قازاقستان 1991 جىلى مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن الماس ەدٸ, ەگەر 1936 جىلى كسرو قۇرامىنان شىعۋ قۇقىعى بار وداقتاس رەسپۋبليكا مەرتەبەسٸنە كٶتەرٸلمەسە. قازاقستان وداقتاس رەسپۋبليكا مەرتەبەسٸنە قول جەتكٸزە الماس ەدٸ, ەگەر 1920 جىلى اۆتونومييالىق رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلماعاندا. قازاقستان اۆتونومييالىق رەسپۋبليكا بولا الماس ەدٸ, ەگەر ە. بٶكەيحانوۆ باستاعان الاشورداشىلار ەرەن ەرلٸك كٶرسەتٸپ, جانكەشتٸ ەرەكەتتەرگە بارماسا.
پۋبليتسيست-زەرتتەۋشٸ ق. جٷكەشەۆتٸڭ ماقالالار تسيكلٸ ە. بٶكەيحانوۆتىڭ مەملەكەت تۋرالى يدەيالارى مەن ويلارىن باعدارعا الا وتىرىپ, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ساياسي بيلٸگٸ جەنە باسقارىلۋى اياسىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى دٷنيەجٷزٸندەگٸ كەيبٸر ەلدەردەگٸ قۇبىلىستارمەن سالىستىرا سيپاتتايدى. ە. بٶكەيحان اتىنداعى سىيلىققا ۇسىنىلعان بۇل ماقالالار تسيكلٸ وقىرمان قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرماس دەگەن ويدامىز.
1-ماقالانى مىنا جەردەن وقي الاسىزدار.
[caption id="attachment_20235" align="alignright" width="260"]
قاناعات جٷكەشەۆ, فيلوسوف, پۋبليتسيست-زەرتتەۋشٸ
قوعامدى العا باستىرۋعا زاۋىقتىلار مەن زاۋىقسىزدار
بي ەدٸل بولماي, جۇرت وڭباق ەمەس.
ٸلگەرٸ باسقان جۇرتقا قاراساڭ – بيٸ ەدٸل.
ەليحان بٶكەيحانوۆ
(2-ماقالا)
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەڭ ەتەك الۋى – مەشەۋ قوعامدارعا, ال ونىڭ ازدىعى – دامىعان قوعامدارعا تەن ەكەندٸگٸ اپريورلى قۇبىلىس. اتالعان كريتەريي بويىنشا دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸن سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەگەن جەنە سىبايلاس جەمقورلىق مەيٸلٸنشە يەكتەگەن ەلدەردٸڭ ەكٸ ماكروتوبىن بٶلiپ قاراستىرۋ كەرەك. «ترانسپەرەنسي ينتەرنەشنلدٸڭ» (تي) 2015 جىلعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىقتى انىقتاۋ يندەكسٸ [1.] بويىنشا 167 ەلگە 100 بالدىق جٷيەمەن باعا بەرٸلگەن. ولاردىڭ ٸشٸندە سىبايلاس جەمقورلىق سالىستىرمالى از كٶرٸنٸس بەرەتٸن, 70-تەن كٶپ بالل جيناعان ەلدەردٸڭ (1-ماكروتوپ) سانى – 26. بۇل ەلدەردٸڭ تiزiمiنە قاراپ وتىرىپ, ولاردىڭ دەنٸ باتىستىڭ دامىعان ەلدەرi ەكەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى. ولار مىنالار:
- تاريحي مەزەتتiك جەڭiلiستەرگە ۇشىراپ قالعان كەزدەرiن ەسەپتەمەگەندە, ۇزاققا سوزىلعان وتارلىق تەۋەلدiلiكتە بولماعان, دەستٷرلٸ باسقارۋ تەتٸكتەرٸ ساقتالعان ەۋروپالىق مونارحييالار (دانييا, شۆەتسييا, ۇلىبريتانييا; بەلگييا, نورۆەگييا, نيدەرلاندى, ليۋكسەمبۋرگ) جەنە ولاردىڭ دومينيوندارى (اۆسترالييا, كانادا, جاڭا زەلاندييا);
- دەموكراتييالىق باسقارۋ ينستيتۋتتارى تاريحي قالىپتاسقان ەلدەر (فرانتسييا, گەرمانييا, اۆسترييا, شۆەيتسارييا, فينلياندييا, يسلاندييا, يرلاندييا, اقش);
- باسقارۋدا ليبەرال دەموكراتييانىڭ باتىستىق ٷلگٸسٸن كەشەندٸ قابىلداعان كەيبٸر شىعىس ەلدەرٸ (جاپونييا, سينگاپۋر, وڭتٷستٸك كورەيا);
- سوڭعى ونجىلدىقتاردا دەموكراتييالاندىرۋ شارالارىن پەرمەندٸ جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان ەلدەر (چيلي, ۋرۋگۆاي, ەستونييا, كاتار).
