وسىعان دەيٸن الماتىداعى قىتاي باس كونسۋلدٸگٸندە قىتايدان كەلگەن ارنايى دەلەگاتسييا مەن «جەبەۋ» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ مٷشەلەرٸمەن بٸرلٸكتە ونشاقتى ٶكٸل (قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەن سوڭ زەينەتاقىسىن الا الماعان نەمەسە باسقا دا تٷرلٸ كەدەرگٸلەرگە جولىققان ناقتى ازاماتتار) اراسىندا دەل وسى تٷيتكٸلدٸ مەسەلە تالقىلانعانى حابارلانعان ەدٸ. كەيٸن بەلگٸلٸ بولعانداي قىتايدىڭ شىنجاڭ ٶلكەسٸنەن دەلەگاتسييا قۇرامىندا كەلگەن ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸمەن جولىققان توپتىڭ ايتقان ۇسىنىستارىن مٷمكٸندٸگٸنشە قاراستىرىپ, بٸر شەشٸم شىعارۋعا ۋەدە بەرگەن. سونىڭ نەتيجەسٸندە, بٸرتالاي ازامات پاسپورتتارىن قايتا الىپ, قازاقستانعا كەلگەندٸگٸ, ەندٸ بٸرٸ بەلگٸلٸ مەرزٸمگە شەتەلگە (قازاقستانعا) تۋىسشىلاپ شىعۋعا رۇقسات العانى ايتىلادى. الايدا شىنجاڭداعى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ قىسىمى ەلٸ دە تيىلماي تۇر دەپ دابىل قاعۋشىلار بارشىلىق.
«جۇما مٷباراك بولسىن» دەپ ايتۋعا بولمايدى
قىتاي بيلٸگٸ شىنجاڭدى دٸني تەرروريزم قاۋپٸ جوعارى ايماق رەتٸندە قارايدى. سوڭعى ونشاقتى جىل بويى شىنجاڭداعى ۇيعىر ەتنوسى مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك اراسىندا جٷزدەگەن جانجالدار, قانتٶگٸستەر, قارۋلى قاقتىعىستار بولعان. جوعارى بيلٸك مۇنىڭ بەرٸن «دٸني ەكسترەميزم» دەپ تٷسٸندٸرگەنٸمەن, اراكٸدٸك شەتەل باسپاسٶزٸ مەن شەتەلگە قونىس اۋدارعان ۇيعىر ەميگرانتتارى بيلٸكتٸڭ ۇيعىر ۇلتىنا جاساعان سەبەپسٸز قىسىمىنىڭ سالدارى دەگەن ۋەج ايتادى. ۋاقىت ٶتكەن سايىن شىنجاڭداعى قاۋٸپسٸزدٸك شاراسى كٷشەيٸپ, ٸرٸ قالالارداعى ورتالىق الاڭداردا ەسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ اسىنعان ەسكەريلەر سانى كٷرت كٶبەيگەن. كەمەلەتكە تولماعاندار مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرگە جەنە پارتييا مٷشەلەرٸنە (قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسى) مەشٸتكە بارۋعا, ناماز وقۋعا, ورازا ۇستاۋعا تيىم سالا باستاعان. بۇرىن ۇيعىر ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸن بارىنشا تەرگەپ-تەكسەرٸپ, ەرتٷرلٸ قىسىم كٶرسەتكەن بيلٸك ەندٸ قازاقتارعا دا قىرىن قاراي باستادى دەيدٸ شىنجاڭنىڭ ٸشكٸ ساياساتىن جەتٸك بٸلەتٸندەر.
[caption id="attachment_28406" align="alignright" width="394"]
بٸزگە ٶز اتىن ارمان دەپ تانىستىرعان الماتىلىق تۇرعىن «دٸني ەركٸندٸككە تيىم سالۋ بۇرىننان بار بولسا دا, دەل بٷگٸنگٸدەي دەڭگەيدە ەمەس ەدٸ. قازٸر ول جاقتاعى قازاقتار «جۇما مٷباراك بولسىن!», «ورازا ايت قابىل بولسىن!» دەپ تە ايتا المايدى. كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ كەلٸسٸمٸمەن مەشٸتكە يمام بوپ سايلانعانداردىڭ كٶبٸ قازٸر تٷرمەدە وتىر» دەيدٸ.
