يە, وسىلاي دەپ جەر داۋى تالقىسى كەزٸندە اشقان اۋزىمىزدى جيناپ ٷلگەرمەگەن ەدٸك, كەشە عانا قىتايدان بٸر توپ ساليقالى دا قالتالى قىتاي جٸگٸتتەرٸنٸڭ كەلە جاتقانىن, ولار وتباسى قۇرۋ ٷشٸن قازاق قىزدارىن الاتىندىعى تۋرالى جارناما بۇرق ەتتٸ. جارناماداعى دەرەككە سٷيەنسەك, قىتاي جٸگٸتتەرٸنٸڭ اياعى ەلٸ بٸزدٸڭ جەردٸ باسپاعان, بٸراق كەلمەي جاتىپ, ولار جار ٸزدەپ, الدىن الا جار سالىپ جاتىر.
«18-40 جاس ارالىعىنداعى باسى بوس قىزدار! بەيجٸڭ تۇرعىنى, بويداق ەر جٸگٸتكە تۇرمىسقا شىققىڭىز كەلە مە? بٸزگە حابارلاسىڭىز. بەيجٸڭنٸڭ دٶكەي جٸگٸتتەر توبى استاناعا وتباسىن قۇرۋ ٷشٸن كەلە جاتىر. ارنايى بٸرنەشە شارالار دايىندالىپ جاتىر. ەر ادامدار باقۋاتتى ٶمٸر سٷرەدٸ, ەۋروپالىق بٸلٸمٸ بار, اعىلشىن, ورىس تٸلدەرٸن جەتٸك مەڭگەرگەن», — دەلٸنگەن Facebook ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندەگٸ «دوسكا وبياۆلەنيي الماتى, استانا» توبىندا جارييالانعان حابارلاندىرۋدا.
سوندا بۇل نەتكەن اسىعىستىق دەسەڭٸزشٸ?.. بٷكٸل عۇمىرلىق سەرٸكتٸ وسىلاي وپ-وڭاي تاۋىپ, ەشقانداي سەزٸمسٸز وتباسىن قۇرۋعا اسىققان قىتاي جٸگٸتتەرٸنٸڭ نە ويلاعانى بار, ٶزٸ?..
مارقۇم بوپ كەتكەن سەناتور يران ەمٸروۆ 3-4 جىل بۇرىن مەجٸلٸس قابىرعاسىندا جەر داۋى مەسەلەسٸ كٶتەرٸلمەي تۇرعان كەزدٸڭ ٶزٸندە: „جيەندەرٸمٸز جەلكەگە شىعىپ, ەلدٸكتەن ايىرىلۋىمىز مٷمكٸن„ دەپ دابىل قاققان. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە سەناتور جالعان نەكەنٸ زاڭ جٷزٸندە اۋىزدىقتاي الماي وتىرعاندىقتان قىتايلار كٶپتەپ قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ جاتىر دەپ اشىنىپ ەدٸ.
ساياساتكەر مۇنىڭ سالدارى قازاقتىڭ ەلدٸگٸ ٷشٸن ٷلكەن قاۋٸپ دەپ سالعان.
2014 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا, قازاقستاندا جٷرگەن قىتاي ازاماتتارىنىڭ سانى 300 مىڭنان اسىپ كەتكەن. ونىڭ 99 پايىزىنىڭ جوعارى بٸلٸمٸ بولماعان. ال قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ العان قىتاي سانى 5 مىڭعا جەتكەن.
مٸنە, بۇل كٶرسەتكٸش الداعى جىلدارى ۇلعايماسا ازايماسى انىق. ٶيتكەنٸ 10 ملرد دوللار قارىز العان قازاقستان قىتايمەن بٸرنەشە جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا كەلٸسٸمٸن بەرٸپ قويعان. سونىڭ بٸرٸ – اۋىلشارۋاشىلىعى جەرلەرٸن يگەرۋ. جەردٸ يگەرٸپ قانا قويماي, ولار ونى ۇزاق مەرزٸمگە جالعا الماقشى دا. مٸنە, وسى تۇس قوعامنىڭ نارازىلىعىن بۇرق ەتكٸزٸپ, جەر كودەكسٸندەگٸ جالعا بەرۋ تۋرالى نورمالارىنىڭ قىزمەتٸن ۋاقىتشا توقتاتقان-تۇعىن.