بۇرىن سوتسياليستٸك لاگەردە نەمەسە كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولسا دا, رەسەيدەن الىستاپ, ەۋرووداققا قوسىلىپ كەتكەن ەلدەردە جەمقورلىقپەن كٷرەستە ايتارلىقتاي جەتٸستٸككە جەتٸپ وتىرعاندارى بار. ولار: پولشا, ليتۆا, سلوۆەنييا, چەحييا, لاتۆييا, گرۋزييا, ۆەنگرييا, سلوۆاكييا.
تي-دٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا 35-تەن تٶمەن ۇپاي جيناعان, دەمەك سىبايلاس جەمقورلىق مەيٸلٸنشە مەڭدەگەن ەلدەردٸڭ (2-ماكروتوپ) سانى – 79. بۇلاردى تاريحي-ساياسي قۇرىلۋىنا قاراي, تيٸسٸنشە ٷش ميكروتوپقا بٶلٸپ قاراعاندا, سۋرەتتٸڭ بىلاي ەكەنٸن كٶرەمٸز. سىبايلاس جەمقورلىق مەڭدەگەن ەلدەردٸڭ بٸرٸنشٸ ميكروتوبىنا سوتسياليستٸك رەۆوليۋتسييالاردى باسىنان كەشكەن, كەيٸن كوممۋنيزم جولىنا تٷسەمٸز دەپ ونداعان جىل بويى اداسىپ جٷرگەن ەلدەر جاتادى. اتالعان 79 ەلدiڭ iشiندە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ٶرشۋ رەتi بويىنشا بۇرىنعى سوتسياليزم ەلدەرi رەسەي, ونىڭ مىزعىماس سەرٸكتەسٸ سولتٷستٸك كورەيا, وقشاۋ قالعان ۆەتنام جەنە بۇرىنعى كەڭەستٸك رەسپۋبليكالار – مولدوۆا, ٶزبەكستان, قازاقستان, قىرعىزستان, ۋكراينا, ارمەنييا, بەلارۋس, تەجiكستان, تٷرiكمەنستان, ەزiربايجان اتالادى. ال قىتاي مەن البانييا تiزiم بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىق كٶپ جايلاعان ەلدەرگە جاقىن ورنالاسقان.
سىبايلاس جەمقورلىق مەڭدەگەن ەلدەردiڭ ەكiنشi ميكروتوبىنا ازييا مەن افريكانىڭ سوڭعى عاسىرلاردا ارتتا قالعان, سوندىقتان وتارلىق كٸرٸپتارلىققا تاپ بولعان ەلدەرٸ ەنەدi. بۇلاردىڭ اراسىندا سوتسياليستiك جولدا بولماعان ەۋروپالىق مەملەكەت جوق.
سىبايلاس جەمقورلىق مەڭدەگەن ەلدەردiڭ ٷشٸنشٸ ميكروتوبىنا ٶركەنيەتكە دەيٸنگٸ, العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس دەۋiرiندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندا وتارلىق تەۋەلدٸلٸككە تٷسكەن ەلدەر جاتادى.
بۇل ساراپتاۋلاردان ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق مەنٸ بار قورىتىندى شىعادى. سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەگەن نەمەسە ول مەيiلiنشە از كٶرiنiس بەرەتiن ەلدەردٸ باسقارىپ وتىرعانداردىڭ تەكتٸك جاعدايلارى تٶمەندەگٸدەي:
بٸرٸنشٸ ماكروتوپقا ەنگەن ەلدەردiڭ بٸرٸنشٸ ميكروتوبىن عاسىرلار بويى ٶمiر سٷرiپ كەلە جاتقان, دەستٷرلi مونارحييالار قۇرايدى. دەمەك, ولاردى باسقارىپ وتىرعاندار – ەۋلەتتٸ مونارحتاردىڭ ۇرپاقتارى. سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرمەگەندەردiڭ كەلەسٸ توپتارىن دەستٷرلi دەموكراتييالى جەنە ليبەرال-دەموكراتيزمنٸڭ باتىستىق ٷلگٸسٸن قابىلداپ العان ەلدەر قۇرايدى. سايلاۋلاردىڭ ەدٸل ٶتۋٸنٸڭ ارقاسىندا اتالعان توپتارعا ەنەتٸن ەلدەردە باسقارۋعا ٶز ەلٸندە دە, تىستا دا مەيٸلٸنشە بەدەلدٸ اقسٷيەكتەر مەن ەۋلەتتٸ زييالى (كوندوۆايا ينتەلليگەنتسييا) ٶكٸلدەرٸنٸڭ كەلۋ مٷمكٸندٸگٸ جاسالعان.