ول قىتايدىڭ ٸلە ايماعىنا قاراستى قازاقتار ەڭ كٶپ قونىستانعان كٷنەس اۋدانىندا سوڭعى ٷش-تٶرت اي كٶلەمٸندە ونشاقتى يمام-مولدالار مەن ناماز وقيتىن ازاماتتاردىڭ ۇستالعانىن, ولارعا تۋىستارى جولىعا المايتىنىن, ٸزدەپ بارعانداردىڭ ٶزدەرٸن سۇراققا الاتىنىن ايتتى. تٸپتٸ تۋىستارى قامالعاندار مۇنداي جاعدايدى ەلگە ايتۋدان دا قورقادى دەيدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, جەرگٸلٸكتٸ قازاق يمامدارىن قاماۋ بۇدان ەرتەرەك باستالىپتى.
– 2014 جىلى كٷنەس حالقىنا تانىمال مولدا, تالاي جىل اۋداندىق دٸني مەكەمەنٸڭ تۇراقتى مٷشەسٸ بولعان كەنجەباي ەلٸحان دەگەن يمام 5 جىلعا سوتتالىپ كەتتٸ. ونىڭ ناقتى قانداي قىلمىسپەن ۇستالعانى ايتىلماعان. «ساياسي قاتەلٸك جٸبەردٸ» دەگەن جالعىز اۋىز تٷسٸنٸكتەمەنٸ عانا ەل ەستٸدٸ. ونىڭ ۇلى دا قامالىپ, جۋىردا بوسادى. قازاق مولدالاردى قۋدالاۋ سول كەزدەن باستالىپ ەدٸ, – دەيدٸ.
ارماننىڭ ايتۋىنشا, كەنجەباي مولدا ۇزاق جىلدار بويى جاستاردى دٸني ساۋاتتىلىققا تەربيەلەگەن. جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار اراسىندا ونىڭ ىقپالى دا ەدەۋٸر بولعان كٶرٸنەدٸ. ول جۋىردا كٷنەس اۋدانى نارات قالاشىعىندا يمامدىق قىزمەت اتقارعان نەبي ەسٸمدٸ قاريدىڭ دا ۇستالعانىن ايتادى. ونىڭ دا ناقتى قانداي سەبەپتەن قامالعانى بەلگٸسٸز.
كەنجەباي ەلٸحان ۇستالاردان بۇرىن قازاقستانعا بٸرنەشە مەرتە كەلٸپ كەتكەن كٶرٸنەدٸ. مولدانىڭ ەكٸ ۇل, بٸر قىزى قازاقستاندا تۇرادى.
[caption id="attachment_28407" align="aligncenter" width="622"]
كٸتاپ ٷشٸن 15 كٷن قامالعان قازاق قايتا ۇستالعان
شىنجاڭنىڭ بۋىرشىن اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ماناپحان 2017 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا جەرگٸلٸكتٸ مولدالاردىڭ بٸرٸنە سىيعا تارتقان دٸني كٸتابى ٷشٸن 15 كٷنگە قامالعان. جۋىردا ەكٸ ۇلى ەركەش پەن بەكٸشپەن قوسا ونى قايتا ۇستاعان. بەيرەسمي اقپارات كٶزدەرٸ ولاردى جەتٸ جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرعان دەسە, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك بۇل اقپاراتتى تەرٸستەپ, ناقتى قانداي ٷكٸم كەسٸلگەنٸن بٸلمەيتٸندٸكتەرٸن ايتقان. ەزٸرگە ولاردىڭ قانشا ۋاقىتقا ۇستالعان بەلگٸسٸز. «ازات ازييا» راديوسىنىڭ حابارلاۋىنشا, ماناپحان بيىل جىل باسىندا قازاقستانعا كەلگەن ەرٸ كەتەرٸندە «قۇران كەرٸم» كٸتابىن الىپ ٶتكەن. وعان شەتەلدەن دٸني كٸتاپتى زاڭسىز ەكەلدٸ دەگەن ايىپ تاعىلعان بولۋى مٷمكٸن. «ازات ازيياعا» شاعىن سۇحبات بەرگەن اۋىلدىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى ولاردىڭ نە سەبەپتٸ ۇستالعانىن بٸلمەيتٸنٸن جەتكٸزگەن. تٸلشٸنٸڭ مۇنداي سەبەپتەرمەن ۇستالعاندار كٶپ پە دەگەن سۇراعىنا ماناپحاننان ٶزگە بەرٸك, ابىلايحان, ەرٸك سەكٸلدٸ ونشاقتى ادامنىڭ ۇستالعانىن راستايدى.
تٸلشٸنٸڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا مۇنداي وقيعالار شىنجاڭداعى بارلىق ايماقتاردا قايتالانىپ وتىر.
