جاس كەسٸپكەر ۇلاعات حانزادا باسقاراتىن «Khanzada.kz» كومپانيياسى قولٶنەر بۇيىمدارىن جاساۋمەن اينالىسادى ەكەن. كومپانييا ٶز قاناتىنىڭ استىنا توپتاستىرعان تٷرلٸ قولٶنەر شەبەرلەرٸ ناقتى تۇرمىستىق قاجەتكە جارايتىن بۇيىمداردى جاساپ شىعارادى.
بٸراق بٸزدٸ قىزىقتىرعانى اياقكيٸم ەدٸ. «قازاقستاندا جاسالعان» اياقكيٸم. وتاندىق ٶنٸم.
«قازاقستاندا ينە ساباقتايتىن جٸپ تە جاسالمايدى. بٸز – تٷك ٶندٸرمەيمٸز. يمپورتقا تەۋەلدٸ جەنە سونىڭ ارقاسىندا كٷن كٶرٸپ وتىرعان مەملەكەتپٸز!» – دەپ بٸز وسىلاي جوبامىزدىڭ بۇل جولعى كەيٸپكەرٸمەن بٸراز داۋلاسىپ, بٸراز جەرگە باردىق.
«سٸزدٸڭ عانا ەمەس, كٶپشٸلٸكتٸڭ پٸكٸرٸ دە وسىنداي. بۇل – بٸلمەستٸكتەن. قازاقستاندا ينە ساباقتايتىن جٸپ جاسالادى. تەك بۇلاردىڭ مۇنداي ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ جارناماسى از. كەسٸپپەن اينالىسقالى قازاقستاندا جاسالعان دٷنيەلەردٸڭ كٶپ ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ», – دەيدٸ ۇلاعات حانزادا.
ۇلاعات تۋرالى سٶز باسىندا ايتتىق. «Khanzada.kz» دەپ اتالاتىن كومپانييانىڭ باسشىسى. قازاق قولٶنەرٸمەن اينالىسادى.
كومپانييانىڭ ٶزگەلەردەن ەرەكشەلٸگٸ – قولٶنەر بۇيىمدارىنىڭ ٸشٸندە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە, تۇرمىسقا قاجەتتٸسٸن جاسايدى.
كومپانييانىڭ قۇرىلعانىنا دا كٶپ بولماپتى. ەرٸ كەتسە 6 ايدان اسقان.
قولٶنەر بۇيىمدارىن جاسايتىن شەبەرلەر وسى كومپانييادا توپتاسقان ەكەن. انىعىندا, شەبەرلەردٸڭ باسىن قوسۋعا ۇلاعات ۇيىتقى بولعان. «مۇنداعى ماقسات – ولاردىڭ جاساعان بۇيىمدارىن, دٷنيەلەرٸن حالىققا تٸكەلەي جەتكٸزۋ», – دەيدٸ ول.
بٸلسەك, بۇل سالاعا دا دەلدالدار دەندەپ ەنٸپ كەتٸپتٸ. ٶندٸرۋشٸدەن تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە تاۋار 10 الىپساتاردىڭ قولىنا ٶتەدٸ. ال الىپساتارمەن كٷرەسۋ قيىن.
– راس, قيىن. بۇلارمەن بەسەكەلەسۋ كەرەك. سول كەزدە ولار ٶزدٸگٸنەن جويىلادى. اتالعان كومپانييانى قۇرۋداعى بٸر ماقساتىم وسى بولادى. ياعني, قولٶنەر بۇيىمدارىن حالىققا قولجەتٸمدٸ قىلۋ. حالىقتىڭ ولارعا دەگەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋ.
سوندا ۇلاعات نە ٸستەيدٸ?
ايتۋىنشا, قولىندا شٶكٸمدەي عانا ٶنەرٸ بار شەبەردٸڭ بۇيىمىن جارىققا شىعارادى. اراعا دەلدالدى ارالاستىرمايدى. الدىمەن ەلدٸڭ نازارىنا كٶرسەتٸپ, جارنامالايدى. ەگەر بۇيىم حالىققا ۇناپ, تاپسىرىس تٷسٸپ جاتسا, شەبەرمەن كەلٸسٸمشارتقا وتىرىپ, بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەيدٸ.
بٸلگەنٸمٸزدەي, كومپانييانىڭ نەگٸزگٸ ٶنٸمدەرٸ اعاش پەن بىلعارىدان جاسالادى ەكەن.
بىلعارىدان جاسالاتىن بۇيىمدارعا توقتالساق, «Khanzada.kz» كومپانيياسى – ساعاتتىڭ باۋىنان باستاپ, اياقكيٸم, تون, باس كيٸم, سىرت كيٸمگە دەيٸن تٸگەدٸ.
