ال قازاقستان ٷشٸن شىنىمەن دە, مۇنداي ٶمٸر ورىندالۋى ەكٸتالاي قۇرعاق قييال ما? يە دەسەڭٸزدەر, قاتتى قاتەلەسەسٸزدەر.
بۇل سٶزدٸ تالماي ايتىپ كەلە جاتقانداردىڭ بٸرٸ – بٷگٸندەرٸ اقش-تا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان فيلوسوف, ساياساتتانۋشى, ساياسي ەكونوميست ەرٸ قوعام قايراتكەرٸ, قازاقستانداعى ەۋروپالىق كلۋبتىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ ۋەليحان تٶلەشوۆ.
بٸرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ قورى جانىنداعى ەلەمدٸك ەكونوميكا جەنە ساياسات ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرٸ ديرەكتوردىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى, ٶڭٸرلٸك دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق ساياسات مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورى بولعان ول 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان رەسەيمەن ەمەس, ەۋروپامەن جاقىنداسۋى تيٸستٸگٸ تۋرالى تۇجىرىمداما ەزٸرلەپ, ونى تٷرلٸ مٸنبەرلەردە دەلەلدەۋمەن بولعان ەرەك ويلى عالىمنىڭ بٸرٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپاعا بەت بۇرۋعا ەلٸ كەش ەمەس.
– ٶكٸنٸش كٶپ. ەسٸرەسە زييالى قاۋىم اراسىندا. ايتاتىندارى, ۋاقىتتى بوسقا ٶتكٸزٸپ الدىق دەسەدٸ. ال مەن ەشتەن كەش جاقسى دەر ەدٸم, – دەيدٸ ول.
قازاقتار تاڭداۋىن باياعىدا جاساپ قويعان. ول ەرينە, رەسەي ەمەس...
ساياساتتانۋشى قازاقستان حالقى مەتافيزيكالىق تۇرعىدا ەلدەقاشان ەۋروپامەن بٸرگە ەكەنٸن ايتادى.
– 20 جىل بۇرىن عوي دەيمٸن, الماتىدا كٶك بازاردا ساتۋشى ەيەلدٸڭ: «تەتتٸ ەت الىڭىزدار, سنيكەرس سيياقتى تٸل ٷيٸرەدٸ!» – دەپ ايقايلاپ جاتقانىن ەستٸپ قالدىم.
وسى بٸر اۋىز سٶزدەن-اق بٸزدٸڭ ادامداردىڭ دامۋدىڭ سول كەزدە-اق قانداي جولىن تاڭداعانىن ايتقىزباي-اق اڭعارۋعا بولاتىن ەدٸ. بٸزدٸڭ جۇرت بەنزين دەسە, ەۋرو-5 ستاندارتىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ, كٶلٸك دەسە, نەمٸس نەمەسە جاپوندٸكٸن الدىمەن اۋزىنا الادى.
وسىلايشا, بەيسانالى تٷردە ەۋروپالىق ٶمٸر ساپاسىن تاڭدايدى. راسىندا, كٸم دە بولسا بالا-شاعاسىنا ەڭ جاقسىنى قالايدى ەمەس پە? ال ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ بويىنشا ەڭ جوعارى دامىعان ەلدەر رەيتينگٸسٸنٸڭ وندىعىنىڭ سەگٸزٸن ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ دە يەلەنۋٸ كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك, – دەيدٸ ول.
ال عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مۇنى عىلىمي تٸلدە مەتافيزيكا دەپ ايتادى, ياعني جٷزەگە اسپاعان, بٸراق تاڭداۋ تٷسكەن قۇر ويداعى نەرسە.
ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتى دا قۇرعان كەزدە ەۋروپالىق وداقتىڭ ستاندارتتارىنا سٷيەنٸپ, بەرٸن جاقسارتپاقشى بولعان. بٸراق, ٶزدەرٸڭٸز كۋە بولىپ وتىرعاندارىڭىزداي, كەرٸسٸنشە بولىپ شىقتى ەمەس پە? ول ارادا ەكونوميكالىقتان گٶرٸ, ساياسي مٷددە باسىم. العا سٷيرەتكەننٸڭ ورنىنا ەتەكتەن تارتۋدا.