ەرينە, ف. فۋكۋياما اتاپ ٶتكەندەي, «سىبايلاس جەمقورلىقپەن اربالۋ كەز كەلگەن ٶنەركەسٸپ ساياساتىنىڭ الدىنان ۇشىراسىپ وتىراتىن جەنە ونى قولدانۋدىڭ كەز كەلگەن قاناعاتتانارلىق ەسەرٸن جوققا شىعاراتىن قاۋٸپتٸ مەسەلە بولىپ تابىلادى» [2: 34]. الايدا, «قوعامنىڭ تاريحي دٸڭگەگٸ بولا الاتىن ادال جەنە كومپەتەنتتٸ شەنەۋنٸكتەرٸ بار ەلدەر عانا مۇنداي ارباۋعا تٷسە قويمايدى» [سوندا].
سىبايلاس جەمقورلىق جايلاعان ەلدەردiڭ (2-ماكروتوپتاعى) بەرٸنە ورتاق جەنە بٸرەگەي ەرەكشەلٸگٸ – بيلەۋشiلەرiنiڭ تٶمەنگٸ تاپتاردان شىققاندىعىندا.
بۇرىنعى سوتسياليستiك ەلدەردە (1-ميكروتوپ) كەزٸندە اقسٷيەك تاپتارى بولعان, بiراق رەۆوليۋتسييا جىلدارىندا اقسٷيەكتەر جەنە باسقا ٷستەم تاپتاردان شىققان زييالى ادامدار تاپ رەتٸندە قۇرتىلدى, دەستٷرلٸ بيلٸك ورگاندارى بۇزىلدى. سوتسياليستٸك قۇرىلىسقا كٶشۋ جىلدارى ٷستەم تاپتاردى تۇقىمىمەن قۇرتقاننان كەيٸن, بۇل ەلدەردە پارتييالىق جەنە باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بارلىق بۋىندارىنا ساۋاتى مەن سالاۋاتتىلىعى از بولسا دا, جارلىلاردان – پرولەتاريات پەن شارۋادان شىققاندار كەلدi. سونىمەن, بۇرىنعى كوممۋنيستiك جەنە قازiر دە سول باعىتتان تايمايمىز دەپ جٷرگەن ەلدەردiڭ بيلەۋشiلەرiنiڭ اراسىندا اقسٷيەكتەردٸڭ, باتىرلاردىڭ, بيلەردٸڭ ۇرپاقتارى جوق, بولسا نەكەن ساياق جەنە اقسٷيەكتٸك مەنتاليتەتiنەن ايىرىلىپ قالعاندار.
ازييا مەن افريكا ەلدەرٸنٸڭ (2-ميكروتوپ) جٷزدەگەن جىلدار وتارلىق ەزگٸدە بولۋ جاعدايى ەۋلەتتٸك اقسٷيەكتەر تۇقىمىنىڭ ەلسٸرەۋٸنە, كەي ەلدەردە ونىڭ قۇرىپ كەتۋٸنە ەكەپ سوقتىردى. ٶيتكەنٸ, حالىقتىڭ وتارلىقتان بوساۋىن كٶكسەيتٸن دە, سول ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن كٷرەستٸ ۇيىمداستىراتىن دا سولار بولعاندىقتان, مەتروپولييالار الدىمەن وتار ەلدەردٸڭ اقسٷيەكتەرٸ مەن زييالىسىن جويۋمەن اينالىسقان بولاتىن.
وتارداعى حالىقتىڭ اراسىنان شىققان قايراتكەرلەردٸڭ ەلدiلەرiن قۇرتىپ, ەلسiزiنiڭ قولىمەن باعىندىرۋ ەدiسi ەجەلدەن بەلگiلi. «جاۋلاپ العان اۋماقتى ۇستاپ تۇرۋدىڭ پەرمەندi شارالارىنىڭ بiرi رەتiندە كٷشتiلەردi ەلسiرەتۋ جەنە ەلسiزدەردi ٶز جاعىنا تارتۋ» [3: 54-56] ەدiسi تۋرالى كەزiندە ن.ماكياۆەللي دە جازىپ قالدىرعان بولاتىن. مەشەۋ قوعامدارداعى مەشەۋلٸكتiڭ ولاردىڭ ٶز اراسىنان شىققان كادردىڭ قولىمەن جاسالۋ تەتiكتەرiنiڭ بiرi وسىلاي جٷزەگە اسىرىلعان بولاتىن.