– قولٶنەر سالاسى تاريحىمىزبەن تامىرلاسىپ جاتقاننان كەيٸن بٸزدٸڭ ٶتكەنٸمٸزدەن, ۇلى دەۋٸرٸمٸزدەن سىر شەرتەتٸن, بٸزدٸڭ قانداي بولعانىمىزدى كٶرسەتەتٸن بۇيىمداردى دا جاسايمىز. سونىڭ بٸرٸ – ساداق. قازٸرگٸ كٷنٸ ەيتەۋٸر كٶزبەن قاراپ, قولمەن ۇستاپ كٶرۋ ٷشٸن جاسالا سالعان ٶتٸرٸك ساداقتار ەمەس, بۇرىنعى بابالارىمىز قولدانعان ناعىز ەسكەري ساداق, – دەيدٸ ۇلاعات حانزادا.
جاۋىنگەر بابالار قولدانعان ەسكەري ساداق دەيدٸ ول. ونى اينىتپاي قالاي جاساپ شىقتى? بۇعان دا ۇلاعاتتىڭ ٶز جاۋابى بار:
«كومپانييا شەبەرلەرٸنٸڭ جاساپ جاتقان دٷنيەسٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸزدٸڭ ەتنوگراف عالىمدار جازىپ كەتكەن سيپاتتاۋلارعا ساي. بىلايشا ايتقاندا, ەرٸ تاريحي ەرٸ تابيعي ٶنٸم».
بٸلسەك, بۇل دا بيزنەستٸڭ بٸر تٷرٸ ەكەن. ٶيتكەنٸ قازٸر بۇلارعا سۇرانىس جوعارى. ونىڭ ٸشٸندە شەتەلدەن تاپسىرىس كٶپ. سەبەبٸ, ولار جاساپ جاتقان ەسكەري ساداقتار سپورتتىق ساداقتاردان ەش كەم ەمەس جەنە سول ماقساتتا قولدانىلادى.
كومپانييا شەبەرلەرٸ سونىمەن قاتار اتتىڭ ەر-تۇرمانىن جاسايدى. ۇلاعاتتىڭ ايتۋىنشا, اتتىڭ ەر- تۇرمانىن جاسايتىندار كٶپ. الايدا ساپاسىز. كٶپشٸلٸگٸ سەندٸك سيپاتتا عانا جاسالعان. جىلقىلار, مالشىلار بۇلارعا وتىرا المايدى. دەمەك, تۇرمىستىق قولدانىستىڭ تالاپتارىنا جارامايدى.
قولٶنەردٸڭ ٶزٸ – حالىقتىڭ قازىناسى. بٸراق, بۇل سٶز عانا. ٸس كەرەك. وسى قولٶنەر بۇيىمدارىن حالىق قولمەن ۇستاپ, قولدانا الاتىن دەڭگەيگە جەتۋٸمٸز كەرەك. بۇل قازاق مەدەنيەتٸنە قوسقان ٷلەسٸمٸز بولار ەدٸ», – دەيدٸ كەسٸپكەر.
[caption id="attachment_13825" align="alignleft" width="302"]
ۇلاعات حانزادا:
بٸزدٸڭ اياقكيٸمدەر سىرتتان كەلەتٸن ٶنٸمنەن ەش كەم ەمەس
ەندٸ ايتايىق دەگەن ەڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبىمىزعا كٶشەلٸك. «Khanzada.kz» كومپانيياسى, مٸنە, التى ايعا جۋىقتادى ەتٸك تٸگٸپ كەلەدٸ. قىتايدٸكٸ دە, رەسەيدٸكٸ دە ەمەس, ٶز ٶنٸمٸمٸز. وسى رەتتە وتاندىق ەكونوميكاعا شىنىمەن پايداسى تيگٸزەتٸن ناقتى ٸسپەن اينالىسۋدى باستاعان ۇلاعات حانزاداعا بٸرنەشە ساۋال قويدىق.
– اياقكيٸم تٸگۋدٸڭ ماشاقاتى قانداي?
