الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا كٷيشٸلٸك دەستٷر ٶكٸلدەرٸنٸڭ تٷگەلٸ باس قوسقان «مەڭگٸلٸك سارىن» اتتى كٷي كەشٸ ٶتكٸزٸلدٸ. مەن سول كەشتٸ تاماشالاۋعا باردىم. كونتسەرت زالىنىڭ كٸرە بەرٸسٸندە تالاسبەك اعامىز تۇر ەكەن. ول كٸسٸنٸ سىرتىنان جاقسى بٸلەم, جٷگٸرٸپ بارىپ سەلەم بەردٸم. قاباعى قاتۋلى, ەلدەبٸر نەرسەگە رەنجٸپ تۇرعانى بايقالادى.
[caption id="attachment_13837" align="alignright" width="433"]
ۇستازبەن تانىسۋ
بٸزدٸڭ قوعامدا شىنايى ٶنەرپازدىڭ باعاسىن بەرۋدە «بيوگرافيياسى كەلسە دە, گەوگرافيياسى كەلمەيدٸ» دەگەن جامان ەدەت قالىپتاسقان. ەرينە ٶنەردەن سىرت ورتانىڭ ادامىنا بۇل كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە كەزدەسەتٸن قايشىلىقتىڭ بٸر تٷرٸ ٸسپەتتٸ كٶرٸنگەنٸمەن, تالاسبەكتەي تۇتاس بٸر كٷيشٸلٸك دەستٷردٸڭ ٶكٸلٸنە اۋىر تيگەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. بۇل جولعى ٶنەر كٶرسەتەتٸن كٷيشٸلەردٸڭ تٸزٸمٸنە تالاسبەك اعامىز ەنگٸزٸلمەپتٸ. مٸنە, بۇل مەنٸڭ تالاسبەك اعامەن العاش جٷزدەسۋٸم ەدٸ.
ۋاقىت زىمىراپ ٶتٸپ جاتتى. 2009 جىلى چايكوۆسكيي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدجٸن تەمامداپ, كىركٷيەك ايىندا استاناداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنە (بۇرىنعى مۋزىكا اكادەميياسى) كٷيشٸ جانعالي جٷزبايدىڭ سىنىبىنا وقۋعا تٷستٸم. سٷگٸردٸڭ كٷيلەرٸن قاراتاۋ كٷيشٸلٸك مەكتەبٸنٸڭ تٸكەلەي مۇرەگەرٸ جانعالي اعادان ٷيرەنۋدٸڭ سەتٸ تٷستٸ.
بٸر قىزىعى وقۋ باعدارلاماسىندا بولماعاندىقتان با, كوللەدجدە وقىعان 4 جىل ٸشٸندە تاريح تۇڭعيىعىنان تامىر تارتقان بايجٸگٸت كٷيلەرٸنەن بٸردە-بٸر كٷي ٷيرەتپەپتٸ دە, ٷيرەنبەپپٸن. سٶيتٸپ جٷرگەندە بەلگٸلٸ كٷيشٸ, ۇستازىم مۇرات ەبۋعازىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن 2010 جىلدىڭ قازان ايىندا ٶسكەمەن قالاسىندا شىعىس قازاقستان كٷيلەرٸنٸڭ ٸ-شٸ رەسپۋبليكالىق كونكۋرسى ٶتكٸزٸلدٸ. كونكۋرسقا قاتىسۋشى كٷيشٸلەرگە ارنالعان باعدارلاماعا بايجٸگٸتتٸڭ «بٶكەن جارعاعىنان» باستاپ بٸرنەشە كٷيٸ ەنگٸزٸلٸپتٸ.
تالاس اعانىڭ ورىنداۋىنداعى كٷيلەردٸ بۇرىن ٷنتاسپادان تىڭداعانىمىز بولماسا, قولدان كٶرٸپ ٷيرەنۋدٸڭ قيسىنى كەلمەي جٷرگەن.
بۇل كٷيلەردٸ العاش نوتاعا تٷسٸرگەن كٷيشٸ مۇرات ەبۋعازى اعامىز بولاتىن. تٷسٸنبەگەن جەرٸمدٸ وسى كٸسٸدەن سۇرايىن دەپ حابارلاسىپ ەم:
- اردابي, بايجٸگٸتتٸڭ بٷكٸل كٷيلەرٸن تٸرٸلتكەن تالاسبەك اعالارىڭ قاستارىڭا باردى عوي, ٶز قولىنان ٷيرەنبەيسٸڭدەر مە? - دەدٸ.
