەڭٸرەك توقتالا ٶتەلٸك.
پاندەمييا بٸرٸنشە كەزەكتە گيگيەنا جەنە ەپيدەميولوگييا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتتٸ
حامزا جۇماتوۆ اتىنداعى گيگيەنا جەنە ەپيدەميولوگييا عىلىمي ورتالىعى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتىلىعىنىڭ فيليالى بولىپ تابىلادى. بەلگٸلٸ بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى سوڭعى جىلدارى بۇل ينستيتۋتتا قيىندىقتار بولعان, دەگەنمەن بىلتىرعى پاندەمييا جاعدايىنا بايلانىستى مۇندا كٷرت ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ جاتىر.
اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋداعى ٸس-شارالاردى ٸسكە اسىرۋ بويىنشا «جاڭا جاعدايداعى قازاقستاننىڭ ٸس-قيمىل كەزەڭٸ» اتتى بۇل قۇجاتتىڭ 87 پۋنكتٸنە ساي, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
وسى مەموراندۋمعا بايلانىستى نۇر-سۇلتان جەنە الماتى قالالارىندا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, ولاردى قاداعالاۋ, ەرتٷرلٸ ەپيدەميولوگييالىق قاۋٸپ-قاتەرگە دەر كەزٸندە تٶتەپ بەرۋ, مەملەكەتٸمٸزدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ عىلىمي ەدٸستەمەلٸك پوتەنتسيالىن شوعىرلاندىرۋ ماقساتىندا ەكٸ ٷلكەن كلينيكا سالىناتىن بولىپ شەشٸلگەن.
سونىڭ بٸرٸ - حامزا جۇماتوۆ اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيۋتى. ول الماتى قالاسىندا سالىنباقشى.
"بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز سول ينستيتۋتتىڭ قانداي بولاتىنى, قانداي تەرتٸپپەن جۇمىس ٸستەيتٸندٸگٸ بويىنشا عيمارات جوباسىن جوبالاۋشى ماماندارمەن اقىلداسا وتىرىپ, وسى باعىتتا ٶتە تىعىز جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز", - دەيدٸ وسى ورتالىقتىڭ الماتىداعى فيليالدارىنىڭ بٸرٸنٸڭ باسشىسى ايناگٷل مۇقانقىزى.
بٷگٸندەرٸ بۇل ينستيتۋت جۇقپالى اۋرۋلار سالاسىندا, سونىمەن قاتار گيگيەنا مەسەلەلەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ميكروبيولوگييا, ۆيرۋسولوگييا, يممۋنولوگييا باعىتىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. سونىمەن قاتار مامان دايىنداۋ جاعىنا ەرەكشە دەن قويعان.
«بٸزدٸڭ باسقا ينستيتۋتتاردان ەرەكشەلٸگٸمٸز - عىلىمي جۇمىسپەن تىعىز بايلانىستا بولۋىمىز. مۇنداعى باستى باعىتتىڭ بٸرٸ – بولاشاقتاعى ۆاكتسينولوگييا جەنە يممۋنولوگييا دەگەن زەرتحانا جاڭا عيماراتتا اشىلاتىن بولىپ جوسپارلاندى.
تاعى بٸر اينالىسىپ جاتقان دٷنيەمٸز - پراكتيكادا قاجەتتٸ دياگنوستيكالىق پرەپاراتتاردى ويلاپ تابۋ, ونىڭ ٸشٸندە سالمونەللەز, ديزەنتەرييا, برۋتسۋللەز اۋرۋىنا قارسى ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق دياگنوستيكۋمداردى ويلاپ تابۋ. ونىڭ قازٸر نەتيجەسٸ دە بار. وسى ماقساتتا «عىلىم قورى» اق-مەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەيمٸز», - دەيدٸ مامان.