– قازاقتا «ەرٸنبەگەن ەتٸكشٸ بولادى» دەگەن سٶز بار. ەتٸك تٸگەتٸن شەبەرلەردٸڭ باسىن قوسىپ, بۇل ٸستٸ «ە» دەپ باستاعان تۇستا تاپسىرىس بولعان جوق. بۇل بٸر جاعىنان زاڭدى كٶرٸنۋ مٷمكٸن. ٸستٸ ەندٸ باستادىق, جارنامامىز از دەگەندەي... الايدا مەسەلە وندا ەمەس. بٸزدٸڭ قاۋىم «قازاق بٸرنەرسە جاساپ, ەلدەبٸر دٷنيەنٸڭ باسىن قۇراي الادى» دەگەنگە سەنۋدەن قالعان. بۇل – ٷلكەن كەدەرگٸ. اشىعىن ايتقاندا, قۇلدىق پسيحولوگييانىڭ كٶرٸنٸسٸ, – دەيدٸ كەسٸپكەر.
– قازٸرگٸ كٷنگٸ اياق الىستارىڭىز قالاي?
– شىنىمدى ايتايىن. ەلٸ كٷنگە دەيٸن اياقكيٸمدەرٸمٸزدٸ ساتىپ الاتىن جۇرتقا ونىڭ ساپاسىن دەلەلدەۋمەن ەلەكپٸز.
قازاقستانعا الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن اياقكيٸمنٸڭ نەبٸر تٷرٸ كەلەدٸ. ٷش ماۋسىمعا – جازدىق, كٷزدٸك جەنە قىستىق ماۋسىمعا ارنالعان اياقكيٸمدەردٸ يمپورتتايمىز. سوعان قاراماي جىل سايىن قازاقستان نارىعىنا 4 ملن پار اياقكيٸم جەتپەي قالادى!
ياعني, دەل وسىنشا سۇرانىس تۋادى. انىعى, وسى سۇرانىس قامتاماسىز ەتٸلمەيدٸ. شەتەلدٸك تاسىمالداۋشىلار مۇنى ەستٸسە, ەرتەڭ-اق ورنىن تولتىرۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ولار ٸسكە كٶشپەس بۇرىن بٸز ەرتەرەك ەرەكەت ەتەيٸك دەپ شەشتٸك.
– سٸزدەردە, جالپى قازاقستاندا اياقكيٸم تٸگۋدٸڭ تەحنولوگيياسى بار ما?
– وسى ٸستٸ باستايمىن جەنە اياعىنا دەيٸن جەتكٸزەمٸن دەگەن ادامعا اياقكيٸم تٸگەتٸن ستانوك تا, ونىڭ شيكٸزاتى بولىپ سانالاتىن – بىلعارى دا تابىلادى. بٸراق, قيىندىعى دا جوق ەمەس. ايتالىق, قالىڭدىعى 0,5 سانتيمەتر, 1 سانتيمەتر جەنە 1,5 سانتيمەتر بولاتىن قايىستار بار. سونداي قايىستى تٸگەتٸن شەتەلدٸك ستانوكتاردىڭ باعاسى 80 مىڭ دوللاردان باستالادى. ينەسٸنٸڭ, بٸزٸنٸڭ, بٸلتەكەشٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸ جاعىنان بۇل ستانوكتار ٶتە ەلسٸز, نەگٸزٸندە. سەبەبٸ, ولار ٶز ەلٸنە لايىقتالىپ جاسالىنعان. ستانوكتاردى ايتامىن... مىسالعا, تٷركييا تەرٸنٸ قىرىنان ٷشكە جارادى. قىتاي – التىعا, يتالييا تٶرتكە جارادى. سايىپ كەلگەندە بٸر تەرٸنٸ ولار بٸرنەشە قاباتقا بٶلەدٸ. ولاردىڭ ستانوكتارى سوعان ىڭعايلانعان. بۇل – جۇقا, جۇمساق تەرٸ. ال قازاقتا تەرٸنٸ بٶلمەي, جارماي تۇتاس يلەگەن.
دەمەك, بٸزگە ناقتى اياقكيٸم جاساپ شىعۋ ٷشٸن قاتتى تەرٸگە شىداس بەرە الاتىن ستانوك قاجەت بولدى. شەتەلدٸڭ ستانوگى بٸزگە جارامايتىنىن ايتتىم. وسى ماقساتتا ەزٸرگٸ كٷنٸ ٶز ستانوگىمىزدى قۇراستىرىپ جاتىرمىز. قاراعاندىداعى وسى تەحنولوگييانى جاساۋدىڭ قىر-سىرىن جاقسى بٸلەتٸن ماماندارمەن كەلٸسٸمگە كەلدٸ.
ەندٸ ەسەپتەڭٸز. بٸز قۇراستىرىپ شىعاتىن ستانوكتىڭ باعاسى 200 مىڭ تەڭگە بولادى. ال شەتەلدەن كەلەتٸن ستانوكتىڭ باعاسى 20 مىڭ دوللار. وعان جولپۇلىڭ, تاسىمالىڭ, سالىعىڭ قوسىلادى دا قازاقستانعا جەتكەندە 86 مىڭ دوللارعا شارىقتاپ كەتەدٸ ەكەن.