وسى تاكتيكانى ۇستانعان كوممۋنيستٸك بيلٸكتٸڭ ەرەكەتٸنەن تەگەۋرٸندٸ قازاق زييالى قاۋىمى جويىلىپ كەتتٸ. ٶتكەن عاسىرداعى ساياسي قۋعىنداۋدىڭ سالدارىنان قازاق حالقى ۇلتىنىڭ بەتكە شىعار قايماعىنان ايىرىلىپ قالدى. بۇل ۇلتتىڭ رۋحىنا قاياۋ تٷسٸردٸ. بەلگٸلٸ دەڭگەيدەگٸ مەنتالدىق بۇيىعىلىققا ەكەلٸپ سوقتىردى. وسىلاي بولىپ بارا جاتقانىن الىن الا اڭعارعان ە. بٶكەيحانوۆ تٷبٸندە قازاقستاننىڭ باتىس دەموكراتييالىق ەلدەرٸنە قوسىلۋىن كٶكسەگەنٸ بەلگٸلٸ.
وتارلانۋعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە افريكا قۇرلىعىنىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ اراب ەلدەرٸنەن باسقالارىندا, ٶركەنيەتكە دەيٸنگٸ, رۋلىق قاۋىم جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەلدەردە (3-ميكروتوپ) كٷشتٸ ساياسي ەليتا نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر دەستٷر ۇستاناتىن, ۇيىمداسقان ٷستەم تاپ بولعان جوق. بۇل ەلدەر وتارلىق تەۋەلدٸلٸككە تەز تٷستٸ. باتىستىق وتارلىق جٷيە تاراپ, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن بۇل ەلدەردەگٸ بيلٸك تiستەگەننiڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتە باردى. بيلٸك تۇتقاسى قولىنا تيگەن سيباريتتەر مەن كومپرودورلار مەملەكەتتٸك تۇرعى دەگەندٸ بٸلمەدٸ, سىبايلاس جەمقورلىقتى بەتٸمەن جٸبەرٸپ, ەل قازىناسىن مەيٸلٸنشە توناۋعا ۇشىراتتى.
سونىمەن, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تارالۋى مەن ەلدەردiڭ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ەلەۋمەتتiك-تەكتٸك جاعدايلارىنىڭ اراقاتىناسىنا جاسالعان ساراپتاۋلاردان مىناداي قورىتىندى شىعارۋعا بولادى:
ا) سىبايلاس جەمقورلىق مونارحتار نەمەسە ٶزگە تەكتٸ وتباسىلارىنان, اقسٷيەكتەر مەن ەۋلەتتٸ زييالى ٶكٸلدەرٸنەن شىققاندار باسقارىپ وتىرعان ەلدەردە ٶتە از.
ب) سىبايلاس جەمقورلىق تەكتٸلەرٸ تاپ رەتٸندە قۇرتىلعان (كوممۋنيستٸك رەجيم جاعدايىندا) نەمەسە وتارلىقتان بوساعان كەزدە بيلٸكتٸ كەزدەيسوق ەلەمەنتتەر باسىپ العان (وتارشىلار ەلدٸ تاستاپ شىققاندا بيلٸكتٸڭ ماڭايىندا جٷرگەندەر نەمەسە رەۆوليۋتسييالىق نەمەسە قارۋلى كٶتەرiلiس جولىمەن كەلگەندەر) نەمەسە ەۋلەتتٸ اقسٷيەكتەر ەلەۋمەتتٸك قابات رەتٸندە قالىپتاسپاعاندىقتان (افريكا ەلدەرٸ) تەكسٸز تاپتاردان شىققاندار باسقارىپ وتىرعان ەلدەردە كٶبٸرەك نەمەسە ولاردى مەيٸلٸنشە جايلاعان.
* * *
تەكتiنiڭ iزگiلiكتi, تەكسiزدiڭ كەسiرلi بولۋىنىڭ فەنومەن رەتiندە تاريحي ۋاقىتتا, گەوگرافييالىق اۋقىمدا قاعيدالانىپ قالۋىنىڭ سىرلارى ادامداردىڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸنٸڭ ورنىعۋ جاعدايلارىمەن جاقسى اشىلادى. بۇل قۇبىلىستىڭ مەنتالدىق مەنٸن امەريكالىق عالىم ا. ماسلوۋدىڭ قاجەتتٸكتەر يەرارحيياسىنا سٷيەنە وتىرىپ تولىعىراق تٷسٸنۋگە بولادى. قۇندىلىقتىڭ مەنٸن تٷسٸنۋ قاجەتتٸك ۇعىمىنىڭ مەنٸن اشۋدان باستالادى.
قاجەتتٸك – ادامنىڭ قالىپتى ٶمٸرلٸك قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كەرەكتٸ تالاپتاردىڭ قاناعاتتاندىرىلماۋىمەن شارتتالعان جەنە سول قاجەتتٸكتٸ ٶتەۋگە باعىتتالعان كٷي. كەز كەلگەن ادامعا قالىپتى ٶمٸر سٷرۋ جەنە دامۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر ماتەريالدىق جەنە رۋحاني يگٸلٸكتەر قاجەت. قاجەتتٸكتەر ادامنىڭ زاۋقىن, ەموتسيياسىن, ويى مەن ەركٸنٸڭ باعىتتارىن ايقىنداي وتىرىپ, ونى بەلسەندٸ ەرەكەتكە يتەرمەلەيدٸ.