3 جاسار بالانىڭ پاسپورتىن بەرمەي قويعان
2007 جىلدان بەرٸ قازاقستاندا تۇراتىن بەرٸك (ٶز ٶتٸنٸشٸ بويىنشا ەسٸمٸ ٶزگەرتٸلدٸ) قازاقستاندا تۋعان 3 جاسار ۇلىن قىتايدىڭ كٷنەس اۋدانىنا قاراستى اۋىلداردىڭ بٸرٸندە تۇراتىن اتا-اناسىنىڭ قولىنا از ۋاقىتقا جٸبەرگەن. كٶكتەمدەگٸ پاسپورت جيناۋ ناۋقانى كەزٸندە بالاسىنىڭ پاسپورتىن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك جيناپ العان. ەكەسٸ ۇلىن الىپ كەتۋگە بارعاندا ٶزٸ دە پاسپورتىنان ايىرىلىپ, ەكٸ اي دەگەندە سوندا مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەيتٸن بٸر تۋىسىنىڭ كەپٸل بولۋىمەن ەزەر العانىن ايتادى. ال ۇلىنىڭ پاسپورتىن قايتارىپ بەرمەگەن.
– مەن ىقتييارحاتپەن جٷرمٸن. وتباسىمىزبەن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات جيناپ, قىتايعا ۇلىمدى الىپ كەتۋگە بارعانمىن. مەنٸڭ دە پاسپورتىمدى الىپ قويىپ, ەلگە ەزەر كەلدٸم. بٸر ايعا رۇقسات بەردٸ. ٶزٸڭ قايتىپ كەلٸپ, ۇلىڭدى قىتايدىڭ تۇراقتى تٸركەۋٸنە وتىرعىزاسىڭ. سونان كەيٸن ونىڭ پاسپورتىن بەرەمٸز دەدٸ. قىتاي پروپيسكاسىنا تۇرعىزۋ ٷشٸن تۋعانى تۋرالى انىقتاما سۇرادى. «تۋۋ تۋرالى كۋەلٸكتٸ» نوتاريۋستان ٶتكٸزٸپ بەرٸپ ەدٸم, مۇنداي قۇجاتتى تانىمايمىز, قازاقستاندا تٸركەلگەن جەرٸڭنٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸنەن ارنايى انىقتاما ەكەل دەدٸ. ەكٸ اي بويى ۇلىم مەن ٶزٸمنٸڭ قۇجاتىمدى الۋ ٷشٸن اۋىلدىق ەكٸمدٸكتٸڭ تابالدىرىعىن توزدىردىم, – دەيدٸ بەرٸك.
ول «قازاقستان ازاماتتىعىنا قۇجاتىمدى ٶتكٸزٸپ بولسام, قىتايعا بارۋىم كەرەك. بارماسام ۇلىمنىڭ پاسپورتىن بەرمەيدٸ جەنە ماعان كەپٸل بولعان تۋىسقانىمدى قىسىمعا الۋى مٷمكٸن» دەپ الاڭدايدى. ٶزٸم بارسام, تاعى دا جٸبەرمەي قويا ما دەگەن قورقىنىشى بارىن دا جاسىرمايدى. وتباسىمەن بٸرگە ازاماتتىققا ٶتكٸزەيٸن دەسە قازاقستاندىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸ بالاسىنىڭ پاسپورتىنىڭ تٷپنۇسقاسىن سۇراپ وتىرعانىنا كٷيٸنٸپ, ەكٸ جاقتىڭ دا قاعازباستىلىعىنان شارشاعانىن ايتىپ شاعىندى.
[caption id="attachment_28408" align="alignright" width="447"]
«ۇلتتار ىنتىماعى» اياسىندا «بٸر ٷيلٸ جان بولۋ»
قازٸر شىنجاڭدا «ۇلتتار ىنتىماعى اياسىندا بٸر ٷيلٸ جانعا اينالۋ» ساياسي ٷگٸتٸ قارقىندى جٷرٸپ جاتقانىن جەرگٸلٸكتٸ باسىلىمداردان, تەلەارنالاردان بايقاۋعا بولادى. قازاق, ۇيعىر, سٸبە, دٷنگەن سەكٸلدٸ از ۇلتتار حانسۋ ۇلتىنىڭ بٸر وتباسىمەن «تۋىسقاندىق-دوستىق» قارىم-قاتىناس ورناتادى. ەكٸ وتباسى بٸرٸن-بٸرٸ شاقىرىپ, بٸر-بٸرٸنە جەردەمدەسۋگە مٸندەتتٸ. ولار اپتا, كەيدە اي سايىن بٸرٸنٸڭ ٷيٸنە بٸرٸ بارىپ, جاستارى قارتتارىن كٷتٸپ, مەرەكەلەردە سىيلىقتار ۇسىنىپ, ٶزارا جاراسىمدى «اعايىندار» ەكەنٸن دەلەلدەۋگە تيٸس. ەسٸرەسە, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ٸستەيتٸن كادرلار ٷشٸن بۇل مٸندەت.