– اياقكيٸم يندۋستريياسىن جانداندىرۋعا ناقتى نە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر?
– وتاندىق بىلعارى اياقكيٸم ٶندٸرٸسٸندەگٸ بٸر مەسەلە – تابان. تابان ٶندٸرٸسٸ. مەسەلەن تاباندى قۇياتىن, جاسايتىن – ميكروفلورا اتتى پوروشوكتاردى بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن شەتەلدەن الدىرىپ وتىرمىز. بۇل ٶنٸمدٸ بٸز مەنسٸنبەي قارايتىن قىرعىزستان شىعارادى.
ەكٸنشٸ مەسەلە – ۇساق-تٷيەگٸ جوق. ايتالىق, سىرمانى (زاموك) قازاقستاننان ٸزدەسەڭ, تاپپايسىڭ. ول دا سىرتتان كەلەدٸ. قازٸر بٸز بەلبەۋ جاسايمىز. بٸراق, سونىڭ باسىنا تاعىلاتىن ايىرباستى شەتەلدەن الدىرۋعا تۋرا كەلەدٸ. وسىنداي مايدا-شٷيدە بۇيىمداردىڭ ٶندٸرٸسٸ بٸزدە جولعا قويىلماعان.
– بىلعارىنى ٶزٸمٸز جاسايمىز. جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانىندا بىلعارى ٶڭدەيتٸن زاۋىت بار. بٸز سول زاۋىتپەن كەلٸسٸمشارتقا وتىردىق. اتالعان ٶندٸرٸس ورنى بٸزگە قالاعان تەرٸمٸزدٸ ٶڭدەپ بەرە الادى.
تەرٸنٸڭ ەڭ جۇقا تٷرٸ – 0,11 ميلليمەترلٸك بىلعارى. بۇل بىلعارىنى جازدىق اياقكيٸمدەرگە قولدانادى. وسى بٸر تەرٸنٸڭ رەسەيدەگٸ زاۋىتتان شىققانداعى باعاسى 90 تەڭگە. انىعىندا, 10 سانتيمەترٸ 90 تەڭگە. ول بەرٸ قاراي ومبى ارقىلى سولتٷستٸك قازاقستانعا جەتكەندە 120-130 تەڭگەگە شىعادى. بٸراق, بۇل ونىڭ قازاقستانعا كٸرگەندەگٸ باعاسى, ال ساتىلۋ باعاسى 150-160 تەڭگەگە بارادى.
ەگەر ەلگٸ بىلعارى ساماراعا جەتكٸزٸپ, باتىس قازاقستان وبلىسى ارقىلى ەكەلەتٸن بولساق, تاسىمال باعاسى 170 تەڭگەگە, ساتىلىمى 200 تەڭگەگە بٸر-اق شارىقتايدى.
قازاقستاندا زاڭدى تٷردە تٸركەلگەن اياقكيٸم جٶندەيتٸن ەتٸكشٸلەردٸڭ سانى 18 مىڭ ەكەن. سوندا 14 وبلىستا 18 مىڭ ەتٸكشٸ بار دەگەن سٶز. سولاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ تاڭدا اياقكيٸم جاماردا جوعارىدا مەن ايتقان رەسەيدٸڭ بىلعارىسىن تۇتىنىپ جٷر. وسى سەبەپتٸ بٸزدە اياقكيٸم جٶندەۋدٸڭ ٶزٸ قىمبات. وداندا ساتىپ العان ارتىق.
– وتاندىق ٶنٸمدٸ قولداۋدىڭ ار جاعىندا بٸزدٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى قولداۋ دەگەن تٷسٸنٸك جاتۋ كەرەك. مەنٸڭشە, «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەندٸ ٷكٸمەتتٸڭ ٶزٸ دە دۇرىس تٷسٸنە بەرمەيدٸ. بۇل جالاڭ ۇران, جاساندى ناۋقان بولماۋى كەرەك.
وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ جارناماسى از.
