«سايراگٷل اۋىر دا ازاپتى جولدان ٶتتٸ. بٸر كەزگٸ مەمقىزمەتكەر, مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸرنەشە مەكەمەنٸ باسقارعان ول شۆەتسييادان ساياسي پانا تاپتى. الايدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن قىتايدان تٶنەر قاۋٸپ سەيٸلگەن جوق.
قىتاي بيلٸگٸنٸڭ قۇرىعى ۇزىن, سوعان قاراماي سايراگٷل «ەلەم مەن كٶرگەن توزاقتى ەستٸپ-بٸلۋٸ تيٸس» دەپ ەسەپتەيدٸ.
2017 جىلى سايراگٷل قىتايداعى رەپرەسسييالىق جٷيەنٸڭ تۇزاعىنا تٷسەدٸ.
«ونىڭ قانداي ازاپتان ٶتكەنٸن ايتۋدىڭ ٶزٸ اۋىر», – دەيدٸ سايراگٷلدٸڭ «ساياسي لاگەردەگٸ» باستان ٶتكەرگەن تاۋقىمەتتٸ كٷندەرٸن بٸرلەسٸپ جازعان الەكساندرا كاۆەليۋس.
«باس كۋەگەر» دەپ اتالاتىن بۇل كٸتاپ سايراگٷلدٸڭ تٶل تۋىندىسى. كٸتاپتا قازاق ەيەلٸ وسىنداي لاگەردەگٸ ازاپتى كٷندەرٸن بوياماسىز باياندايدى», – دەيدٸ «Deutsche Welle».
...
نەمٸس اگەنتتٸگٸ وسى ارادا كٸتاپتاعى ساياسي لاگەرلەرگە توقتالادى.
شىڭجاڭداعى ٸلە-قازاق اۆتونومدى وكرۋگٸندە تۋعان 43 جاستاعى سايراگٷل ساۋىتباي تٶرت جىل بۇرىن قىتاي بيلٸگٸنٸڭ پەرمەنٸمەن قۇرىلعان «ساياسي لاگەرگە» توعىتىلادى.
قىتاي بيلٸگٸ مۇنداي وشاقتاردا قاۋٸپتٸ يسلام لاڭكەستەرٸن قايتا تەربيەلەپ, ولارعا قىتاي تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن سٸڭدٸرۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلەتٸنٸن مەلٸمدەگەن.
الايدا سايراگٷل ول جاقتاعى شىنايى احۋال رەسمي مەلٸمەتپەن مٷلدە ٷيلەسپەيتٸنٸن, «ساياسي لاگەرلەردە» ادامعا زورلىق-زومبىلىق جاساۋ ٷيرەنشٸكتٸ ٸس ەكەنٸن ايتادى.
دەرٸگەرلەر تۇتقىندارعا تەجٸريبە جاساپ, ولارعا تٷرلٸ دەرٸ-دەرمەك ەگٸپ, «قارا بٶلمەگە» قاماپ قويادى. ول ايتقان «قارا بٶلمە» تۇتقىنداردى ەلەكتروٷستەلگە وتىرعىزىپ, ويىنا كەلگەندٸ ٸستەيتٸن قاپاس بٶلمە.
سايراگٷلدٸڭ سٶزٸنشە, ونى وسى بٶلمەدە ەسٸنەن تانعانشا تالاي رەت ازاپتاعان.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇيعىر اۆتونومدى وكرۋگٸ دەپ اتالاتىن شىڭجاڭ ٶلكەسٸ «ەلەمدەگٸ اشىق اسپان استىندا ورنالاسقان ەڭ ٷلكەن اباقتى».
قۇقىققورعاۋشىلاردىڭ مەلٸمەتٸنشە, قىتايدا ميلليونداعان تۇتقىندى ازاپتاپ, ٶلٸمشٸ قىلاتىن 1200-گە تارتا لاگەر بار.
2019 جىلى Tagesschau.de پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا قىتايتانۋشى ادريان تسەنتس: «مۇنداي لاگەردە ازاپتاۋدىڭ نەبٸر جانتٷرشٸكتٸرەر جولدارى بار. بٷتٸن بٸر ۇلتتى قىتايلاندىرۋ ساياساتى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلۋدە» دەپ مەلٸمدەگەن.
«Deutsche Welle» وسى ارادا سايراگٷلدٸڭ ٶتكەن ٶمٸرٸنە توقتالىپ, سونىمەن بٸرگە قازاقستانداعى ەكونوميكالىق جوبالارىن كەڭٸتٸپ جاتقان قىتايدىڭ ساياساتىن سٶز ەتەدٸ.