شەۋەشەك قالاسىندا تۇراتىن ەسٸمحاندار وتباسى جەرگٸلٸكتٸ قىتاي ەۋلەتٸنە ايىنا بٸر رەت بارىپ, ٶزارا قوناققا شاقىراتىنىن ايتادى. بٸزبەن قىتايدىڭ «ۆيچات» جەلٸسٸ ارقىلى بايلانىسقا شىققان وتاعاسى باسىندا ولارمەن (قىتاي وتباسىن ايتادى) ارالاسۋ قيىنعا تيگەنٸمەن, بٸرتە-بٸرتە ٷيرەنٸسە باستاعاندارىن ەڭگٸمەلەدٸ. «قازٸر بۇرىننان تانىس ادامدارداي بولىپ كەتتٸك, از كٷن كٶرمەسەك ساعىنامىز» دەگەنٸمەن, سٶزٸنٸڭ استارىندا ەلدەبٸر كەكەسٸن مەن مىسقىل بارىن دا بايقادىق. ٶزٸنٸڭ جەنە «جاڭا تۋىسقاندارىنىڭ» سۋرەتتەرٸن جارييالاماۋدى ٶتٸندٸ. اتالمىش ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن «دوستىق-تۋىسقاندىقتى» ايقىندايتىن سۋرەتتەردٸ جيٸ كٶرۋگە بولادى.
مۇنداي ناۋقاندىق شارالار جىل سايىن كٶبەيە تٷسكەنٸن بايقاۋ قيىن ەمەس. از ۇلتتار مەن قىتايلار اراسىنداعى ارالاس نەكە تەلەارنالار ارقىلى دەرٸپتەلٸپ, جاس وتاۋعا جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەت تاراپىنان مول سىيلىق بەرٸلەدٸ. سوڭعى جىلدارى قىتايمەن نەكەلەسكەن قازاق جاستارى كٶبەيە تٷسكەن. بٸزگە كەنجەباي مولدانىڭ جاعدايى تۋرالى ەڭگٸمەلەگەن ارمان ارالاس نەكە قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى دەيدٸ.
– بٷگٸنگٸ شىنجاڭ – بۇرىنعى شىنجاڭ ەمەس. مەن 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەنمٸن. بٸز كٶشٸپ كەلگەنگە دەيٸن مٷلدەم باسقا ەدٸ. قازٸر بارساڭ, ٶز قازاعىڭدى ٶزٸڭ تانىمايسىڭ. قازاقستاننان كەلدٸ دەگەندەردەن قاشىق جٷرۋگە تىرىسادى. جۋىردا بارىپ, ەكٸنشٸ بارماستاي بولىپ كەلدٸم, – دەيدٸ ول.
ول ەر اپتا سايىن مەملەكەتتٸ تۋ شىعارۋ رەسٸمٸ اۋىلدى جەرلەردە ورىندالاتىنىن, بۇل شاراعا قاتىسپاعاندار تٸزٸمگە الىنىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ تٷرلٸ سىنىنا ٸلٸگەتٸنٸن ايتادى.
– تٸپتٸ جايلاۋداعىلار دا ەر اپتا باسىندا قىتاي ەنۇرانىن شىرقاپ, تۋ شىعارۋعا جينالادى ەكەن. شاعىن اۋىلدارداعى ەر كٶشەگە «قوعام تىنىشتىعىن» كٷزەتەتٸن ساقشىلار بەكٸتٸلگەن. ولارعا قارسى بٸر سٶز ايتساڭ, «قارا تٸزٸمگە» ٸلٸنۋٸڭ مٷمكٸن. قازٸر شىنجاڭدا 1960 جىلدارداعى «مەدەنيەت تٶڭكەرٸسٸ» قايتا باستالعانداي, – دەيدٸ ول.