ا. ماسلوۋ ادامنىڭ قاجەتتٸكتەرٸنٸڭ قۇرىلىمىن ەلەۋمەتتٸك-مەنتالدىق تۇرعىدان مەيٸلٸنشە ايشىقتى انىقتاپ بەردٸ. ول ادامنىڭ قاجەتتٸكتەرٸن بەس توپقا بٶلٸپ, ماڭىزدىلىعىنىڭ ٶسۋٸنە ساي رەتپەن ورنالاستىردى [4: 10]. ولار مىنالار:
- فيزيولوگييالىق قاجەتتٸكتەر (اشتىقتى باسۋ, شٶل قاندىرۋ, دەمالۋ);
- قورعانۋ (دەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸ);
- ەلەۋمەتتٸك ورتادا ٶمٸر سٷرۋ (ادامدارمەن جٷزدەسۋ, بيلٸك, ماحاببات);
- تۇلعا رەتٸندە تانىلۋ (مەرتەبە, بەدەل, قۇرمەت);
- ٶزٸن كٶرسەتۋ (ٶزٸن ٶزٸ دامىتۋ, بويى مەن ساناسىنداعىنى ٸسكە اسىرۋ, ەدٸلدٸككە, شىندىققا ۇمتىلۋ).
ا. ماسلوۋ يەرارحيياسىنىڭ الدىڭعى 1-3 باسپالداقتارىنداعى قاجەتتٸكتەر – ادامنىڭ تەني جەنە ماتەريالدىق ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بازالىق قاجەتتٸكتەر. ەر ادام ەڭ الدىمەن ٶزٸنٸڭ باسىم قاجەتتٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسادى. مىسالى, اش نەمەسە قاتالاپ شٶلدەپ وتىرعان ادام وعان اينالاسىنداعىلار قانداي كٶزقاراستا بولاتىندىعى تۋرالى ويلامايدى. تويىنعاننان, شٶلٸن قاندىرعاننان كەيٸن قاجەتتٸكتٸڭ بۇل تٷرٸ ادامنىڭ ٶزٸن ۇستاۋىنداعى قوزعاۋشى موتيۆ بولۋدان قالادى. الدىڭعى لەككە ماڭىزدىلىعى جاعىنان كەلەسٸ قاجەتتٸلٸك شىعادى, ەندٸ ول باسپانا جايلىلىعى, قاۋiپسiزدiك تۋرالى ويلاي باستايدى. ەكiنشi قاتارداعى قاجەتتiلiكتەر قامتاماسىز ەتiلگەننەن كەيiن الدىڭعى لەككە ٶزگەلەرمەن جٷزدەسۋ, سەن, ماحاببات سيياقتىلار شىعادى. ٷشٸنشٸ باسپالداقتاعى قاجەتتٸكتەر ٶتەلگەننەن كەيٸن ادام تۇلعا رەتٸندە تانىلۋ جاعىن – مەرتەبەگە, بەدەلدٸ بولۋعا, قۇرمەتكە بٶلەنۋگە, تانىمالدىققا ۇمتىلادى. اقىرى, وسى باسپالداقتاردىڭ بەرٸنەن ٶتٸپ بولعاننان كەيٸن ادام قاجەتتٸكتەردٸڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيٸ تۋرالى ويلاي باستايدى. ول ٶزٸن كٶرسەتۋگە, حالىق ٷشٸن, وتان ٷشٸن ۇلى ٸستەر جاساۋعا, كەلەر ۇرپاقتىڭ ەسٸندە قالارلىق پايدالى ٸس تىندىرۋعا تىرىسادى. ول ٷشٸن ٶزٸن-ٶزٸ دامىتادى, سانا رەفلەكسيياسىن شيرىقتىرادى, بويى مەن ويىنداعىسىن ٸسكە اسىرۋعا كٸرٸسەدٸ. بۇل تۇرعىدا جوعارى قۇندىلىقتاردى – ەدٸلدٸكتٸ, شىنشىلدىقتى, مەرتتٸكتٸ, زييالىلىقتى, قايىرىمدىلىقتى, مەيٸرٸمدٸلٸكتٸ ۇستانىپ ەرەكەت ەتەدٸ.
ا. ماسلوۋ قۇرعان قاجەتتٸكتەر يەرارحيياسىنا سٷيەنە وتىرىپ, ەلەۋمەتتٸك تەگٸ جاعىنان ەر تٷرلٸ ادامداردىڭ مەنتاليتەتiنiڭ يممانەنتتٸ بەلگٸلەرٸنە سيپاتتاما بەرۋگە بولادى. بازالىق قاجەتتٸكتەردٸڭ پرەپوتەنتتٸگٸ مەن مەتا-قاجەتتٸكتەردٸڭ پوستپوتەنتتٸگٸ ارقىلى ادامنىڭ مەنتاليتەتٸنٸڭ ساپاسى ايقىندالادى.