قۇداي قولداپ سول جىلى, ياعني 2010 جىلدىڭ مامىر ايىندا تالاسبەك اعامىز وتباسىمەن استاناعا كٶشٸپ كەلگەن ەدٸ. وسى ورايلى سەتتٸ قولدان جٸبەرمەيٸن دەگەن ويمەن تالاسبەك اعاعا حابارلاسىپ, كٷي ٷيرەنگٸم كەلەتٸن ايتتىم.
- ٷيگە كەل,- دەدٸ.
ٷيٸنە باردىم. تاكەڭ اسا جىلى جٷزبەن قارسى الدى. امان-ساۋلىقتان سوڭ, جۇمىس بٶلمەسٸنە كٸرٸپ جايعاستىق.
تٶردەگٸ تەرەزە جاقتاعى جۇمىس ٷستەلٸنٸڭ ٷستٸندە جازىلعان بٸرنەشە قاعازدار مەن كٸتاپتار تۇر. كٸتاپ سٶرەسٸنٸڭ قارسى الدىنداعى جالعىز كٸسٸلٸك تٶسەكتٸڭ ٷستٸندە قاشاعان پەرنەسٸ («سي» مەن «دو» دىبىسىنىڭ اراسىندا) بايلانعان قىزىل دومبىراسى تۇر.
- دومبىراڭدى ال, قاي كٷيدٸ ٷيرەنگٸڭ كەلەدٸ, قانە, تارتشى? - دەدٸ.
«بٶكەن جارعاقتى» ٶز ٷيرەنگەنٸم بويىنشا تارتىپ بەردٸم.
- جاقسى. بٸراق مىناۋ بٸر-ەكٸ جەرٸ بىلاي شەرتٸلەدٸ - دەپ كٷيدٸڭ باسىن تٷنشىقتىرا باستاپ, ساعاعا قاراي اسا زارلى ەۋەندٸ ٶكسٸتٸپ, تەگەۋرٸندٸ شەرتٸسٸمەن قاشاعان پەرنەنٸ بويلاتىپ كٶسٸلتە جٶنەلگەندە, جٷيكەم شىمىرلاپ, كٶكٸرەگٸمە ٶكسٸك تىعىلىپ, كٶزٸمە جاس بايلاندى. بٸر جاعىنان ٶزٸمنٸڭ كەلە سالا قالىپتاسقان كٷيشٸلەردەي, تاكەڭنٸڭ الدىندا تارتقان «بٶكەن جارعاعىما» قىسىلىپ تا وتىرمىن.
ەستٸپ ٷيرەنگەن مەن كٶزبەن كٶرگەننٸڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كٶكتەي عوي.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, تالاسبەك اعامىز جەتكٸزگەن بايجٸگٸت كٷيلەرٸندەگٸ ەسكٸدەن كەلە جاتقان ەدٸس-امالداردىڭ نوتا جٷيەسٸنە تٷسە بەرمەيتٸنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
جالپى, كٷي مەن نوتا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قىسقاشا ايتا كەتەيٸن. قاراپايىم تٸلمەن ايتسام, مەسەلەن, سۋرەت ٶنەرٸندە «جاي سىزبا» دەگەن بولادى. ادامنىڭ تۇتاس تۇلعاسىن سىزباقشى بولدىڭىز دەيٸك, ەۋەلٸ ادامنىڭ باسى (دٶڭگەلەك فورمادا), دەنەنٸڭ مويىننان باستاپ بەلگە دەيٸنگٸ بٶلٸگٸ (بٸر تٸك سىزىقپەن), ال ەكٸ قول, ەكٸ اياعى (جەكە-جەكە سىزىقپەن) عانا بەينەلەنەدٸ. كٷيدٸ نوتاعا جازعاندا, وسى «جاي سىزبا» سيياقتى قاڭقاسى عانا بەينەلەنەدٸ دە, كٷيدەگٸ ەڭ كەرەكتٸ دەگەن دىبىستىق بوياۋلار, ەدٸس-تەسٸلدەر قالىپ قويادى.
قازٸرگٸ ٶنەردە ٸزدەنٸپ جٷرگەن جاس بۋىن نەگە ەرتەرەكتە نوتاعا جازىلعان ەن-كٷيلەردٸ مويىنداعىلارى كەلمەيدٸ (مىسالى, زاتاەۆيچ نوتاعا تٷسٸرگەن قازاقتىڭ حالىق ەندەرٸ). نوتا مەن ەننٸڭ تٷپنۇسقاسىن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىق ٷلكەن. ونىڭ سەبەبٸ زاتاەۆيچتٸڭ باسقا ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ ەكەندٸگٸنەن بۇرىن, نوتاعا ەننٸڭ نەمەسە كٷيدٸڭ ەڭ قاجەتتٸ يٸرٸمدەرٸنٸڭ دەل تٷسە بەرمەيتٸندٸگٸندە. ال جاي ادام تٷگٸلٸ, ٶنەردە جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸ ولاي تٷسٸنبەيدٸ. ٶزٸنٸڭ جازعان نوتاسىن تٷپنۇسقا ٷنتاسپادان جوعارى قويادى.