وسى ينستيۋتتا بۇرىن پروفەسسور ر. اسپەتوۆ يندۋكتور ينتەرفەرون دەگەن پرەپارات ويلاپ تاۋىپ, ول قولدانىستا بولعان ەكەن. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سول پرەپاراتتى تٸركەۋ ۋاقىتى اياقتالىپ, ونى قايتادان تٸركەۋدەن ٶتكٸزۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
سول تٸركەۋ ٸسٸ وڭتايلاندىرىلعان سوڭ بۇل پرەپارات قايتا كٶپشٸلٸكتٸڭ قولدانىسىنا ۇسىنىلماق, كٶپتەگەن جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى يممۋنيتەتتٸ كٶتەرۋدە بۇل پرەپاراتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ٶتە جوعارى كٶرٸنەدٸ. بۇل تەك قانا بٸر ەمەس, كٶپتەگەن اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ, يممۋنيتەتتٸ كٷشەيتۋگە ىقپال ەتۋدە تاپتىرا بەرمەيتٸن وتاندىق پرەپارات بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
«بٸزدٸڭ عىلىمي ينستيتۋت بۇرىن ەزٸرلەگەن عىلىمي-مەتوديكالىق وقۋلىقتار مەن كٸتاپتار دا جەتەرلٸك. كەزٸندە عىلىمي جۋرنال دا شىعارعانبىز. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سول جۇمىستاردىڭ بارلىعىن قايتا جانداندىرىپ, قالىپقا كەلتٸرۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىرمىز. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, مەديتسينالىق ۇجىمداردا, ياعني مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋگە بايلانىستى بولاتىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ٶتە اۋقىمدى جۇمىستى قولعا الىپ وتىرمىز», – دەيدٸ مامان.
كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەبٸمەن ەرٸپتەستٸك نە بەرەدٸ?
بۇعان دەيٸن Dalanews.kz قازاقستاندا ينفەكتسييالىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋگە ارنالعان ۇلتتىق جوبا باستالعانىن حابارلاعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى» (قدسۇو) مەن كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەبٸندەگٸ ICAP ورتالىعىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ٶكٸلدٸگٸ (ICAP) اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان.
جوبا "شەۆرون" كومپانيياسىنىڭ باستاماسى بويىنشا جەنە قارجىلىق قولداۋىمەن جٷزەگە اسىرىلادى.
كومپانييا ٶكٸلٸ لەيلا ايتمۇحانوۆانىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي مەموراندۋمعا قول قويۋ – COVID-19 ەپيدەميياسىنا قارسى ٸس-قيمىل بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە كەڭەس مەن پراكتيكالىق كٶمەك كٶرسەتۋگە جەنە قازاقستانداعى مەديتسينالىق ۇيىمداردا ينفەكتسييالاردىڭ الدىن الۋ مەن ينفەكتسييالىق باقىلاۋ جٷيەسٸن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبانى ٸسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام.
ايناگٷل قۋاتباەۆا ٶز كەزەگٸندە بۇل باعىتتا ناقتى قانداي ٸس-شارا اتقارىلاتىنىن ايتىپ بەردٸ.
"بۇل باعىتتا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قولداۋى ارقىلى بٸز كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەبٸمەن بٸرگە ەرٸپتەسە جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.
وندا دا ۇلتتىق مامانداردى ەزٸرلەۋ, مەديتسينا سالاسىندا بولاتىن جۇقپالى اۋرۋلاردى بولدىرماۋ, ولاردى دەر كەزٸندە تٸركەۋ جەنە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ سەبەپتەرٸن انىقتاپ, مەكەمەدە بۇدان كەيٸن ونداي جاعدايدىڭ ورىن الماسى ٷشٸن الدىن-الا قام جاساپ, كٶمەكتەسەمٸز.
بٸز جۇقپالى اۋرۋلاردى بولدىرماۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق مامانداردى دايارلاۋ بارىسىندا تەرەڭ ەرٸ زاماناۋي جايتتارعا بايلانىستى ترەنينگتەر ٶتكٸزەمٸز. ولار, ٶز كەزەگٸندە كاسكاد ەدٸسٸ بويىنشا وبلىستاعى, اۋدانداعى مامانداردى دايارلاۋعا كٶمەكتەسەدٸ», - دەيدٸ قۋاتباەۆا.
مىسالى, كٶبٸنە وتا جاسالاتىن اۋرۋحانالاردا, كٶپ دەرٸ قابىلدايتىن ناۋقاستار باراتىن اۋرۋحانادا, زاراسىزداندىرعىش قۇرالدارى كٶپ الماستىرىلا بەرمەگەن جاعدايدا مەديتسينالىق مەكەمەلەردە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قوزدىرعىشتارى قالىپتاسىپ الۋى مٷمكٸن.