بۇلاردىڭ العاشقىسى – بازالىق قاجەتتٸكتەردٸڭ پرەپوتەنتتٸگٸ – قاراعا تەن. كەدەي بازالىق قاجەتتiكتەردi ٶتەۋمەن ٶمiرiن ٶتكiزەدٸ. كەدەيدەن شىققان ادام ٷنەمi ازىق, كيٸم, باسپانا قامىن, ەسەيگەندە ٷيلەنۋدٸ, ودان كەيiن بالالارىن اسىراۋدى ويلاۋمەن كٷنەلتەدٸ. سول جولدا كٶپ قيىندىقتار كٶرەدi. ماتەريالدىق جەتiسپەۋشiلiك ونى ادال ەمەس ەدiستەرمەن مال تابۋعا نەمەسە تٷسٸمدٸ جۇمىستان ايىرىلىپ قالماۋ ٷشٸن باستىعىنا جاعىنىپ كٷن كەشۋگە يتەرمەلەيدi. سەنسيتيۆتٸك جاستارىندا باعدارلامالانىپ تاستالعان ستارتتىق مەنتاليتەتiنەن باس تارتۋعا شاماسى كەلمەيدٸ. بالا كەزٸندە ٷيرەنگەن ارامزالىعىن ەسەيگەندە تاستاي المايدى. بيلٸك باسپالداعىندا ٶرلەگەن سايىن ٶرلەي بەرگٸسٸ, ادال ەمەس جولمەن بايىعان سايىن بايي بەرگٸسٸ كەلەدٸ. كەدەيلٸك سيندرومى دەپ اتالاتىن قۇبىلىستىڭ مەنٸ وسىندا.
قاجەتتٸكتەر يەرارحيياسىنىڭ العاشقى ٷش باسپالداعىن قۇراپ تۇرعان «بازالىق قاجەتتٸكتەردٸڭ قاناعاتتاندىرىلۋىن مەتاموتيۆاتسييا ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ جاعداي دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى, – دەيدٸ ا. ماسلوۋ. – ول تەك قاجەتتٸ العىشارت ساپاسىندا عانا كٶرٸنٸس بەرەدٸ. ماعان بازالىق قاجەتتٸكتەرٸ قاناعاتتاندىرىلعانىنا قاراماستان, «ەكزيستەنتسييالىق جٷيكەسٸزدٸك» نىشاندارى انىق بايقالاتىن, ماعىناسىزدىق پەن قاجەتسٸزدٸك مەڭدەگەن ادامداردى ۇشىراستىرۋىما تۋرا كەلدٸ» [سوندا: 314]. مەشەۋ قوعامداردىڭ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ مەنتاليتەتٸ وسىنى دەل كٶرسەتٸپ وتىر. كٶرسەتكەندە بٸر توپ ادامداردىڭ, تٸپتٸ بٸر ەلدٸڭ ەمەس, جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن تٸزٸمدەگٸ 79 ەلدٸڭ مىسالى وسىنىڭ دەلەلٸنە اينالىپ وتىر. كەدەيدەن شىققان بيلەۋشٸلەردٸڭ جەنە ولاردىڭ اينالاسىنا جينالعانداردىڭ پسيحولوگييالىق دەنٸ ساۋ ەمەس ەكەندٸگٸن, ٶزدەرٸنٸڭ بازالىق قاجەتتٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرعاننان كەيٸن دە جوعارى قۇندىلىقتارعا قول سوزۋعا دەيٸن ٶسپەيتٸنٸن, قاجەتتٸكتەر يەرارحيياسىنىڭ ٷشٸنشٸ باسپالداعىنان جوعارى كٶتەرٸلمەيتٸنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.
وسى قۇبىلىسقا ي. كانت بىلاي سيپاتتاما بەرگەن: «بايلىق – تەكتٸلٸك پەن اقسٷيەكتٸلٸكتٸڭ قاينارى. بايلىق نەسٸل اقسٷيەكتەرٸن قالىپتاستىرادى, ول ەيەلدەردٸڭ سۇلۋىن تاڭداۋعا, جاقسى مۇعالٸمدەردٸ جالداۋعا, تازا تۇرۋعا, دەنە جاتتىعۋلارىمەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە بەرٸنەن بۇرىن, توپاستاندىراتىن دەنە ەڭبەگٸنەن قۇتقارادى. بۇل جاعىنان الىپ قاراعاندا, بٸرنەشە ۇرپاقتان كەيٸن ٸزگٸلٸكتٸلٸكتٸ, سۇلۋ قىلىقتار مەن ەرەكەتتەر جاساۋعا ٷيرەنەتٸن جاعدايدى جاسايدى» [5: 450].