«جارقىن جەتٸ»: «قىتاي شەكارا كەلٸسٸمٸن قايتا قاراستىرعىسى كەلەدٸ»
قىتايداعى قازاقتارعا جاسالعان قىسىمنىڭ سەبەبٸن سان تٷرلٸ جورامالمەن تٷسٸندٸرەتٸندەر كٶپ. بۇرىن تەك ۇيعىرلارعا قولدانىلعان شارالار ەندٸ قازاقتارعا دا باعىتتالعان. «دٸني ۇشقارىلىق» جەلەۋٸمەن سوتتالعانداردىڭ سانى كٷرت كٶبەيٸپ, «ۇلتارازدىقتى قوزدىردى», «ساياسي كٶزقاراسى دۇرىس ەمەس» دەگەن سەكٸلدٸ تٷرلٸ جەلەۋمەن قۋعىنداۋعا ۇشىراعانداردىڭ مولايا تٷسكەنٸ بايقالادى. ونىڭ ٷستٸنە, ٸشكٸ قىتايدان «ارزان ەڭبەك كٷشٸ», «شىنجاڭدى دامىتۋعا كەلگەن حالىق قوسىنى», «باتىس ٶلكەنٸ دامىتۋ (اشۋ) ٷشٸن كەلگەن ماماندار» سەكٸلدٸ ارنايى باعدارلامامەن جىلىنا ميلليونداعان قىتاي ەڭبەكشٸلەرٸ شىنجاڭعا اعىلا باستاعان. بۇل ٷردٸس جەرگٸلٸكتٸ بايىرعى حالىقپەن اراداعى تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستەردٸ ۋشىقتىرا تٷسكەنٸ جيٸ سٶز بولادى.
Watssap ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە «جارقىن جەتٸ» اتىمەن قىتايداعى قازاقتارعا تانىمال بلوگەردٸڭ اۋديوٷندەۋلەرٸ جيٸ جارييالانىپ جٷر. ول قىتايداعى قازاقتاردى قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتۋ جيٸلەپ كەتكەنٸن حالىقارالىق باسىلىمدار ٷنەمٸ جازعانىمەن, وتاندىق (قازاقستاندىق) اقپارات قۇرالدارىنىڭ نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ وتىرعانىنا قىنجىلادى. قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك-دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, قىتاي بيلٸگٸ سول جاقتاعى ەتنيكالىق قازاقتارعا تٷرلٸ سىلتاۋمەن قىسىم كٶرسەتٸپ وتىرعانىن ايتىپ, بۇعان جوعارى بيلٸكتٸڭ نازارىن اۋدارۋ ٶتە ماڭىزدى قادام دەپ بٸلەدٸ. «بٸر-بٸرٸنە قازاقستانعا كٶشەيٸك» دەپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سٶيلەسكەن اعايىندىلاردى «تىنىش وتىرعان ەلدٸ ٷگٸتتەدٸ» دەپ سوتتاۋى, جاۋاپقا تارتۋى, «جۇما قابىل بولسىن» دەگەنٸ ٷشٸن قاماپ تاستاۋى, قازاقستانعا كەلگەندەردٸ تەكسەرٸپ-تەرگەۋٸ قىتاي بيلٸگٸنٸڭ ەدەيٸ ٸستەپ وتىرعان قىساستىعى» دەپ بٸلەتٸندٸگٸن جاسىرمايدى. شىنجاڭ بيلٸگٸ ٷشٸن قازاقستان سەنٸمسٸز, قاۋٸپتٸ ەلدەردٸڭ ساناتىندا ەكەنٸن تٷرلٸ دەرەكتەرمەن دەلەلدەگٸسٸ كەلگەن بلوگەر وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن ۇيعىرلارعا قانداي قىسىم كٶرسەتسە, تۋرا سونداي قىسىمدى قازاقتارعا دا جاساي باستاعانىن ايتىپ, شەتەلدەگٸ دياسپوراسىن قۇقىقتىق تۇرعىدان قولداۋعا قازاقستان ٷكٸمەتٸ ناقتى قادامدار جاساۋى كەرەك دەپ بٸلەدٸ. ونىڭ ويىنشا, قىتاي بيلٸگٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى شەكارا كەلٸسٸمٸن قايتا قاراستىرعىسى كەلۋٸ مٷمكٸن. بلوگەر قىتاي ۇلتشىلدارىنىڭ 2002 جىلى قول قويىلعان قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا كەلٸسٸمٸن زاڭسىز دەپ تانۋدى باسپاسٶز ارقىلى تالاي جىلدان بەرٸ ايتىپ كەلە جاتقانىن ناقتى مىسالدارمەن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسادى.