وسى ايىرماشىلىققا تەكەڭنٸڭ قولىنان كٷي ٷيرەنگەندە تاعى دا كۋە بولدىم.
وسى وتىرىستا 5-6 كٷي تارتىلدى, بايجٸگٸتتٸڭ كٶپ تاراۋلى «اعاش ات» كٷيٸنٸڭ ەڭ سوڭعى تاراۋى «مارشتى» تارتىپ بولعان تاكەڭ مٸنە وسىلاي-دەدٸ.
كونكۋرستىڭ ۋاقىتى تاياعانشا اپتاسىنا ٷش-تٶرت مەرتە بارىپ «بٶكەن جارعاقتى» ٷيرەنٸپ تۇردىم. مەنٸڭ قۇلشىنىسىما باستاپقى كٷندەردەگٸدەي ەمەس, تالاس اعانىڭ پەيٸلٸ دە ارتا تٷستٸ. كٷيدەگٸ ەر پەرنەدە دىبىستى ساۋىپ الۋ (ەكٸ پەرنەنٸڭ اراسىندا سىرعىتىپ, تەربەپ الاتىن ەدٸس) ەدٸسٸ مەن قاشاعان پەرنەنٸ قالاي باسۋ كەرەكتٸگٸن شۇقشييا, بار ىقىلاسىمەن ٷيرەتە باستادى.
دەل وسى جەردە ادامنىڭ پەيٸلٸ, ريزالىعى تۋرالى باسىمنان ٶتكەن بٸر قىسقا عانا جاعدايدى ايتا كەتەيٸن. مەكتەپتٸ جاڭا بٸتٸرٸپ, ارمان ارقالاپ قازاق ەلٸنە كەلۋدٸ اڭساپ جٷرگەن كەزٸم. بٸر كٷنٸ قازاقستانعا شىعۋعا قۇجاتتار تولىق دايىن بولىپ, جٶن-جوسىن بويىنشا اۋىل اقساقالدارىنان باتا الىپ, جولعا شىعۋعا بٸر شەۋگٸم شەي بەردٸك. ٷي تولى اۋىلدىڭ اۋزى دۋالى اقساقالدارى ارعى-بەرگٸنٸ قوزعاپ, ورتانى قىزدىرىپ وتىر. بٸر ۋاقىتتا الدىعا ٷلكەن تاباق كەلٸپ, باتا سۇرالدى. جينالعان اقساقالداردىڭ ٸشٸندەگٸ جاسى ەڭ ٷلكەنٸ (ەسٸمٸ ۇمىتپاسام سىلامعازى) باتا بەرٸپ جاتىپ, ماعان قاراپ:
- بالام, بٸلٸم-عىلىم, ٶنەر ٸزدەپ بارا جاتىرسىڭ, ەر-ازامات ٷيدەن قىرىق ادىم اتتاعان سوڭ مٷسەپٸر دەگەن بار. مىنا سٶزٸمدٸ جانىڭدا بەرٸك ساقتا. بارعان جەرٸڭدە كٸمنەن, قانداي ٶنەر-بٸلٸم ٷيرەنبەس بۇرىن, ەڭ بٸرٸنشٸ سول پەندەنٸڭ نيەتٸن الۋىڭ كەرەك, ۇستازدىڭ نيەتٸن الماي تۇرىپ ساعان ەشقانداي بٸلٸم-ٶنەر دارىمايدى, - دەپ بەت سيپادى.
مٸنە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن سول كٸسٸنٸڭ شىنايى باتاسى, اتالى سٶزٸ جادىمدا.
تالاس اعاعا كٷي ٷرەنۋگە بارعان سايىن ٶزٸن جاستايىنان باۋىرىنا باسىپ كٷيگە باۋلىعان تٸكەلەي ۇستازى, ناعاشى اتاسى جٷنٸسباي ستامباەۆتىڭ كٷيشٸلٸگٸنە تامسانا:
- وسى «بٶكەن جارعاقتىڭ» ساعاعا تٷسەتٸن جەرٸن اتام تارتقاندا اسا قايعىلى, كٷڭٸرەنتٸپ تارتۋشى ەدٸ. مەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن اتامنىڭ سول دىبىستارىن الا الماي جٷرمٸن, - دەپ ۇستازىنا دەگەن شەكسٸز قۇرمەتٸن بٸلدٸرەتٸن.