اقسٷيەكتەرگە مەتا-قاجەتتٸكتەردٸڭ پوستپوتەنتتٸگٸ تەن. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ ٶمٸرٸ قاجەتتٸلٸكتەر يەرارحيياسىنىڭ سالىستىرمالى جوعارى – ٷشٸنشٸ باسپالداعىنان باستالادى. ٶمٸرگە كەلگەندەگٸ ستارتتىق جاعدايىنىڭ ٶزٸنiڭ جوعارىلىعىنان, اقسٷيەكتەر بالالىق جەنە جاستىق شاقتارىنداعى سانا جەنە دەنە قۋاتىن فيزيولوگييالىق قاجەتتٸكتەردٸ قاناعاتتاندىرۋعا جۇمسامايدى, اشتىق زاردابىن شەكپەيدٸ, كيٸم تاپشىلىعىن كٶرمەيدٸ, ٶزٸن قورعاۋ قاجەتتٸگٸن ويلاپ باس قاتىرمايدى, دەمالىسى, ۇيقىسى دۇرىس بولادى. ولار بالالىق جەنە جاستىق شاقتارىندا بٸلٸم الادى, مەدەنيەتتٸ مەڭگەرەدٸ, ادامدارمەن جٷزدەسۋ مەنەرٸن ٷيرەنەدٸ, قوعامدىق ساناسى ەرتە ويانادى. ولاردىڭ iزگiلiكتiلiك پەن زييالىلىق داعدىلارىن قالىپتاستارۋ جاعدايى كەدەيلەردiكiمەن سالىستىرعاندا ماڭىز الارلىق دەڭگەيدە جوعارى. كەدەيگە قاراعاندا اقسٷيەكتەردiڭ مەنتاليتەتiنiڭ باسقا بولۋى وسى ۇستانىمدى ايىرمامەن – اقسٷيەكتەر الاتىن بiلiم مەن تەربيەنiڭ كەدەيلەر مەن قۇلدارعا بەرٸلەتٸن بiلiم مەن تەربيەگە قاراعاندا تٷپكiلiكتi ساپالىق ايرىقشالىعىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
ماتەريالدىق جەنە تەني قامتاماسىزدىعى اقسٷيەكتەرگە بالا كەزiنەن-اق ادامدارمەن جٷزدەسۋدi ٷيرەنۋگە, ماحابباتقا بٶلەنۋگە, ٶسە كەلە وتان, حالىق, بيلiك تۋرالى ويلاۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونان كەيٸنگٸ سانالى ٶمٸرٸن تەكتٸلەر ا. ماسلوۋ يەرارحيياسىنىڭ 4, 5 باسپالداقتارىنداعى قاجەتتٸكتەردٸ قاناعاتتاندىرۋعا ارنايدى. «جوعارى قاجەتتiكتەر مەن جوعارى قۇندىلىقتاردىڭ ٶزەكتەنۋi جوعارى سالاۋاتتى جەنە زەردەلi, ەسەيگەن, كٷشتi جەنە تەۋەلسiز, قىراعى جەنە بiلiمدi ادامدارعا تەن». [4: 159].
ادامنىڭ ماتەريالدىق قامتاماسىزدىعى مەن سالاۋاتتىلىعى اراسىندا تۋرا بايلانىس بار ەكەنٸنە ا. ماسلوۋدان بۇرىن كٶڭٸل اۋدارعان فيلوسوفتار دا بار. سولاردىڭ بٸرٸ ا. شوپەنگاۋەر بىلاي تۇجىرىمداپتى: «اۋقاتتى ادام ناعىزىندا مىزعىماس ادالدىعىمەن جيٸ ەرەكشەلەنەدٸ, ٶيتكەنٸ, ول ... «suum cuigue» ەرەجەسٸن ساقتايدى, ونىڭ قاعيدالارىن ورىنداپ جٷرەدٸ... بەرٸلۋ مەن سەنٸم ادامدار اراسىنداعى ەركٸن قاتىناستاردىڭ, ٸزگٸ تەرتٸپتٸڭ, مىزعىماس يەلٸكتٸڭ نەگٸزٸ, سوندىقتان ولار بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزگە ىلعي دا تيٸمدٸ بولىپ شىعادى, وسى ماقساتپەن ول ۇستانىمداردى تٸپتٸ كەيدە قۇرباندىققا بارا وتىرىپ ۇستاۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, ەرقاشان دا يگٸلٸك ٷشٸن قۇرباندىققا بارۋ كەرەك» [6: 190-191].