سول ٷشٸن وسىنداي مەكەمەدەگٸ مامانداردىڭ تەجٸريبەسٸن جوعارىلاتۋ, ولارعا قاۋٸپ-قاتەر فاكتورلارىن اتاپ كٶرسەتۋ, ولاردىڭ الدىن-الۋ شارالارىنىڭ بارلىعىن جاقسارتۋ بويىنشا ICAP ورتالىعىمەن بٸرلەسكەن ترەنينگتەر ٶتكٸزٸلەدٸ.
يە, ەر مەديتسينالىق مەكەمەنٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بار: ينە سالىنادى, وتا جاسالىنادى, ەرتٷرلٸ مەديتسينالىق قۇرالدار پايدالانىلادى, ونىڭ بٸر رەتتٸك نەمەسە بٸر رەتتٸك ەمەسٸ بولادى دەگەندەي.
ينستيتۋت ماماندارى مٸنە, وسىنداعى كەسٸبي قۇرال مەن عيماراتتاعى جۇقپالى اۋرۋلار تاسىمالىنىڭ قاۋٸپ-قاتەرٸن زەرتتەپ, ەزٸرلەنگەن عىلىمي جۇمىس مەديتسينا قاۋىمىنا جەتكٸزٸلەدٸ. ياعني, اۋرۋحانا فلوراسىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنە, ناۋقاستارعا جەنە قورشاعان ورتاعا قاۋٸپ-قاتەر فاكتورىن وسى ينستيتۋت ەبدەن زەردەلەيدٸ.
"كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸمەن ەرٸپتەستٸكتٸڭ تاعى بٸر باعىتىنا توقتالاتىن بولساق, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە مەديتسينالىق مەكەمەدە اتقارىلىپ جاتقان مەديتسينالىق قىزمەتكە بايلانىستى تٸركەلەتٸن اۋرۋلارعا بٸز مونيتورينگ جاساپ وتىرامىز.
كٷن سايىن اۋداندا وبلىستا تٸركەلگەن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ەر جاعدايى تۋرالى مەلٸمەت ۇلتتىق ورتالىققا كەلٸپ تٷسٸپ وتىرادى. ول ٷلكەن اۋقىمدى مەلٸمەتتەر. سول اقپاراتتاردى اۆتوماتتى تٷردە مونيتورينگلەۋ ٷشٸن شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸمٸز ٶز قول ۇشىن بەرۋگە دايىن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ياعني, ولار اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جٷيەسٸن جاساۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازٸرگٸ كٷندە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىن تٷبەگەيلٸ ورىنداپ, سول ەرەجەلەرگە سەيكەس كەلەتٸندەي, كومپيۋتەرلٸك باعدارلاما جاساۋعا كٶمەكتەسەدٸ. ال مونيتورينگ بٸزگە ٶز جۇمىسىمىزدى قالاي جاقسارتۋ كەرەكتٸگٸنە ناقتى باعىت بەرەدٸ. بٸز سوعان ساي جوسپار قۇرا الامىز", - دەيدٸ ول.
وتاندىق ۆاكتسينا مەن رەسەيلٸك سپۋتنيك V ۆاكتسيناسىنىڭ ايىرماسى قانداي?
ايناگٷل مۇقانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جالپى, دٷنيەجٷزٸ بويىنشا COVID-19 قارسى 200 تٷرلٸ ۆاكتسينا ويلاپ تابىلعان. ولاردىڭ بارلىعى كانديدات ۆاكتسينالار بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
كەيبٸر مەملەكەتتەردە اقش-تىڭ مودەرن ۆاكتسيناسىن, كەيبٸرٸ پفايزەردٸڭ بيون-تەست دەگەن ۆاكتسيناسىن پايدالانىپ جاتىر. استرا-زەنەكا دەگەن ۆاكتسينا بار. ەرتٷرلٸ ۆاكتسينا قولدانىسقا ۇسىنىلىپ جاتىر, سونىڭ ٸشٸندە گامالەي ينستيتۋتىنىڭ سپۋتنيك V ۆاكتسيناسى دا بار.