قىتاي دياسپوراسى كٶبەيسە, ولار بيلٸككە تالاسادى
قىتايتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نەبيجان مۇحامەتحانۇلى قىتاي قانشا ينۆەستيتسييا قۇيسا, سونىڭ ەربٸرٸنٸڭ استارىندا ساياسي مەن بار دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستانداعى اۋىلشارۋاشىلىعى جەرٸن يگەرەمٸز دەگەن جەي سەبەپ قانا, ونىڭ استارىندا قىتايلاردىڭ قازاق قىزىنا ٷيلەنٸپ, وسى ارادا كٶبەيۋ تۋرالى پاسىق پيعىل بار.
— شەكارانى انىقتاپ, بەلگٸلەۋ مەرزٸمٸ 1998 جىلى اياقتالعانىمەن, قىتايدىڭ وقۋلىقتارىنان وسى كٷنگە دەيٸن بالقاشتىڭ ماڭى, قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسى قىتايدىڭ اتا-باباسىنىڭ جەرٸ دەگەن تۇسى الىنعان جوق. بۇل قىتايدىڭ جاسىرىن يمپەرييالىق جوسپاردان باس تارتپاعانىن بٸلدٸرەدٸ. ەندٸ ولار ونى قايتسە دە جٷزەگە اسىرۋعا تىرىسادى. بۇنىڭ ۇلت ٷشٸن قانداي قاۋٸپ-قاتەر الىپ كەلەتٸنٸ ايتپاسا دا بەلگٸلٸ.
ەندٸ «قىتايعا جەردٸ يگەرۋدٸڭ قاجەتٸ قانشا?» دەگەن ساۋال تٶڭٸرەگٸندە ەڭگٸمە قوزعاساق. مەنٸڭشە, ەش قاجەتٸ جوق. تەك ولار جەردٸ يگەرەمٸز دەپ كەلٸپ, وسىندا قازاق قىزىنا ٷيلەنەدٸ, ولاردىڭ بالاسى قازاقستاندا تۋىپ, قازاقستاننىڭ ازاماتى بولادى. ياعني, جەردٸڭ زاڭدى قوجايىنىنا اينالادى. بۇل قازاقستانداعى قىتاي دياسپوراسىنىڭ سانى 30-40 پايىزعا دەيٸن ارتۋىنا الىپ كەلە الادى. مەسەلەن, بۇرىن ۆەتنام مەن قىتاي اراسىندا قاقتىعىس بولدى. نە ٷشٸن? سەبەبٸ, ۆەتنامداعى قىتاي دياسپوراسى بيلٸككە تالاستى. سوندىقتان بۇل تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
شەتەلدٸك جۇمىسشى كٷشٸن زاڭمەن شەكتەۋ كەرەك
قىتاي سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامىعانمەن, وندا ەكولوگييالىق مەسەلەلەر ٶتە كٶپ. ودان كٶپتەگەن اۋرۋلار تاراپ جاتىر. سوندىقتان ولارعا جەر كەرەك, — دەيدٸ عالىم.
ساياساتتانۋشى دوس كٶشٸم ٷلكەن ٶكٸنٸشكە ۇرىنباس ٷشٸن دەرەۋ ارادا زاڭ قابىلداپ, رەسەي سەكٸلدٸ شەتەلدٸك جۇمىسشى كٷشٸن شەكتەۋ كەرەك دەپ سانايدى.
— قىتايلاردىڭ قازاق جەرٸنە كٶپتەپ كەلۋٸ بٸزدٸڭ ۇلتقا ٷلكەن اپات ەكەلەرٸ سٶزسٸز. بىلتىر رەسەي سىرتتان كەلەتٸن جۇمىس كٷشٸن شەكتەدٸ. وندا قازٸر شەتەلدٸك جۇمىسكەرلەر سانى حالىقتىڭ بٸر پايىزىنان اسپايدى. بٸزگە دە وسىنداي بٸر باستاما كەرەك. بٸز مۇنى جەر رەفورماسى بويىنشا ۇلتتىق كوميسسييانىڭ وتىرىسىندا ۇسىنعان دا بولاتىنبىز.