ادامنىڭ پوتەنتسييالى ينتەللەكتۋالدىق مٷمكiندiگiن ول شىققان نەسiلمەن نەمەسە ۇلتپەن بايلانىستىراتىن زەرتتەۋلەر دە بولعان. دەگەنمەن, تٷرلi نەسiلدەر ٶكiلدەرi اراسىنداعى ينتەللەكتۋالدىلىق ايىرمانىڭ بولۋىن گەنەتيكالىق ەمەس, ەلەۋمەتتiك سەبەپتەرمەن جەنە قالىپتاسقان تاريحي جاعدايدىڭ سالدارى رەتiندە سيپاتتاۋشىلار كٶبiرەك. بۇل تۇرعىدا جوعارىدا اتالعان ا.ماسلوۋدىڭ «كەدەيلiك, ەزگi جەنە تەڭسiزدiك جاعدايىندا ٶمiر سٷرۋگە مەجبٷر بولعاندىقتان, ادامداردىڭ كٶپشiلiگi موتيۆاتسييانىڭ جوعارى دەڭگەيiنە دەيiن كٶتەرiلمەيدi» [4: 341] دەگەن تۇجىرىمى كٶكەيگە كٶبiرەك قونادى.
ەرينە, پاراساتتىلىقتى تۇقىم قۋالايتىن, گەنەتيكالىق فەنومەن دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولمايدى. بiزدiڭ يمپەراتيۆiمiز: تەكتiلەردiڭ پاراساتتىلىعى گەنەتيكاعا ەمەس, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان زييالىلىق تەربيە مەن مەدەنيەتكە تەۋەلدi. ۆ. بەلينسكيي ايتقانداي, «ەگەر قوعامنىڭ جوعارى تاپتارىنان تاماشا ادامدار كٶپ شىعىپ جاتسا, ول تابيعاتتىڭ تٶمەنگٸ تاپتاردان شىققاندارعا ٶزٸنٸڭ دارىنىن سىيلاۋداعى ساراڭدىعىنان ەمەس, جوعارى تاپ ادامىنىڭ دامۋىنا جۇمسالاتىن قاراجاتتىڭ كٶپتٸگٸنەن» [7: 301].
تەك بۇل تۇستا قازٸرگٸ قازاق شەنەۋنٸكتەرٸ ٷشٸن ەسكەرمەۋگە بولمايتىن بٸر نەرسە بار. ول – قارادان شىقساڭ دا, جوعارى لاۋازىمعا قول جەتكٸزٸپ, اۋقاتىڭ مولايعان سايىن, سەن يگٸلٸكتٸلٸك پەن ٸزگٸلٸكتٸلٸككە بەت بۇرۋعا مٸندەتتٸسٸڭ. «كەدەيدەن شىققان باي جامانعا» اينالىپ, يتبايدىڭ شەكپەنٸنە ورانىپ الىپ, اشكٶزدٸكتٸڭ سوڭىنان دالباقتاپ شابا بەرمە. ترانستسەندەنتتٸ ادىم جاسا, جارتىلاي جوقشىلىقتاعى كەدەي قيتۇرقىلىقتى تاستاپ, ٶركەنيەتتٸ ەلدٸڭ زاماناۋي زييالىسىنا اينال. «بارلىق دەۋٸردٸڭ ادامى بولا بٸل» [8: 116]. ەليحان بٶكەيحانوۆ: «حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار» دەگەندٸ ايتقانىنان بەرٸ عاسىر ٶتتٸ. ەندٸ بۇل سٶزدٸ شەنەۋنٸك اتاۋلىدا قازاقتىڭ قاقىسى بار دەپ تٷسٸن.
ەدەبيەتتەر:
- https://ru.wikipedia.org “ترانسپەرەنسي ينتەرنەشنل”.
- فۋكۋياما ف. دوۆەريە: سوتسيالنىە دوبرودەتەلي ي پۋت ك پروتسۆەتانييۋ. - م., 2004.
- ماكياۆەللي ن. گوسۋدار. راسسۋجدەنييا و پەرۆوي دەكادە تيتا ليۆييا.- روستوۆ ن/د.: “فەنيكس”, 1998.
- ماسلوۋ ا. گ. دالنيە پرەدەلى چەلوۆەچەسكوي پسيحيكي.- سپب., 1997.
- كانت ي. وسنوۆى مەتافيزيكي نراۆستۆەننوستي. سوچ. ت. 4, چ.1. م.: 1965.
6: شوپەنگاۋەر ا. سۆوبودا ۆولي ي نراۆستۆەننوست. م.: 1992.
- بەلينسكيي ۆ.گ. پسس. ت. 10. م., 1956. –
- فەۆر ل. بوي زا يستورييۋ. م.: 1991.
اۆتوردىڭ 1-ماقالاسىن وسى جەردەن وقي الاسىزدار
https://dalanews.kz/20234