بۇل دا بٸزدٸڭ باسىمىزدان ٶتكەن ساباق بولۋى كەرەك. ونىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. جاقسىعا ۇمتىلۋ – قىلمىس ەمەس. قۇر قييال – مەتافيزيكا جەتكٸلٸكسٸز, بٸزگە بەسەكەلەستٸك ورتانى قۇرۋدا تەجٸريبە قاجەت, مەتافيزيكانى ودان ەرٸ دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىس كەرەك, سوندا بٸزدٸڭ ورتا ەۋروپاداعىداي بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولادى.
قازٸر دامۋ جەر استى-ٷستٸ بايلىعىمەن ەمەس, ساپالى ادام كاپيتالىمەن ٶلشەنەدٸ.
گرۋزييا دەمەكشٸ, ۋەليحان تٶلەشوۆ, ادام باسىنا شاققانداعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸم كٶرسەتكٸشٸ, جالپى تەك قاعازدا بار باسقا دا ستاتيستيكالىق تسيفرلار ەل ازاماتىن باقىتتى ەتپەيدٸ دەپ سانايدى.
ادامدى باقىتتى ەتەتٸن نەرسە – ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قوعامدا قادٸرٸنٸڭ, قۇنىنىڭ بولۋى, ەڭبەگٸنٸڭ دۇرىس باعالانۋى.
– ەۋروپا بٸزدەن مٷلدە الشاقتاپ كەتكەن. دامۋ دەگەنگە كەلگەندە ەسەپ تۇرعىسىنان ويلاۋدى ولار باياعىدا دوعارعان. بٷگٸندەرٸ ولار ادامي كاپيتالدىڭ قۇندىلىعى قاعيداتى بويىنشا ٶمٸر سٷرەدٸ. ال مولدوۆا, گرۋزييا جەنە ۋكرايناداعى ادامي كاپيتال ٶتە جوعارى.
مىسالى, 2008 جىلى رەسەيمەن بولعان سوعىستان كەيٸن گرۋزييا رەسەيمەن قانداي دا بٸر ەرٸپتەستٸكتەن تولىقتاي باس تارتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول رەسەيدٸڭ قاتىسۋىنسىز جۇمىس ٸستەيتٸن ٶز ەكونوميكاسىن اياققا تۇرعىزدى.
مولدوۆادا دا سولاي. بۇل ەلدەردٸڭ ەرقايسىسى شاعىن بولسا دا ٶزٸندٸك ەكونوميكالىق ورنىن تاپتى. بٸراق ەڭ باستىسى, بۇل – ادامي قور. ەۋروپا بۇرىننان تابيعي رەسۋرستاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ, بٸراق ولار ونىڭ ورنىن ساپالى ادام رەسۋرستارىمەن تولىقتىرا الدى.
جاپونييادا دا كەرەمەت تابيعي رەسۋرستار جوق, بٸراق ولاردىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ ساپاسى ٶتە جوعارى, بۇل ەلدٸڭ ەكونوميكاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامۋدا. مۇنىڭ بەرٸ بٷگٸندەرٸ تابيعي رەسۋرستار قورى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن انىقتامايدى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
قازٸرگٸ قوعامنىڭ ەكونوميكاسى ٶندٸرٸس فورمالارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸمەن انىقتالادى, – دەيدٸ ول.
تٷركٸ ەلەمٸ دەگەن قييال ما?
حالىقارالىق عىلىمي ورتادا «ازييا جولى: XXI عاسىردىڭ تاريحى» اتتى ەكٸ تومدىق مونوگرافيياسى ارقىلى تانىمال عالىم بۇل تاقىرىپتا بىلايشا وي تەربەيدٸ:
– تٷركييانىڭ قولداۋىمەن ەزٸربايجاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ جاڭا تاريحي ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. بۇل ارادا ەكٸ باۋىرلاس مەملەكەتتٸڭ قاجەت كەزدە بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارا الۋى تٷركٸ جۇرتىن بٸرٸكتٸرۋشٸ باستاماعا اينالدى.