ەندٸ بٸر توپ بلوگەردٸڭ مۇنداي بولجامدارى دەلەلسٸز پٸكٸر دەپ قارايدى. ولار مۇنداي بايبالامنان گٶرٸ قىتايمەن ديپلوماتييالىق تۇرعىدا سۇحبات ٶتكٸزٸپ, قانداستار مەسەلەسٸن وڭ شەشۋگە تيٸسپٸز دەگەن پٸكٸر ۇستانادى. ول ٷشٸن قازاقستان بيلٸگٸ مەسەلەنٸڭ مەن-جايىمەن جٷيەلٸ تانىسىپ, قىتاي ەلشٸلٸگٸ جەنە مەملەكەتارالىق كەلٸسٸمدەر كەزٸندە ناقتى ەرٸ ساۋاتتى ۇسىنىستار جاساۋى تيٸس. قازاقستان ازاماتتىعىن العان قازاقتاردىڭ ٸشٸندە قىتايعا بارىپ سوتتالعاندار بولسا, ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قىتايداعى قازاقستان ەلشٸلٸگٸ مەن سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ٶز مويىندارىنا الۋى كەرەك. ول ٷشٸن بەلسەندٸ ازاماتتاردىڭ ساۋاتتى ەرٸ ناقتى فاكتٸلەرمەن جۇمىس ٸستەپ, تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جٷيەلٸ ۇسىنىس جاساۋلارى اسا ماڭىزدى.
وردا ەلدەس: «قىتاي ۇلتشىلدارىنىڭ قىسىمى»
فەيسبۋك ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە قىتايداعى قازاقتار تاريحىن جەنە شىنجاڭ قازاقتارىنىڭ بٷگٸنگٸ احۋالىن جٷيەلٸ ەرٸ ناقتى دەرەكتەرمەن جازىپ جٷرگەن وردا ەسٸمدٸ قولدانۋشى دەل وسى مەسەلەدە قىتايدىڭ جوعارى بيلٸگٸ اراسىنداعى ايتىس-تارتىستىڭ سالقىنى دا بار دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرگەن. ول جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتە جٷرگەن قىتاي ۇلتشىل-دەموكراتتارىنىڭ اتقارۋشى بيلٸككە ەدەۋٸر ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن جازادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قىتاي ۇلتشىلدارى قىتايداعى از ۇلتتار سانىنىڭ تىم ازدىعىنا قاراماستان, اۆتونومييالىق ٶلكەلەر قۇرىپ, ولارعا قۇقىقتىق تۇرعىدان ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بەرٸپ وتىرعان پارتييا باسشىلارىن ٷنەمٸ سىناۋمەن كەلەدٸ. ولار جٷز مىڭداعان ادامنىڭ قولىن جيىپ, ۇلتتىق اۆتونومييالى بەس رەگيوننىڭ ستاتۋسىن جويۋى تالاپ ەتكەن. «كەيبٸر اۆتونومييالىق ٶلكەلەردەگٸ از ۇلتتاردىڭ ٷلەس سالماعى سول جەردەگٸ قىتايلاردىڭ سانىنان ەلدەقايدا ازدىعىنا قاراماستان, ولارعا ساياسي جەنە مەدەني-ەلەۋمەتتٸك ٷلكەن جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلۋى ۇلى دەرجاۆاعا اينالۋى تيٸس قىتايدىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ بولىپ وتىر» دەپ سانايتىن ۇلتشىلدار سانىنىڭ كٶپتٸگٸ شىنجاڭ, تيبەت, ٸشكٸ موڭعول اۆتنومييالى ٶلكەلەرٸندەگٸ جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىرعان بولۋى مٷمكٸن دەپ ەسەپتەيدٸ. ول شىنجاڭداعى سوڭعى وقيعالاردا سول ۇلتشىلداردىڭ قولتاڭباسى بارىنا شٷبە كەلتٸرمەيتٸندٸگٸن جاسىرمايدى.
P.S. جۋىردا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا گەرمانييالىق قازاق ٶمٸرحان التىن پرەزيدەنت نازارباەۆقا قىتايداعى قازاقتاردىڭ قيىن جاعدايعا تاپ بولعانى جايىندا ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنت نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ بۇل ٸستەن حابارسىز ەكەنٸن جەتكٸزٸپ, قر سٸم مەن ەلشٸلٸك ارقىلى ناقتىلى جاعدايدى انىقتاپ, تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶڭٸل اۋدارۋعا ۋەدە بەرگەن ەدٸ.