- جاڭا اتاعان 200 ۆاكتسينانىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ 4 كانديدات ۆاكتسيناسى دا بار. بٸراق قازٸر بٸز ونىڭ ەكەۋٸن عانا اشىپ ايتىپ جاتىرمىز.
جامبىل وبلىسىندا بٸلٸم مەن عىلىم مينيسترلٸگٸنە قاراستى بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك ينستيتۋتى جۇمىس ٸستەيدٸ. سول ينستيتۋت جاساپ شىعارعان ۆاكتسينا ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىن 2 جارتىسىندا كولدانىسقا بەرٸلۋٸ قاجەت.
ودان سوڭ رەسەيدەن كەلەتٸن سپۋتنيك V ۆاكتسيناسى قاراعاندى قالاسىندا فارماتسەۆتيكالىق كەشەندە دايىندالىپ جەنە قۇيىلىپ, ەرٸ قاراي تاراتۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلادى.
عىلىمي ورتادا بەدەلدٸ شەتەلدٸك Lancet اتتى جۋرنال بار. تاياۋدا وندا سپۋتنيك – V ۆاكتسيناسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ٶتە جوعارى ەكەندٸگٸ جازىلعان ماقالا جارىق كٶردٸ. دەمەك, دٷنيەجٷزٸلٸك قاۋىمداستىق تا ونى مويىنداپ وتىر.
قازاقستاننىڭ بۇل ۆاكتسينانى قولدانىپ جاتقانىنا, مٸنە تٶرتٸنشٸ كٷن. الداعى ەكٸ كٷننٸڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا ەلٸمٸزدە بۇل ۆاكتسينا 2500 ادامعا سالىنعان. ەزٸرگە, كەرٸ ەسەر بولعان جاعداي تٸركەلگەن جوق.
نەگٸزٸ, ۆاكتسينا ٷش تٷرلٸ تەحنولوگييامەن ەزٸرلەنەدٸ.
سونىڭ بٸرٸ – ۆەكتورلىق ۆاكتسينا. سپۋتنيك – V سوعان جاتادى. بۇل ۆاكتسينانىڭ ەرەكشەلٸگٸ – رەسەيدەگٸ بۇرىننان ۆاكتسينا جاساپ جاتقان پلاتفورمادا ەزٸرلەنۋٸ. ۆاكتسينا قۇرامىندا كوروناۆيرۋستى شاقىراتىنداي, ٶلٸم-جٸتٸمگە ەكەلەتٸندەي قۇرامداس بٶلٸكتەر جوق.
بۇل ارادا «ۆيرۋستىڭ باسقا شتامدارىنا, ياعني ۆيرۋستىڭ مۋتاتسيياعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى بۇل ۆاكتسينا قانشالىقتى تيٸمدٸ» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى.
ەندٸ سوعان جاۋاپ بەرە كەتسەك, نەگٸزٸنەن, قانداي دا بولماسىن, كەز كەلگەن ۆيرۋستىڭ عالىمدار بٸرنەشە بەلوكتارىن بٶلٸپ قاراستىرادى.
ونىڭ ٸشٸندە تۇراقتى جەنە تۇراقتى ەمەس ۆيرۋستىڭ بەلوكتارى بولادى, ياعني تۇراقتى بەلوكقا بايلانىستى جاسالعان ۆاكتسينا بولسا, وندا ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى بولادى. بٸراق تۇراقتى بەلوكقا ۆاكتسينا تاۋىپ, جاساۋ مٷمكٸندٸگٸ ٶتە از. وندايدا تۇراقسىز بەلوكتارعا ۆاكتسينا جاسالادى. وندايدا ول جىل سايىن ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ, بايىتىلىپ وتىرۋى كەرەك بولادى.
ال بٷگٸنگٸ كٷنٸ وسى ايتىلعان كوۆيد-كە كارسى ۆاكتسينالاردىڭ بارلىعى دا تۇراقتى S بەلوكقا بايلانىستى جاسالعان. ول ۆيرۋستىڭ بەلوگى تٷرٸندە اعزاعا تٷسپەيدٸ, ول ٶڭدەلەدٸ, ٶتە از مٶلشەرٸ عانا ۆاكتسيناعا نەگٸز بولادى, وندا دا بەلوكتىڭ ٶزٸ ەمەس.