كسرو ىدىراعاننان كەيٸن 30 جىل ٸشٸندە تٷرٸك حالىقتارىنىڭ تٸل, مەدەنيەت, رۋحاني ساباقتاستىعىنىڭ قايتا ورناۋى دا باۋىرلاس ەلدەر قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە سەرپٸن بەرۋدە.
تٷرٸك, تٷرٸك اكادەميياسى, تٷرٸك كەڭەسٸ سىندى ۇيىمداردىڭ تٷرٸك سۋپەرەتنوسىنىڭ ورتاق مەدەني جەنە تاريحي ٶرٸسٸنٸڭ دامۋىنا جول اشىپ وتىر. ەرينە, ونى ودان ەرٸ قارقىندى تٷردە ناسيحاتتاۋ كەرەك. بولاشاقتا تٷركٸ ٶرٸسٸ تولىعىمەن كەڭەيٸپ, بٸرتەكتەس بولۋى كەرەك. بٸراق, مەنٸڭشە, بۇل ەلٸ دە بٸرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ.
مىسالى, تٷركييا پرەزيدەنتٸ بٸرٸگۋگە شاقىرادى, ودان ارتىققا بارا المايدى, سەبەبٸ ول باسقا تٷركٸ ەلدەرٸن تولىققاندى تٷركٸ وداعىن قۇرۋعا مەجبٷرلەي المايتىنىن جاقسى بٸلەدٸ.
سول سەكٸلدٸ قازاقستان دا, ٶزبەكستان دا, جەكە-دارا نەمەسە بٸرٸگٸپ, ەزٸرشە ورتالىق ازييادا مۇنداي تٸزە بٷگۋدٸ, وسىنداي كٶمەكتٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتە الماۋدا, ٶيتكەنٸ كٶپ نەرسەگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ودان دا كٶپ نەرسەڭٸزدٸ تەرك ەتۋٸڭٸز كەرەك.
ەزٸرگە بۇل تەك ەۋروپالىق وداق اياسىندا عانا تولىققاندى مٷمكٸن. مەنٸڭ ويىمشا, حالىقتاردىڭ بٸرٸگۋٸنٸڭ ەڭ وزىق جوباسى – ەۋروپالىق وداق, ونى قۇرۋ مەن دامىتۋ ەدٸستەمەسٸ تٷركٸ ەليتاسى ەلٸ جەتكٸلٸكتٸ زەرتتەمەگەن (ەرينە, تٷركييانى قوسپاعاندا).
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بٸرتۇتاس ساياسي وداققا اينالۋ ٷشٸن تٷركٸ ەلدەرٸ مەدەني, تاريحي, ونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە اقىرىندا ساياسي اسپەكتٸلەردٸ بٸرٸكتٸرۋدٸڭ بارلىق كەزەڭدەرٸ مەن ساتىلارىنان ٶتۋٸ قاجەت.
ەگەر بٸزدٸڭ حالىقتار ٶز مەملەكەتتەرٸندە وسىنداي ەلەۋمەتتٸك كاپيتالدى قالىپتاستىراتىن بولسا, وندا تٷركٸ وداعىنىڭ بولاشاعى ەۋروپالىق وداققا قاراعاندا ەلدەقايدا جارقىن بولىپ شىعۋى دا بەك مٷمكٸن...
بٷگٸنگٸ قازاق دەگەنٸمٸز كٸم?
ۋەليحان تٶلەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, بٸرەۋگە ۇنار, بٸرەۋگە ۇناماس, بٸراق, شىندىعى, وراسان بايلىققا يە قازاقستان – دامۋشى ەل: ٶندٸرٸس قۇرالدارى جەتٸسپەيتٸن; تەحنولوگيياسى ارتتا قالعان; ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ تٶمەن; جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ جوعارى (8% -دان 40% -عا دەيٸن) جەنە ت.ب. بٷگٸنگٸ قازاق دەگەنٸمٸز – وسى!
– ودان بٶلەك, بٷگٸنگٸ قازاق دەگەنٸمٸز مىقتى ەنشٸ, تاماشا كينواكتەر, ەرتٷرلٸ سالانىڭ تالانتتى ماماندارى, سپورتشىلار دەگەندەي. بۇل بٷكٸل ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ اۋقىمىندا دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاي وتىرىپ, جاڭاشىل ەرٸ ٷيلەسٸمدٸ ٶزٸندٸك ۇلتتىق جوبامىزدى قۇرا الاتىن ۇلت ٶكٸلدەرٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ونىڭ كٶبٸسٸ, قازٸر شەتەل اسىپ جاتىر.
