ال بۇل قالانىڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸ قالاي?
سونىمەن, ەندٸ 15 جىلدان كەيٸن ٶسكەمەن قالاسىن قانداي ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇر? قالا قالاي تٷرلەنەدٸ?
بٸلەرٸمٸز, ٶسكەمەن قالاسىنا قاتىستى جوسپارلانعان اۋقىمدى جوبالاردىڭ بارلىعى دا ورىندالماق.
بٸز وقىرمان قاۋىمدى قازٸرگٸ جەنە 15 جىلدان كەيٸنگٸ ٶسكەمەنگە ساياحاتتاپ قايتۋدى ۇسىنامىز.
قازٸرگٸ ٶسكەمەن
ٶسكەمەن ەلٸمٸزدٸڭ شىعىسىندا, التاي تاۋىنىڭ قونىشىندا ورنالاسقان, كٶرٸكتٸ قالالاردىڭ بٸرٸ. تاريحى سوناۋ 18 عاسىردان باستالاتىن قالا كٶرٸكتٸ دە سىمباتتى تابيعاتىمەن تارتىمدى.
مۇندا 300 مىڭعا جۋىق حالىق تۇرادى. سوڭعى كەزدەرٸ ٶسكەمەن قالاسى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كٶتەرٸلدٸ دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. جاڭا تەاتر, بٸر جەرگە ورنالاسقان سپورت كەشەندەرٸ, قالانىڭ شەتٸنەن سالىنىپ جاتقان جاڭا اۋدان, ەكٸمشٸلٸك ورتالىق, ەرتٸس بويىنىڭ اباتتانۋى, گٷلزارعا بٶلەنۋٸ, ەتنواۋىل سالىنىپ, حالىق قىدىرىستايتىن, قالا تۇرعىندارى جاز بويى سەرۋەندەيتٸن ورىنعا اينالۋى – ٶسكەمەننٸڭ بٷگٸنگٸ كەلبەتٸنٸڭ اجارى.
ٶسكەمەنگە بارساڭىز, ەسەم ساياباقتار, تاريحي ەسكەرتكٸشتەر, قالا شەتٸندەگٸ قىستىق سپورت الاڭدارى, ٸرٸ ٶندٸرٸس وشاقتارى قارسى الادى. بۇل قالانى – التاي تەجٸ دەپ ەسپەتتەيتٸندەر دە كٶپ.
ٶسكەمەندە كٶپساندى ۇلت ٶكٸلدەرٸ تۇرادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورتالىعى عانا ەمەس, وسى ايماقتىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تٸرەگٸ دە وسى قالا.
قالا جىل سايىن كەڭەيٸپ كەلەدٸ. مۇندا وبلىستىڭ ەر اۋدان-اۋىلىنان كەلٸپ جۇمىس ٸستەيتٸندەر كٶبەيۋ ٷستٸندە. بۇل ٸشكٸ كٶشٸ-قون وبلىس ورتالىعىندا جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا وراي جاراتىپ وتىر.
سوڭعى بٸرنەشە جىلدا ٶسكەمەننٸڭ شاعىن جەنە ورتا بيزنەسٸ دامىعانى بايقالادى. حالىقتىڭ جەكە كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋىنا مٷمكٸندٸك ارتقان.
ەكونوميكاسى جەنە تۇرعىندار سانى
2025 جىلعا قاراي ٶسكەمەن حالقىنىڭ سانى 400 مىڭعا جەتەدٸ. ال 2030 جىلعا قاراي تۇرعىندار سانى – جارتى ميلليوندى قۇراماق!
بۇل ۋاقىتتا ٶسكەمەن ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ دەگەن وبلىس ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالادى. قالا ٶزٸنٸڭ ٶندٸرٸستٸك دامۋ باعىتىنان اداسپايدى. ٶندٸرٸستٸڭ قارىشتاپ دامۋى ارقاسىندا شىعىسقا ەلٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بارلىعىنان جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار اعىلادى. ولاردىڭ اراسىندا بٸر كەزدەرٸ شىعىستان باسقا مەملەكەتكە كٶشٸپ كەتكەندەر دە قايتا ورالادى.