سونىمەن قاتار ۆاكتسينانىڭ اعزاعا جەتٸپ, تەزٸرەك تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا بۇل ۆاكتسينانى ەكٸ تٷرلٸ ادەناۆيرۋس نەگٸزٸندە جاسالىپ جاتىر. ال ادەناۆيرۋسپەن ادام جىلىنا 10-12 رەت اۋىرا بەرەدٸ, تۇراقتى يممۋنيتەتٸمٸز بار.
سونىڭ اۋىر تٷرٸ ەمەس, جەڭٸل تٷرٸمەن ادامداردىڭ اۋىرىپ كەتۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸ بار, ادامداردىڭ ادەناۆيرۋسقا قارسى تٶتەپ بەرۋ قابٸلەتٸ ٶتە جوعارى. سەبەبٸ بٸز ادەنوۆيرۋسپەن جىل سايىن بٸرنەشە رەت اۋىرامىز. سوندىقتان وعان يممۋنيتەت قالىپتاسقان. سول ٷشٸن ۆاكتسيناتسييا سالىنعان سوڭ ادام دەنەسٸن ازداپ دەل-سال سەزٸنۋٸ مٷمكٸن. ازداپ دەنە قىزۋىنىڭ كٶتەرٸلۋٸ , ۆاكتسينا سالعان جەرٸ ٸسٸنٸپ, قىزارۋ بەلگٸلەرٸ پايدا بولۋى مٷمكٸن.
ال جامبىل وبلىسىنان شىعارىلاتىن ۆاكتسينا ول يناكتيۆيرلەنگەن ۆاكتسينا, ياعني ۆيرۋستىڭ بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەرٸن ٶتە جوعارى تەحنولوگييالارمەن ٶڭدەپ, اعزادا يمۋنيتەت شاقىراتىنداي جاعداي جاسايدى.
بٸز مۇنداي ۆاكتسينانى بۇرىن دا پايدالانىپ كەلگەنبٸز. ونىڭ بٸرٸ – پوليومەليتكە (نەگٸزٸنەن ورتالىق جٷيكە جٷيەسٸن زاقىمدايتىن جۇقپالى اۋرۋ, رەد.) قارسى جاسالعان ۆاكتسينا. ينەكتسييا تٷرٸندە سالىناتىن. ول - سوڭعى جىلدارداعى ٶتە قاۋٸپسٸز ۆاكتسينالاردىڭ بٸرٸ. ياعني بۇدان قورقۋعا نەگٸز جوق.
ەكپە كەيبٸر ادامدارعا, سونىڭ ٸشٸندە بالالارعا نەگە سالىنبايدى?
- اۋىر اللەرگييالىق رەاكتسيياسى بار ادامدارعا, جٷكتٸ ەيەلدەرگە, بالا ەمٸزەتٸن ەيەلدەرگە, جاسى 18-گە تولماعان بالالارعا, جاسى 65-تەن اسقان ادامدارعا ۆاكتسينا سالىنبايدى. نەگە?
سەبەبٸ بۇل جاستاعى جەنە وسىنداي جاعدايداعى توپتاردا ۆاكتسينانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە بايلانىستى ارنايى عىلىمي جۇمىستار جٷرگٸزٸلمەگەن ەرٸ ول تۋرالى باسقا جەردە دە قانداي دا بٸر مەلٸمەتتەر قاراستىرىلماعان.
جاڭادان ويلاپ تابىلعان ۆاكتسينا بولعاندىقتان, ول تەك قانا ەرٸكتٸلەرگە - بەلگٸلٸ بٸر جاس توبىنداعى ادامدارعا سىنالعان.
سول سەكٸلدٸ ۆاكتسينا ەكٸ رەت سالىنادى دەسەك, بٸرٸنشٸ ەكپە كەزٸندە كەرٸ ەسەرٸ بولعان ادامدارعا ەكٸنشٸسٸندە ەكپە سالىنبايدى.