سەبەبٸ جالپى بٸزدەگٸ جٷيە وندايلاردى باعالاۋعا باعىتتالماعان, كەرٸسٸنشە شارشاپ-شالدىقتىرادى. ەرينە, رەفورما قاجەت. ونسىز بولمايتىنىن قازٸر قازاقستاندا ٷلكەن تۇرعاي, بالا دا ٸشتەي سەزەدٸ, – دەيدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاۋ جەنە ودان ەرٸ دامۋ جولىندا ەكٸ نەمەسە ٷش سەرپٸنمەن ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بولمىسىن رەفورمالاۋعا مەجبٷر بولادى.
– بۇل باعىتتاعى ۇلتتىق جوبا رەتٸندە قازاق تٸلٸن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ, سونداي-اق ەۋروپالىق وداق ستاندارتتارىنا سەيكەستەنۋ, قازاقستاننىڭ بٷكٸل كٶلٸك جٷيەسٸن ەۋروپالىق وداقتىڭ كٶلٸك جٷيەسٸنە (باتىس قىتاي - باتىس ەۋروپا) بٸرٸكتٸرۋ جوباسى بولۋى مٷمكٸن, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ايتا كەتسەك, وسىنداي ايتارى كٶپ, ۇلت قۇرىلىسىن زەرتتەۋدە تالماي ەڭبەك ەتۋشٸ عالىم ۋەليحان تٶلەشوۆ بيىل 18 تامىزدا 60 جاسقا تولادى.
ورايى كەلٸپ تۇرعاندا, «قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ ۇجىمى اتىنان ول كٸسٸنٸ وسىناۋ مەرەيلٸ داتامەن قۇتتىقتاپ, دەنٸنە ساۋلىق, وتباسىنا باقىت, شىعارماشىلىعىنا تولاعاي جەمٸس تٸلەيمٸز!
P.S. ايتقانداي, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا اعامىز, كٶپ ادامدار ويلاپ قالىپ جاتقانداي, قۋدالاۋ كٶرگەننەن كەتكەن جوق. ٶزٸ قازاقستانعا ورالامىن دەسە, كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلە الاتىنىن ايتادى.
ال كەتۋ سەبەبٸن بىلاي تٷسٸندٸرەدٸ:
– ٶزٸمدٸ سىناپ كٶرگٸم كەلدٸ. دامىعان دەموكراتييالىق ەلدە تىنىش جەنە تۇراقتى ٶمٸر سٷرۋ دەگەننٸڭ ناقتىسىندا نە ەكەنٸن سەزٸنگٸم كەلدٸ. ەشكٸم مەنٸ قۋدالاعان جوق, ٶزٸم كەتتٸم.
سول كەزدە دوتسەنت بولىپ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ALMAU-دان ەش ٶكٸنٸشسٸز كەتە سالدىم. سەبەبٸ مەنٸڭ فيلوسوفييالىق ەڭبەكتەرٸم مەن جوبالارىما دەگەن قىزىعۋشىلىق ول كەزدە تٶمەندەگەن.
وعان دەيٸن بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرتۋ جوبالارىنا قاتىسقان بولاتىنمىن. ولار دا ورتا جولدان كٸلت توقتاپ قالدى.
سودان ٶزٸمدٸ مورالدىق مٸندەتتەن بوساعانداي سەزٸندٸم. مەنٸڭ ويىمشا, ٶز-ٶزٸن باعالايتىن ادام ٸشكٸ تەۋەلسٸزدٸگٸن ٷنەمٸ نىعارلاپ وتىرۋى كەرەك جەنە ەمبەباپتىقتى تالاپ ەتۋٸ تيٸس, ەيتپەسە توقىراۋعا ۇشىراۋى وپ-وڭاي...
https://dalanews.kz/aimak/66859-shymkent-bilim-beru-uyymdary-100-payyz-ashyq-zh