اينالدىرعان بەس جىلدىڭ ٸشٸندە ٶسكەمەن ٶزٸنە ٸرگەلەس جاتقان گەراسيموۆكا, پراپورششيكوۆو, ۋشانوۆسكيي سيياقتى پوسەلكٸلەردٸ قۇرامىنا قوسادى. ال ون جىلدىڭ ارالىعىندا گلۋبوكوە پوسەلكٸسٸ دە قالانىڭ قۇرامىنا كٸرەدٸ. بٸراق ولار قاراۋسىز قالمايدى. وبلىس ورتالىعىنا جاڭادان قوسىلعان اۋدان-اۋىلدارعا جەڭٸل رەلستٸ ترامۆايلار قاتىناي باستايدى.
يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىم
الداعى 15 جىلدا ٶسكەمەندٸ ٷلكەن ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇر. ونىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶندٸرٸسكە قاتىستى. قالاداعى ٶندٸرٸستٸك قۋات كٶزدەرٸ سانالاتىن زاۋىت-كەسٸپورىندار قالانىڭ ورتالىعىنان سىرت جەرگە كٶشٸرٸلەدٸ. ەڭ ٸرٸ كەسٸپورىندار ارنايى بەلگٸلەنگەن اۋماقتا ورنالاسىپ, سول كەزدٸڭ تەحنولوگييالىق تالابىنا ساي مودەرنيزاتسيياعا ۇشىرايدى.
بۇل رەتتە بٸرٸنشٸ كەزەكتە زاۋىتتارعا قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتاردى ٶز جۇمىسىنا كٸرٸكتٸرۋ تالابى قويىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ٶسكەمەندەگٸ ەكولوگييالىق احۋال جاقسارىپ, ٶمٸر سٷرۋ جەڭٸلدەيدٸ. ٶكپە-باۋىر جەنە ونكولوگييالىق اۋرۋلاردىڭ سانى ازايىپ, اۋاعا تاستالاتىن ۋىتتى, زيياندى قالدىقتاردىڭ مٶلشەرٸ تٶمەندەيدٸ.
2020 جىلعا دەيٸن كانادامەن اراداعى ەرٸپتەستٸكتٸڭ ارقاسىندا قالادا ۋراندى اففيناجداۋ بويىنشا زاۋىت سالىنادى. بۇدان سىرت تولىق تسيكلدٸ كٶلٸك زاۋىتى پايدا بولىپ, تەمٸر تۇلپارلاردى دەنەكەرلەۋ, بوياۋ جەنە قۇراستىرۋ, كٶلٸك بٶلشەكتەرٸن, شتامپوۆكا بۇيىمدارىن جەنە پلاستماسس شىعارۋ ٸسٸ جولعا قويىلادى.
قازاقستاندىق كەسٸپورىنعا قۇيىلعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 5,7 ملرد دوللاردى قۇرايدى. زاۋىت جىلىنا 120 مىڭ تەمٸر تۇلپار شىعاراتىن قۋاتقا يە بولادى. جاڭا ٶندٸرٸستٸك وبەكت 12 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا سەپتەسٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸن 1 ملرد دوللارعا كٶتەرٸپ تاستايدى.
2020 جىلى قاسىم قايسەنوۆ اۋىلىنىڭ جانىنداعى 400 گا اۋماققا سولتٷستٸك جاعالاۋداعى جەو (جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى) سالىنادى. سوڭعى جىلداعى جوعارى ساپالى تەحنولوگييالارمەن تۇرعىزىلعان جاڭا جەو-2 ارقاسىندا قالا جىلۋدان تاپشىلىق كٶرمەيتٸن بولادى.
بۇدان سىرت تۇرعىن ٷي شارۋاشىلىق, سۋ جەنە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەلٸلەرٸ تولىقتاي مودەرنيزاتسييالانادى. اتاپ ايتقاندا «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەلٸلەرٸ جەنە سۋ شىعارۋ وبەكتٸلەرٸ كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلٸپ, ەسكٸ ناسوستار ەنەرگوسىيىمدىلىعى جوعارى جاڭا ناسوستارمەن اۋىستىرىلادى.