«قازاقتار تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, موڭعولييادا جەنە قىتايدىڭ سولتٷستٸك-باتىسىندا دا قونىس تەپكەن. سايراگٷل كٶشپەلٸ وتباسىنىڭ ٷيٸندەگٸ 9 بالانىڭ بٸرٸ ەدٸ. سايىن دالادا مالىن جايىپ, جازىن جايلاۋدا, قىسىن قىستاۋدا ٶتكٸزٸپ, بەيقام ٶمٸر كەشتٸ. 1980 جىلدارى ساۋىتباي ەۋلەتٸ مەن تاعى بٸرنەشە ٷيەلمەن ٶزەن بويىندا تۇراقتاپ قالادى.
كەيٸن بۇل اراعا قىتايلار كەلٸپ, تٷرلٸ تاۋار الۋعا بولاتىن دٷكەن اشادى. بۇل وتارلاۋدىڭ باستاماسى عانا ەدٸ. قازاقتار قىتايدىڭ دەندەپ ەنگەنٸن كەش تٷسٸنەدٸ. دٷكەن ارتىنان ٸلە-شالا فابريكا سالىنىپ, بٷتٸن بٸر اۋىلدى اسىراپ وتىرعان ٶزەن ساسىق, بورسىعان ارىققا اينالادى».
نەمٸس پورتالىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قىتاي ورتا ازيياداعى ەكونوميكالىق ىقپالىن كٷشەيتە تٷسكەندٸ قالايدى. سونىڭ بٸر دەلەلٸ – جاڭا جٸبەك جولى دەلٸزٸ. ول ەلدٸڭ سولتٷستٸك-باتىس ايماعىن باسىپ ٶتەدٸ. شىڭجاڭ ٶلكەسٸ وسى جوبانى جٷزەگە اسىرۋدا گەوساياسي ماڭىزعا يە. بۇل ارادا مۇناي-گاز, كٶمٸردٸڭ جويقىن قورى بار. ال ەتنيكالىق توپتار بۇل ايماقتى ەلٸ دە شىعىس تٷركٸستان دەپ بٸلەدٸ.
...
سايراگٷل ٸستٸڭ ناسىرعا شاپقانىن 2016 جىلى جان دٷنيەسٸمەن سەزٸنەدٸ. بالاباقشادا قازاقشا سٶيلەگەنٸ ٷشٸن ۇلىنىڭ اۋزىن جەلٸمدەپ تاستايدى. مٸنە, سول كەزدە ەرٸ قارايعى يت قورلىقتان قۇتىلۋ ٷشٸن سايراگٷلدٸڭ جولداسى ەكٸ بالاسىن الىپ, قازاقستانعا كٶشەدٸ.
ۋاقىت ٶتە كەلە سايراگٷل دە اتامەكەنٸنە ورالىپ, وتباسىنا قوسىلۋعا تيٸس ەدٸ. الايدا قىتاي بيلٸگٸ ونىڭ جوسپارىن بۇزىپ, كەسە-كٶلدەنەڭ تۇرادى.
بيلٸك ايماقتاعى مۇسىلمان ازشىلىعىنىڭ تٶلقۇجاتىن تارتىپ الادى. ارتىنشا «مەدەني بايلانىس جەنە دوستىق كٶمەك» اتتى بٷركەنشٸك باعدارلامانى باستاپ كەتەدٸ.
سەگٸز كٷنٸ بويىنا قازاقتار, ۇيعىرلار جەنە ٶزگە دە مۇسىلمان قاۋىمى قىتاي وتباسىندا تۇرىپ, ولاردىڭ مەدەنيەتٸن يگەرۋگە مٸندەتتٸ بولادى.
سايراگٷل ٶز كٸتابىندا بۇل باعدارلامانىڭ تٷپكٸ ماقساتىن ەشكەرەلەيدٸ.
«قىتاي وتباسىنا ولاردىڭ دەستٷر-جورالعىسى مەن مەدەنيەتٸن ٷيرەنۋگە بارعانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قۇلعا اينالدى. مۇسىلمانداردى شوشقا ەتٸن جەۋگە, ەيەلدەردٸ «قوجايىنمەن» جاقىنداسۋعا مەجبٷرلەدٸ.
«قۇلدار» ورىندايتىن كٷللٸ جۇمىستى قىتايلار سۋرەتكە باسىپ, بيلٸككە جولداپ وتىردى. كٶبٸنەسە مۇنداي سۋرەتتٸ ادامنىڭ ار-نامىسىنا تيٸپ, كەلەكە ەتۋ ٷشٸن ينتەرنەتكە جٷكتەيتٸن», – دەيدٸ سايراگٷل ٶز كٸتابىندا.
2016 جىلى العاشقى «ساياسي لاگەرلەر» اشىلعان تۇستا, سايراگٷلدٸڭ اۋىلىندا جوعالعان ادامداردىڭ سانى جيٸلەي باستايدى. ولاردى نە ٷشٸن, نە ماقساتپەن ەكەتكەنٸن ەشكٸم اشىپ ايتپايدى. الايدا بۇل قاۋٸپ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىنا تٶنٸپ تۇرعان ەدٸ.
