قىرعىزدار بيلٸكتەن جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋگە موروتوريي جارييالاۋدى سۇرادى
«ٸشٸندە ناقاق كٶزدەن جاس بار ما دەپ…»
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جەر زاڭناماسىنىڭ كەيبٸر نورمالارىن قولدانۋعا موراتوريي ەنگٸزۋ تۋرالى» جارلىعى قىرعىزستاندىقتاردىڭ دا قولداۋىنا يە بولۋدا.
«جەرگە مەنشٸك قۇقىعى بٸزدٸڭ ٶلكەمٸزدە دە بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ بولىپ تۇر. قىرعىزستاندا كەيٸنگٸ جىلدارى قابىلدانعان زاڭنامالار شەتەلدٸكتەردٸڭ جەردٸ جالعا الىپ قانا قويماي, ونى يەلەنۋٸنە العىشارتتار جاساۋى مٷمكٸن. بۇل ٶلكەمٸزدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ. شەتەلدٸكتەرگە جەردٸ جالعا بەرۋگە قىرعىزستاندا دا موروتوريي جارييالانۋى كەرەك. پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ شەشٸمٸن قولدايمىز», – دەدٸ بٸزبەن سۇحباتتاسۋدا قىرعىزستاننىڭ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ تٶرايىمى توقتايىم ٷمٶتاليەۆا.
قىرعىزستاننىڭ بەلگٸلٸ قۇقىق قورعاۋشىسى اتاپ ٶتكەندەي, شەتەلدٸكتەرگە جەر ۋچاسكەلەرٸن جالداۋ شارتتارىمەن ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ, سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتارىنا جەنە زاڭدى تۇلعالارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرٸنە جەكە مەنشٸك قۇقىعىن بەرۋ مەسەلەلەرٸ قىرعىزستاندا دا ٶتە بايىپتىلىقپەن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتۋدە.
رۇقساتناما سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تەتٸگٸنە اينالعان
كەن قازىپ الۋ ماقساتىندا جەردٸ بٸرلەسٸپ پايدالانۋ قىرعىزستاندا 1992 جىلدىڭ 4 جەلتوقسانىندا قىرعىز ٷكٸمەتٸ مەن كانادالىق جەكە كومپانييانىڭ ىستىقكٶل وبلىسىندا «قۇمتٶر» التىن كەنٸن اشۋ بويىنشا كەلٸسٸم جاساۋىنان باستالعان. 1996 جىلى ٶنٸم شىعارا باستاعاننان بەرٸ «قۇمتٶردٸڭ» كٸرٸسٸن بٶلۋدٸڭ (رەسپۋبليكاعا جەنە شەتەلدٸكتەرگە) ٷلەس سالماعى بويىنشا داۋ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ جەنە ەلٸ دە ەلدٸڭ كٶڭٸلٸن تولىق قاناعاتتاندىرعانداي شەشٸمٸن تاپقان جوق. مەسەلەنٸ دۇرىس شەشە الماعان ٷكٸمەت باسشىسى (ٷكٸمەت قۇرامىمەن بٸرگە) وتستاۆكاعا دا كەتكەن.
«قۇمتٶردەن» اۋزى كٷيگەن ەل تالاس وبلىسىندا «جەرٷي» التىن كەن ورنىنىڭ اشىلۋىنا «پايداسىنان زييانى» دەپ بٸرنەشە جىل قارسىلىق كٶرسەتۋمەن بولدى. پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆ شەتەلدٸكتەر كەنٸشتە جۇمىس ٸستەۋگە رۇقسات الۋ ٷشٸن قازىنامىزعا 100 ميلليون دوللار قۇيادى, جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەسٸن شەشۋگە قولقابىس كٶرسەتەتٸن بولادى دەپ باسۋ ايتۋعا دا تۋرا كەلدٸ. «جەرٷي» التىن كەنٸندە ەزٸرلٸك ٸستەرٸ بيىلعى ناۋرىز ايىندا باستالدى. ٶتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا ٶتكٸزٸلگەن سىناقتا ليتسەنزييانى رەسەيدٸڭ «ۆوستوك-گەولدوبىچا» اشىق اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ «اليانس التىن» جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸگٸ جەڭٸپ العان. بٸراق, ونىمەن قازٸر سىناققا قاتىسىپ, ۇتىلىپ قالعان «قىرعىزالتىن» ااق سوتتاسۋدا.