2020 جىلعا قاراي ٶسكەمەن حالقىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن وڭتٷستٸك اۋىل, ۆوكزالنايا, ايتىقوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ, مۇناي بازاسى اۋدانىنىڭ, ەۋەجەي, سولتٷستٸك اتامانوۆسكٸ جەنە تٶمەنگٸ سوگرينكس توعاندارىنىڭ, زاششيتا, شمەلەۆ لوگ شاعىن اۋداندارىنىڭ, كراسينا, نوۆو-ترويتسك, مەنەۆنوە, احميروۆو جەنە وكتيابرسك سۋ بٶگەتتەرٸنٸڭ بويىمەن سۋمەن جابدىقتاۋ تەحنيكاسى جٷرگٸزٸلەدٸ.
ۋاقىت ٶتە كەلە ٶسكەمەن قالاسىنىڭ سەۋلەتتٸك كەشەنٸ قۇلپىرا تٷسەدٸ. 2025 جىلعا قاراي قالانىڭ شەكاراسى ٸرگەلەس جاتقان اۋدان-اۋىلداردىڭ ارقاسىندا كەڭەيە تٷسەتٸنٸن ايتتىق. بۇل ۋاقىتتا ٶسكەمەننٸڭ اۋماعى التى مىڭ گەكتارعا ٷلكەيەدٸ. جٸبەك ماتا كومبيناتى بۇل ۋاقىتتا ورتالىققا اينالىپ, قالاداعى نەگٸزگٸ ەكٸمشٸلٸك ورتالىقتار وسى جەردە ورنالاسادى.
ەڭ باستىسى, بولاشاقتا ٶسكەمەندٸكتەر ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىنداردان اۋلاقتا تۇراتىن بولادى. تۇرعىندار قولايلى جەرگە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەرتٸستٸڭ سولتٷستٸك جاعالاۋىنا كٶشٸرٸلەدٸ. بۇل ارادا سونىمەن قاتار 11 مىڭ ادامعا ارنالعان 7 كەشەنٸ بار رەكرەاتسييالىق ايماق پايدا بولادى.
سونىمەن قاتار بەس جىلدىڭ ارالىعىندا ەتنوگرافييالىق ساياباقتىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ونىڭ ٸشٸندەگٸ جانۋارلار ساياباعىنىڭ اۋماعى كەڭيدٸ. مەنوۆنوۆ قازانشۇڭقىرى قايتا ورنالاستىرىلىپ, قايىق ستانتسيياسى, يپپودروم, ەكولوگييالىق ساياباق, تەننيس ورتالىعى جەنە قازاق درامالىق تەاترى مودەرنيزاتسييالانادى.
ەكٸمشٸلٸك, وبلىستىق اۋرۋحانا, مۇراعات, پروكۋراتۋرا, سوت جەنە باسقا دا مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىمدار قالانىڭ سولتٷستٸك جاعالاۋىنا كٶشەدٸ.
2030 جىلعا دەيٸن 19-شى اۋداندا جاڭا فۋتبول ستاديونى, اۋىر اتلەتيكا ورتالىعى, اۋرۋحانا كەشەنٸ, مەكتەپتەر, كٶپقاباتتى كٶلٸك تۇراعى, كينوتەاتر, بازار, جاسٶسپٸرٸمدەر ٷيٸ جەنە ابايدىڭ شىعارمالارىن وقۋعا ارنالعان كلۋب اشىلادى. بارلىعى 130-دان اسا عيمارات بوي كٶتەرەدٸ. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بيٸكتٸگٸ 5-تەن 12 قاباتقا دەيٸن جەتەتٸن تۇرعىن ٷيلەر بولماق. ال ٶزگەلەرٸ مەدەني-ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكٸمشٸلٸك عيماراتتار بولادى.
سونىمەن بٸرگە قالاداعى بارلىق جاعالاۋلارعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. ەڭ نەگٸزگٸ جاڭالىق – جولاۋشىلارعا ارنالعان سۋ ترانسپورتىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلادى. ۆوكزال ماڭىنداعى ٶزەننەن بۇقتىرما, سەمەي, كەرەكۋ جەنە ومبىعا دەيٸن قاتىنايتىن شاعىن كەمەلەر جٷرە باستادى.
مٸنەكەي, وسىلايشا ٶسكەمەن قالاسى ەۋرازييالىق ايماقتىڭ ٶزەن-ترانسپورتتىق جٷيەسٸن بٸرٸكتٸرەتٸن ٶزٸندٸك ورتالىققا اينالماق.
«قالا مەن دالا»