وسىنى سەزگەن تۇرعىندار اسا قاجەتتٸ زاتتاردى پاكەتكە وراپ, ونى ەسٸكتٸڭ تۇتقاسىنا ٸلٸپ, ساقاداي-ساي وتىراتىن بولعان.
«بٸر كٷنٸ سايراگٷلدٸڭ سوڭىنان كەلەدٸ. ونى لاگەردەگٸ تۇتقىندارعا ارناپ قىتاي تٸلٸن جەنە ٷگٸت-ناسيحات ەندەرٸن ٷيرەتۋ ٷشٸن سٷيرەپ الىپ كەتەدٸ. سايراگٷل ورنالاسقان بٶلمەدە تاس قابىرعادان ٶزگە تٷك جوق ەدٸ. تەك 5 ۆيدەوباقىلاۋ كامەراسى تٶبەسٸنەن تٶنٸپ تۇرعان.
16 شارشى مەتردە 20 ادام سىعىلىسىپ جاتادى. تۇتقىندارعا ارنايى كيٸم كيگٸزٸپ, قولىنا بۇعاۋ سالادى. بارلىعىنىڭ باسىن تاقىرلاپ تاستايدى.
مۇعالٸمدٸكتەن بٶلەك جاس كەزٸندە سايراگٷل مەديتسينانى دا مەڭگەرگەن. وسى سەبەپتٸ ونى لاگەردەگٸ مەدبٶلٸمدە جۇمىس ٸستەۋگە مەجبٷرلەيدٸ.
وسى جەردە جٷرٸپ ول تۇتقىندارعا قانداي تەجٸريبە جٷرگٸزٸلگەنٸن, سونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەردٸ بەدەۋلٸككە ۇشىراتقان قاتٸگەز ەرەكەتتٸڭ كۋەگەرٸ بولادى.
بٸر جيىندا بٸر توپ كٷزەتشٸ 200 تۇتقىننىڭ الدىندا جاس كەلٸنشەكتٸ زورلاپ, ايۋاندىق جاسايدى. ەيەلگە ارا تٷسكەندەردٸ سول ارادا قولتىقتاپ ەكەتٸپ, ازاپتاپ, قينايتىن بولعان», – دەپ جازادى نەمٸس اگەنتتٸگٸ.
...
ٶمٸرٸنٸڭ 5 ايىن لاگەردە ٶتكٸزگەن سايراگٷلدٸ اقىر اياعى بوساتادى. شىعا سالا بٸردەن قازاقستانعا قاشىپ, 2,5 جىل بويى كٶرمەگەن بالا-شاعاسىمەن قاۋىشادى. الايدا قازاق بيلٸگٸ شەكارانى زاڭسىز كەسٸپ ٶتكەندٸكتەن, وعان ساياسي باسپانا بەرۋدەن باس تارتادى.
كەيٸننەن ساۋىتباي وتباسىن شۆەتسييا مەملەكەتٸ قابىلداۋعا كەلٸسٸم بەرٸپ, ساياسي باسپانا ۇسىنادى.
43 جاستاعى سايراگٷل باستان ٶتكەرگەن ازاپتى كٷندەردٸ ەسكە العاندا, كٶزٸنە ەرٸكسٸز جاس ٷيٸرٸلەدٸ. ول ٷشٸن ەركٸندٸكتٸڭ قۇنى قىمبات. ونىڭ شۆەتسيياعا العىسى زور. ەزٸر جولداسى ەكەۋٸ تٸل ٷيرەنۋدە. بالالارى مەكتەپكە بارىپ جٷر. وعان شىڭجاڭداعى تۋعان-تۋىسىمەن حات-حابار الماسۋعا بولمايدى. قاۋٸپتٸ.
ٶتكەن ٶمٸرٸندەگٸ ايۋاندىق پەن زۇلىمدىقتىڭ تابى ەيەلدٸڭ ساناسىنان ٶشپەك ەمەس.
«لاگەردە ٶتكەن كٷندەردٸ ەسكە السام, تٶسەككە جاتۋعا جٷرەكسٸنەمٸن. تار قاپاس كامەرادا تاس ەدەندە ۇيىقتاعان ەدٸك, سونىڭ سالدارىنان رەۆماتيزمگە شالدىقتىم. جاسىم نەبارى 40-تىڭ ٷستٸندە, سولاي بولا تۇرا ٶتكەننٸڭ جاراسى سوزىلمالى اۋرۋعا ۇشىراتتى. لاگەرگە كەلمەي تۇرعاندا قول-اياعىم بالعاداي, دەنٸ-قارنىم ساۋ ادام ەدٸم», – دەيدٸ سايراگٷل ٶز كٸتابىندا.
ەزٸرلەگەن اياۋلىم شايماردان