قىرعىزستاندا شەتەلدٸكتەردٸڭ كەن قازىپ الۋ ماقساتىنداعى جەرگە ۋاقىتشا يەلٸك ەتۋٸ 2013 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا باستالعان («قۇمتٶر» قىرعىز-كانادالىق بٸرلەسكەن كەسٸپورىن بولعاندىقتان ونىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ باسقا). ٶلكەنٸڭ وڭتٷستٸكتەگٸ جالالاباد وبلىسىنىڭ شاتقال اۋدانىنىڭ اۋماعىندا التىن قازۋعا تاۋ-كەن بارلاۋ ٸستەرٸن جٷرگٸزۋ ٷشٸن قىرعىزستاننىڭ گەولوگييا جەنە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ اۋكتسيون ٶتكٸزٸپ, اۋكتسيونعا قاتىسقان 15 تالاپكەردٸڭ ٸشٸنەن – قىرعىز-قىتاي بٸرلەسكەن «چاتكال گولد» جەنە جەرگٸلٸكتٸ «چاتكال لاچىن» كومپانييالارى رۇقساتناما العان.
اتاپ ايتقاندا, گەولوگييالىق ساناتتاعى جەردٸ جالعا بەرگەن بٸرٸنشٸ اۋكتسيون 2012 جىلدىڭ 28 تامىزىندا ٶتكٸزٸلٸپ, تٶرت التىن, بٸر كٶمٸر كەنٸ اۋكتسيونعا قويىلعان. قىرعىزستاننىڭ مەملەكەتتٸك تەلەراديوكومپانيياسىنىڭ زالىندا تٸكەلەي ەفير ارقىلى اۋكتسيون ٶتٸپ جاتقاندا زالعا قىرعىزستاننىڭ «اسابا» پارتيياسىنىڭ ەلۋدەي ادامى باسىپ كٸرٸپ, اۋكتسيوندى ٶتكٸزبەي تاستادى. پارتييانىڭ بەلسەندٸلەرٸ: «باعالى مەتالدار شىعاتىن جەردٸ گەولوگييا جەنە مينەرالدىق رەسۋرستار اگەنتتٸگٸنٸڭ ديرەكتورى ۇشقىن تاشپاەۆ جەڭ ۇشىنان بۇعان دەيٸن-اق ساتىپ جٸبەرگەن. اۋكتسيون تٸكەلەي ەفير ارقىلى حالىقتىڭ كٶزٸن بوياۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلٸپ وتىر. كەن ورىندارىنا رۇقساتناما بارلاۋ ٸستەرٸ ٷشٸن ەمەس, ٶندٸرٸس ٸستەرٸ ٷشٸن بەرٸلۋدە», – دەپ قارسىلىق بٸلدٸردٸ.
سول وقيعاعا بايلانىستى گەولوگ-مامان, قىرعىزستاننىڭ تاۋ-كەن قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى ورازبەك دٷيشەەۆ ٶز پٸكٸرٸن بىلاي تۇجىرىمداعان: «اۋكتسيون دەگەن نە? حالىققا, قوعامعا كٶرسەتٸپ اشىق ساتۋدى كٶرسەتۋ. بٸراق كەندەر ساتىلماۋى كەرەك.بۇل ەشقانداي اقىلعا سىيمايتىن نەرسە. ليتسەنزييانى ساتۋ دەگەن دە تۋرا ەمەس, ليتسەنزييا ساتىلمايدى, ليتسەنزييا بەرٸلەدٸ. اۋكتسيوننىڭ مازمۇنى – ساتۋ. كونستيتۋتسييامىز بويىنشا, جەردٸڭ قازبا بايلىقتارى ساتىلماۋى كەرەك. پارلامەنت تە, ٷكٸمەت تە جەرگە يەلٸك جٶنٸندە زاڭنامالاردى قابىل العاندا مامانداردان كەڭەس سۇراعان جوق. بۇل قاتە قادامداردىڭ جاسالۋىنا جول اشىپ بەرۋٸ مٷمكٸن».
كەيٸنٸرەك, ۇشقىن تاشپاەۆ بەس جىلعا سوتتالىپ كەتكەن بولاتىن. «قىڭىر ٸس, قىرىق جىلدان كەيٸن بٸلٸنەدٸ» دەمەكشٸ, سول اۋكتسيوندا قىرعىزستاننىڭ بەس كەنٸشٸن ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸنٸڭ ەكٸ قىزىنا قاتىستى كومپانييا ساتىپ الماق بولعانى تٶرت جىل ٶتكەن سوڭ بٸلٸنٸپ وتىر. بۇل ٶتكەن ايلاردا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جارىققا شىققان پانامالىق Mossack Fonseca فيرماسىنىڭ قۇجاتتارىنان بەلگٸلٸ بولدى.