مىسالعا, قازاقستاندا «بوتا» دەپ اتالاتىن شۇلىق شىعاراتىن ٶندٸرٸس ورنى بار. شاعىن عانا كەسٸپورىن. قازاقستاننىڭ تٶرت-بەس قالاسىن «قازاقستاندا جاسالعان» ٶنٸممەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. وسى «بوتا» شۇلىقتارىنىڭ ساتىلىمداعى باعاسى – 90 تەڭگە. ال Limax دەپ اتالاتىن قىتايدان ەكەلٸنگەن شۇلىقتاردىڭ ساتىلىمداعى قۇنى – 370 تەڭگە. قايسىسى تيٸمدٸ? نەگٸزٸندە, ساپاسى جاعىنان «بوتانىڭ» شۇلىقتارى قىتايدىڭ تاۋارىنان ەش كەم ەمەس. سوسىن مەنٸڭشە, دەل قازٸر قازاقتى كەسٸپكەرلٸككە تەربيەلەۋ ٷشٸن بيزنەستٸڭ ەلٸپپەسٸن ٷيرەتەتٸن شەبەرلٸك ساباقتارى كەرەك. مۇنداي كلاستەر بٸزدە اتىمەن جوق.
– الداعى ۋاقىتتا سٸزدەردٸڭ قازاقستاندى تولىققاندى وتاندىق اياقكيٸممەن قامتاماسىز ەتەتٸن مٷمكٸندٸكتەرٸڭٸز بار ما?
– نەگٸزٸندە, اياقكيٸم ٶندٸرٸسٸمەن اينالىسىپ وتىرعان ٶندٸرٸس ورىندارى كٶپ. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جارناماسى از. ەل بٸلمەگەسٸن, قازاقستاننىڭ اياقكيٸمٸ دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸنە قۇلاعى ٷيرەنبەگەسٸن المايدى.
ال بٸز ناۋرىز ايىنان باستاپ تولىق ٶندٸرٸستٸك قۋاتتا جۇمىس ٸستەيتٸن بولامىز. اياقكيٸم جٶندەيتٸن ازاماتتاردىڭ ٸشٸندە ناقتى قولىنان ٸس كەلەتٸن, ەتٸكتٸ, تۋفلي جاماۋمەن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە دەل سونداي جاڭا اياقكيٸم جاساپ شىعا الاتىن شەبەرلەردٸڭ باسىن قوستىق.
اياقكيٸمدەردٸڭ باعاسى قانداي?
– قىتايدان كەلەتٸن اياقكيٸمدەرگە قاراعاندا ەلدەقايدا تٶمەن. مىسالعا, الداعى ۋاقىتتا شىعارا باستايتىن جازدىق اياقكيٸمدەردٸڭ باعاسى 4000-7000 تەڭگەنٸڭ اراسىندا بولادى. بٸلسەڭٸز, قىتايدان كەلەتٸن, بىلعارىنى الماستىراتىن دەرمانتين اياقكيٸمدەردٸڭ قازاقستانعا كٸرۋ باعاسى قازٸر 8000 تەڭگە. ونىڭ ٷستٸنە بٸزدٸڭ اياقكيٸمدەر قولدان تٸگٸلگەن.
– تازا بىلعارى, تازا جٷن, ۇلتانى كٶن تەرٸ. شيكٸزاتتىڭ بارلىعى – ٶزٸمٸزدٸكٸ. ەگەر الۋعا نيەت تانىتقان ازاماتتار تاپسىرىس بەرسە, بٸزدٸڭ شەبەرلەر قولجەتٸمدٸ باعامەن قالاعان اياقكيٸمدٸ تٸگٸپ بەرەدٸ. مەنٸڭشە, داعدارىس جاعدايىندا وتاندىق ٶنٸمدٸ العان ادام ۇتىلمايدى.
يە, باعاسى قىمبات اياقكيٸمدەرٸمٸز دە بار. بۇل اياقكيٸمدەردٸڭ بارلىعى كٶن تەرٸمەن نەمەسە قاتتى قايىسپەن ۇلتاندالعان. سەبەبٸ, اياقتى رەۆماتيزمگە ۇشىراتپايدى. بٸلە بٸلسەڭٸزدەر, قىتايدان كەلەتٸن اياقكيٸمدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ تەكستوليتپەن ۇلتاندالعان...
قازٸر بٸر كٷندە 10 پار اياقكيٸم دايىندايمىز. بٸر ايدا 300 پار اياقكيٸم تٸگٸپ شىعارامىز. دەمەك, 1 جىلدا 4000 مىڭعا تارتا اياقكيٸم تٸگەتٸن مٷمكٸندٸگٸمٸز بار.
باستىسى, سۇرانىس بار. يە, سەل جارناما جەتپەيدٸ.
بۇل ماقالانى وقىعاننان كەيٸن اياقكيٸمدەرٸمٸزگە تاپسىرىس بەرۋگە ىنتا تانىتقان ازاماتتارعا جەڭٸلدٸك جاسايمىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان,
مادييار جٷنٸسبايۇلى