قانت ديابەتٸ, جٷرەك تالماسى, جٷيكە جٷيەسٸ, استما, يممۋن تاپشىلىعىنا بايلانىستى ۆيچ سىندى ەرتٷرلٸ سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ادامدار, بۇرىن ينسۋلت العان ادام بولسا, ولارعا ۆاكتسينانى ٶتە ساقتىقپەن جاساۋى قاجەت. كٶپ جاعدايدا وسى ادامدار كوروناۆيرۋستىڭ قاۋٸپ-قاتەر توبىنا جاتادى. سوندىقتان ولار ۆاكتسينا الۋى كەرەك.
بٸراق بٸز مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنە مۇنداي ناۋقاستاردىڭ جاعدايىن زەردەلەۋ بويىنشا قازٸر الدىن الا اقپارات بەرٸپ, ەسكەرتۋ جاساپ جاتىرمىز. ۆاكتسينا الار الدىندا ادامدى دەرٸگەر قارايدى, وعان زەرتحانالىق جەنە تاعى باسقا تەكسەرٸس قاجەت ەتٸلمەيدٸ. ەر اداممەن ينديۆيدۋالدى تٷردە جۇمىس اتقارىلادى.
ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ۆاكتسينا الاتىن ادامدار توبى:
- مەديتسينا سالاسى, جەدەل جەردەم, رەانيماتسييا قىزمەتكەرلەرٸ, ياعني كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان ناۋقاس ەڭ بٸرٸنشٸ قانداي دەرٸگەرلەردٸڭ, قانداي مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ قولىنا تٷسەدٸ, سولار ەكپە الۋى تيٸس; ناۋقاستارمەن بايلانىستا بولعانداردى انىقتاۋشى سانيتارلىق ەپيدەميولوگييا قىزمەتتٸڭ, ناۋقاستاردىڭ سىناماسىن قابىلداعان زەرتحانا قىزمەتكەرلەرٸ دە ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ ەكپە سالدىرتۋعا جاتادى;
- كٶپ اداممەن قارىم-قاتىناستا بولاتىن ەكٸنشٸ توپ ٶكٸلدەرٸ – پەداگوگتار مەن قۇقىق قۇرىلىمى, قارۋلى كٷش سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ, جابىق مەديتسينالىق-ەلەۋمەتتٸك مەكەمە قىزمەتكەرلەرٸ مەن كونتينەنگتٸ;
- شەتەلگە كٶپ شىعاتىن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەگٸ ادامدار, سپورتتىق ۇلتتىق قۇرامالار, سولارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ماماندار جەنە ت.ب.
ۆاكتسينا ەكٸ كەزەڭنەن تۇرادى, بٸرٸنشٸ ەكپە العاننان كەيٸن 21 كٷننەن سوڭ ەكٸنشٸسٸ سالىنادى. بٸرٸنشٸ ۆاكتسينادان كەيٸن 21 كٷننەن سوڭ يممۋنيتەتتٸڭ كٷشٸ ەلسٸرەيدٸ, سول ٷشٸن ەكٸنشٸسٸ سالىنادى. ودان سوڭ يممۋنيتەت كٶپ ۋاقىتقا دەيٸن ساقتالادى.
ماسكانى شەشۋگە ەلٸ ەرتە نەمەسە ۆاكتسينا سالدىرماسا نە بولادى?
- ەگەر كٶپ ادام ۆاكتسينا الاتىن بولسا, سوندا ۆيرۋس اعزاعا تٷسكەندە ٶز ەگەسٸن تابا المايتىنداي جاعدايعا جەتەدٸ, سول كەزدە ۆيرۋستى تولىق جەڭدٸك دەپ ايتۋعا بولادى.
ال وعان دەيٸن ۆيرۋس تولىعىمەن جەڭٸلمەيدٸ, دەمەك بەتپەردەنٸ شەشۋگە ەلٸ ەرتە, جۇرتپەن قارىم-قاتىناستى جيٸلەتۋگە دە بولمايدى. ۆاكتسينانى بٸز ەندٸ باستاپ جاتقاندىقتان, ۇجىمدىق يممۋنيتەتتٸڭ دەڭگەيٸ ەلٸ تٶمەن.