كەن ٶندٸرۋ ٸسٸ كٸرٸستٸ سالانىڭ بٸرٸ ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. ٶندٸرٸلگەن مەتالدىڭ پايداسىن بىلاي قويعاندا, رۇقساتناما بەرٸلگەنٸ ٷشٸن دە قوماقتى قارجى تٷسەدٸ.
قىرعىزستاننىڭ گەولوگييا جەنە مينەرالدىق رەسۋرستار اگەنتتٸگٸنٸڭ ديرەكتورى دٷيشٶنبەك زٸلاليەۆتٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, 2015 جىلى اگەنتتٸككە 7 ميلليارد 717 ميلليون 747 مىڭ سوم اقشا تٷسكەن, ونىڭ 85 پايىزى مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە اۋدارىلعان. جەر كەندەرٸنە رۇقساتناما بەرۋ بويىنشا 12 سىناق جەنە اۋكتسيون ٶتٸپتٸ.
المازبەك اتامباەۆ بيلٸككە كەلگەنگە دەيٸن, رۇقساتناما قاعازدارى قىرعىزستاندىق «ٸسكەر» جاراندارعا استىرتىن 300-500 سومعا ساتىلىپ, بۇل «پىسىق» ادامدارعا مايشەلپەك بولىپ كەلگەن. مۇنى قىرعىز پرەزيدەنتٸ بٸرنەشە القالى جينالىستاردا ٶزٸ دە ايتتى.
ەگٸستٸك جەر ازايىپ بارادى
«1991 جىلى قىرعىزستاندا 1 ميلليون 900 مىڭ گەكتار ەگٸستٸك جەرٸ بولسا, بٷگٸنگٸ كٷندە 1 ميلليون 200 مىڭ گەكتار جەر قالدى. 700 مىڭ گەكتار جەر جوعالعان. زاۋىتتارىمىز بەن فابريكالارىمىز جابىلىپ جاتىر, جەردٸ ساقتاپ قالا الماساق, بەرٸنەن دە ايرىلامىز. 2016 جىلدى رەسمي تٷردە بولماسا دا «اۋىل شارۋاشىلىعى جىلى» دەپ جارييالايىق», – دەپ پارلامەنتتٸڭ 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى كٶشپەلٸ مەجٸلٸسٸندە جوعارعى كەڭەشتٸڭ دەپۋتاتى, «ٶنٸگۋ-پروگرەسس» پارلامەنتتٸك فراكتسيياسىنىڭ ليدەرٸ باقىت تٶرەباەۆ الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن بولاتىن.
ەلبەتتە, بۇل جەرلەر ەشقايدا جوعالىپ كەتكەن جوق. ٶيتكەنٸ شەكارالارى زاڭدى تٷردە ەلٸ تولىق مەجەلەنبەسە دە, قىرعىزستاننىڭ كەڭەس مەزگٸلٸ ۋاقىتىنداعى شەكاراسى ٶزگەرگەن جوق. دەمەك 700 مىڭ گەكتارعا جاقىن جەردٸڭ ساناتى ٶزگەرتٸلگەن. ولار رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتارىنىڭ مەنشٸگٸنە, جالعا پايدالانۋىنا, نە شەتەلدٸكتەردٸڭ جالعا پايدالانۋىنا بەرٸلگەن.
قىرعىزستاننىڭ جەر كودەكسٸنٸڭ باپتارىنا سەيكەس قۇزىرلى ورگانداردىڭ شەشٸمٸمەن جەر ۋچاسكەلەرٸ رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتارىنا جەنە شەتەلدٸكتەردٸڭ پايدالانۋىنا بەرٸلۋدە. جەر كودەكسٸنە وراي, جەرگە مەنشٸك قۇقىعىن بەرۋدٸ مەرييالار, اۋداندىق مەملەكەتتٸك ەكٸمشٸلٸكتەر, اۋىل ٷكٸمەتتەرٸ ٸسكە اسىرادى. جەردٸ بٸر ساناتتان ەكٸنشٸ ساناتقا اۋىستىرۋ قىرعىز ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇزىرىندا.
قىرعىزستاندا ازاماتتارعا جەر ۋچاسكەسٸن بەرۋ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ٶرشۋٸنە ەكەلٸپ سوقتى. جيىرما جىلدان بەرٸ كەزەككە تۇرىپ, جەر الا الماي وتىرعان ادامداردىڭ (وتباسىلاردىڭ) سانى ون مىڭداپ سانالاتىنى وسىنىڭ ايعاعى.
سوت ورگاندارى «شۋ وبلىسىنىڭ الامٷدٷن اۋدانىنىڭ قارا-جىعاچ, بەيتٸك جەنە لەبەدينوۆكا اۋىل ٶكٸمەتتەرٸنەن 262 گەكتار جەردٸ زاڭسىز العان» دەگەن ايىپپەن بٸر جىل بۇرىن قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەشٸنٸڭ دەپۋتاتى قارعانبەك ساماقوۆقا قارسى قىلمىستىق ٸس قوزعاعان. العاش ول قاماۋعا الىنىپ, كەيٸنٸرەك قالادان «شىعىپ كەتپەۋ» ەرەجەسٸمەن «ٷي قاماعىنا» بوساتىلعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەكس-دەپۋتاتتى تەرگەۋ ٸستەرٸ جالعاسۋدا. جەردٸ زاڭدى تٷردە الدى ما, زاڭسىز الدى ما, ول – بٶلەك مەسەلە, مەملەكەتتٸك سالىق قىزمەتٸ رەسپۋبليكانىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا ق. ساماقوۆتىڭ جەر ۋچاسكەلەرٸنە تيەسٸلٸ 59 ميلليون سوم سالىعىن تٶلەمەگەنٸ تۋرالى شاعىمدانعان. وسىعان دەيٸنگٸ سوت پروتسەستەرٸندە ەكس-دەپۋتات ٶزٸنە تاڭىلعان ايىپتاردى مويىنداعان جوق.
ٶتكەن اپتادا, 7 مامىردا «ٸشٸپ, جەپ قويعان» جوعارعى كەڭەشتٸڭ تاعى بٸر ەكس-دەپۋتاتى, بٸشكەك قالاسىنىڭ ەكس-مەرٸ ناريمان تٶلەەۆ تٷرمەدەن بوساتىلدى. ول ٷش تٷرلٸ ايىپپەن: «قىتايدان (200) اۆتوبۋس ساتىپ الۋدا مەملەكەتكە 33 ميلليون سوم زييان كەلتٸردٸ, قالانىڭ قوقىسىن تاسيتىن ماشينا ساتىپ الۋدا زاڭ بۇزعان جەنە قالاداعى بالاباقشانىڭ (جەرٸمەن) بٸرٸن ساتتىرتقان» دەگەن ايىپتارمەن سوتتالعان. 2013 جىلدىڭ 29 شٸلدەسٸندە 11 جىلعا سوتتالعان شەنەۋنٸكتٸڭ 2012 جىلدىڭ 23 ماۋسىمىنان باستاپ قاماۋعا الىنعان بٸر جىلى ەكٸ ەسە ٶلشەنٸپ, راقىمشىلىق تۋرالى زاڭنامالارعا سەيكەس, ەرٸ مەملەكەتكە كەلتٸرگەن 61 ميلليون سوم زييانىن تٶلەگەنٸنە بايلانىستى تٶرت جىلعا جەتەر-جەتپەستە تەمٸر توردان بوساتىلدى.
بٸشكەك قالاسىندا جەر ۋچاسكەلەرٸن بٶلۋدە «سىبايلاستىق سحەماسىنىڭ» بار ەكەندٸگٸن ەركٸمدەر-اق ايتۋدا. مەريياعا قاراستى مۋنيتسيپالدىق مەنشٸك باسقارماسى بار. باسقارمالىقتا «قالانىڭ مۋنيتسيپالدىق مەنشٸگٸندە تۇرعان جەر ۋچاسكەلەرٸن جالعا بەرۋ قۇقىعى بويىنشا كوميسسييا» جۇمىس ٸستەيدٸ. 22 ادامنان تۇراتىن كوميسسيياعا قالاداعى تٶرت ەكٸمشٸلٸكتەن 4 ادام, مەرييانىڭ جەرگە تيەسٸلٸ قىزمەتكەرلەرٸ, قالالىق كەڭەشتەن 5 دەپۋتات مٷشە. ٷي سالۋ ٷشٸن جەر الۋعا قۇجات جيناعان ٸسكەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇل كوميسسييانى جەمقورلاردىڭ ۇيىمى دەپ ەسەپتەيدٸ. قاۋەسەتكە قاراعاندا, كوميسسيياعا جەردٸڭ كٶلەمٸنە, ورنالاسقان جەرٸنە جاراسا 20 مىڭ دوللاردان 100 مىڭ دوللارعا دەيٸن پارا بەرەتٸنگە ۇقسايدى.