بٸر-ەكٸ اي ەمەس, بٸرنەشە ايدان كەيٸن عانا بٸز ۇجىمدىق يممۋنيتەتتٸڭ دەڭگەيٸن 50-60 پايىزدان جوعارى قامتۋىمىز مٷمكٸن. مٸنە, سول كەزدە بۇرىنعى قالپىمىزعا تٷسۋگە بولادى دەپ ايتۋعا بولادى. وندا دا وعان كٷمەن بار. ٶيتكەنٸ بۇل جاڭا ۆيرۋس بولعاندىقتان, الدا ول تاعى قانداي "قىلىق شىعارارىنان" عىلىمي ورتا ەلٸ ماقرۇم. سوندىقتان, ەڭ ابزالى, ۆاكتسينا سالدىرعان. اۋىرىپ, جازىلعان سوڭ پايدا بولاتىن يممۋنيتەتتٸڭ كٷشٸ ەلسٸز
جاڭا ۆيرۋس - ٶتە قاۋٸپتٸ, بٷگٸنگٸ تاڭدا ەپيداحۋالعا بايلانىستى 219 مەملەكەتتە 105 ميللونعا جۋىق ادام اۋىرىپ جاتىر, دٷنيەجٷزٸ بويىنشا 2 ميلليون 300 مىڭعا جۋىق ادام قايتىس بولدى.
قازاقستاندا 191 مىڭ زەرتحانالىق تەكسەرٸلگەن كۆي جاعدايى, 48 مىڭ كۆي بەلگٸلەرٸ بار پنەۆمونييا تٸركەلدٸ. 2500 ادام كۆي-دان قايتىس بولسا, 570 ادام كۆي-دٸڭ زەرتحانالىق زەرتتەلمەگەن تٷرٸنەن كٶز جۇمدى. ونىڭ جەر بەتٸندەگٸ ەكپٸنٸنٸڭ ەلٸ باسىلاتىن تٷرٸ جوق, ۆيرۋس شابۋىلداي بەرەتٸن بولادى, سوندىقتان وعان ەرقايسىسىمىز ٷلەس قوسا وتىرىپ, ونى جەڭۋٸمٸز قاجەت.
ٶزگەلەر ۆاكتسينا الىپ جاتقاندا قوعامنان وقشاۋلانىپ وتىرۋ كٸمگە جاقسى?
ۆاكتسينادان كەيٸنگٸ يممۋنيتەت اۋىرىپ كەتكەننەن كەيٸن پايدا بولاتىن يممۋنيتەتتەن تيٸمدٸلٸگٸ ەلدقايدا جوعارى. اۋىرىپ كەتكەن ناۋقاستار قايتا اۋىرىپ جاتىر. عالىمدار اۋىرعان سوڭ پايدا بولعان يممۋنيتەتتٸڭ ەلسٸز ەرٸ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن ەكەنٸن ايتۋدا.
قايتالاپ ايتامىن, بۇل ۆاكتسينا قۇرامىندا اۋرۋ شاقىراتىن, باسقا اۋرۋدى شاقىراتىن نەمەسە ٶلٸم-جٸتٸمگە ەكەلەتٸن قۇرامداس بٶلٸكتەرٸ جوق.
باقىلاۋ جۇمىسى مەملەكەت تاراپىنان ٶتە جوعارى دەڭگەيدە قويىلىپ جاتىر. ەگۋ پۋنكتتەرٸندە ارنايى مۇزداتقىشتار ورناتىلدى. سەبەبٸ ۆاكتسينا مينۋس 18-دەن جوعارى ەمەس تەمپەراتۋرادا ساقتالىپ, تاسىمالدانۋى تيٸس. مۇزداتقىش سٶمكەلەر پايدالانىلادى, ارنايى تەمپەراتۋرانى تۇراقتى ساقتايتىن مۇزداتقىشتار الىنىپ تاراتىلعان.
ۆەبينار-سەمينارلار كٷندەلٸكتٸ ٶتكٸزٸلٸپ جاتىر. تىڭ مەلٸمەتتەر تٷسسە, بٸردەن ونى مامانداردى حاباردار ەتٸپ وتىرمىز. سوندىقتان ەلٸمٸزدە اقپان ايىندا قولعا الىنعان ەگۋ ناۋقانى تولىق دايىندىقپەن قالىپتى دەڭگەيدە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن.
ەزٸرلەگەن, كەمشات سەتيەۆا