ٸسكەرلەردٸڭ ايتۋىنشا, كوميسسييانىڭ قۇرامىندا «بٶتەن» ادامدار جوق. ازاماتتىق قوعامنان, جەر يەلەنۋشٸلەردەن ەشكٸم مٷشە ەمەس. مٷشە دەپۋتاتتار قۇرىلىس كومپانيياسىنا يەلٸك قۇرعان شونجارلار. كوميسسييانى التى جىلدان بەرٸ ۆيتسە-مەر باقىت دٷيشەنبيەۆ باسقارىپ وتىر.
جوعارعى كەڭەشتٸڭ دەپۋتاتى جۇلدىز مۇسابەكوۆا جەر بٶلۋدە سىبايلاستىقتىڭ بەلەڭ العانىن اشىقتان اشىق ايتۋدا. قىرعىزدىڭ بەلگٸلٸ جۋرناليست قىزدارىنىڭ بٸرٸ, ەڭبەك جولىن 1995 جىلى باستاعان ول 2012 جىلى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە اۋىسقان. 2015 جىلى پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ سايلانعانعا دەيٸن تٶرت جىلعا جاقىن بٸشكەك مەريياسىنا قاراستى ٷش مۋنيتسيپالدىق ۋچاسكەنٸڭ («اق-ٶرگە», «اق-وردو» جەنە «الا-تاۋ» قونىستارىنىڭ ) باسقارما باستىعى بولىپ ٸستەپ, جەر بٶلۋدٸڭ مەحناتىن كٶزٸمەن كٶرگەن. «سول قىزمەتتە جٷرگەنٸمدە بۇرىنىراق قالانىڭ قاراماعىنداعى لەنين اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى بولىپ ٸستەگەن مۇقتار ايتقۇلوۆتىڭ بٸزدٸڭ قونىستارداعى جەر بەرۋگە بايلانىستى بٷلدٸرٸپ كەتكەن ٸستەرٸن ورنىنا كەلتٸرەمٸن دەپ شاشىم اعاردى. قالاداعى ٶزٸم بٸلەتٸن شەنەۋنٸكتەردٸڭ كٶپ قاباتتى زەۋلٸم ساراي-ٷيلەرٸن, قوس-قوستان قىمبات ماشينالارىن كٶرٸپ, كٶپ بولسا 20 مىڭ سومنىڭ اينالاسىندا ايلىق الاتىن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ٷيلەرٸن ادال اقشاعا سالماعانىن ويلاي بەرەم», – دەگەن ول ٶزٸمەن ەرٸپتەس بولعان بٸشكەك قالاسىنىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-مەرٸ تٶرەبەك يماشوۆتى قوي باققان قاسقىرعا تەڭەدٸ.
كەزٸندە جۇمىسىنان كەتۋگە مەجبٷر بولعان, الاياقتىعى ٷشٸن بٸرنەشە رەت سوتقا تارتىلعان م. ايتقۇلوۆ بىلتىر جوعارعى كەڭەشكە «اتامەكەن» پارتيياسىنىڭ اتىنان دەپۋتات بولىپ سايلانۋعا ەرەكەتتەنٸپتٸ.
بٷگٸنگٸ كٷندە بٸشكەكتٸڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ بٸر- قاتار جاڭا قونىستاردىڭ تۇرعىندارى «سىبايلاستىق سحەماسىنىڭ» زاردابىن شەگٸپ وتىر. ولار وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن زاڭدى تٷردە جەر العان. ٷيلەرٸنٸڭ «قىزىل كٸتابى» (يەلٸك قۇقىقتىڭ مۇقاباسى قىزىل كٸتابى) بار. ەندٸ ول جەرلەرگە ولاردان بۇرىن جەرگە قۇقىق العان ادامدار پايدا بولعان.
وسىندايدا, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ:
كەسەنٸ قولىما الىپ قاراي بەردٸم,
ٸشٸندە ناقاق كٶزدەن جاس بار ما دەپ, – دەگەن جىر جولدارى ەسٸمە تٷسەدٸ.
نازاربەك بايجٸگٸتوۆ, «تٷركٸستاننىڭ» قىرعىزستانداعى تٸلشٸسٸ
تٷركٸستان گازەتٸ