[caption id="attachment_13838" align="alignright" width="375"]
ەشٸمنٸڭ «كەڭەسٸ»
ٶسكەمەندەگٸ كونكۋرستا شىعىس ٶڭٸرٸنٸڭ ارىدان قازٸرگە دەيٸنگٸ حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى تولىعىمەن قامتىلىپتى. سولاردىڭ ٸشٸندە قازٸرگٸ شىڭجاڭ جەرٸنە, تٸپتٸ, كٷللٸ قازاققا تانىمال ەشٸم دٷڭشٸۇلىنىڭ «كەڭەس» كٷيٸ دە ساحنادا ورىندالدى. مەن بۇل كٷيدٸ ەشٸمنٸڭ كٶزٸن كٶرٸپ, قولىنان ٷيرەنگەن شىڭجاڭ ٶلكەسٸ ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىندا تۇراتىن 90-نان اسقان ابىز كٷيشٸ كامال ماقايۇلىنىڭ ٶز قولىنان ٷيرەنگەم. تالاسبەك اعادان كٷي ٷيرەنٸپ جٷرگەن كٷندەردٸڭ بٸرٸندە وسى كٷيدٸ تارتىپ بەردٸم. ول كٸسٸ كٷرسٸنٸپ بٸراز ٷنسٸز وتىردى دا:
- نە دەگەن سٷيەكتٸ, نە دەگەن اسقاق كٷي ەدٸ, وي, اللا! وسى ۋاقىتقا دەيٸن نەگە ەستٸمەگەنبٸز, بۇنى سەن قايدان ٷيرەندٸڭ? – دەپ سۇرادى.
- كامال ماقاي دەگەن كٸسٸدەن.
- ول كٸسٸ قازٸر تٸرٸ مە?
- يا, شىڭجاڭ ٶلكەسٸ, ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىندا تۇرادى.
- ە, ە, ٸلە بويىنىڭ كٷيشٸسٸ دە, وردالى كٷيشٸ ەكەن, جارىقتىق - دەپ ٷلكەن ٸلتيپات بٸلدٸردٸ.
شىعىستاعى سول كونكۋرستا تالاس اعا قازىلار القاسىنىڭ مٷشەسٸ بولۋمەن بٸرگە, جينالعان جاس ٶنەرپازدارعا شەبەرلٸك دەرٸس بەردٸ. وسى ورتادان كەيٸن بٸزدٸڭ ارامىزدا شىنايى ۇستاز بەن شەكٸرتتٸك قارىم-قاتىناس باستالدى. ەر اپتا سايىن بٸرنەشە رەت بارىپ ٷيرەنٸپ تۇردىم.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, ەستەرٸڭٸزدە بولسا, تالاس اعانىڭ 1989 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ №5 سانىندا «دومبىراعا تٸل بٸتسە» دەگەن ماقالاسى جارييالانعان. دومبىرا موينىنداعى ۇمىت بولعان پەرنەلەردٸڭ قازاقشا اتاۋلارى جەنە ولاردىڭ دىبىس شىعارۋ ەدٸستەرٸ سوندا ايقىن جازىلعان. وسى ماقالادا ايتىلعان كٷي تارتۋ ٶنەرٸنٸڭ بايىرعى ٷلگٸلەرٸن تالاس اعانىڭ قولىنان كٶرٸپ, كٶپ قايتالاپ, سول قول پەرنە باساتىن ساۋساقتارىمدى زورعا قالىپتاستىرا باستادىم. تالاس اعامىز كٶزٸن كٶرگەن دالالىق دەستٷردٸڭ ٶكٸلدەرٸ, قازٸرگٸ دومبىرا ٷيرەنۋ باعدارلاماسىنا جات كٶرٸنەتٸن, بايىرعى قازاقى دىبىستاردى نەتكەن شەبەرلٸكپەن الادى دەسەڭٸزشٸ.
«بٶكەن جارعاقتان» كەيٸن ەستٸگەن ادامعا جەڭٸل, بٸراق شىن مەنٸندە زەر سالىپ ٷيرەنگەن ادامعا اسا قيىن پەرنە باسۋ ەدٸسٸمەن تارتىلاتىن ەيگٸلٸ «اعاش اتتىڭ» تٶرت تاراۋىن ٷيرەندٸم. وسى «اعاش ات» كٷيٸنٸڭ بٸرٸنشٸ تاراۋىندا بٸر قاعىسپەن 3 نوتانى, ياعني, 3 دىبىستى قاتار الاتىن ەدٸس كەزدەسەدٸ. ەسٸرەلەپ ايتتى دەمەڭٸز, العاش ٷيرەنە باستاعانىمدا ساۋساعىم سىنىپ قالا جازدادى. بٸراق تاكەڭ تارتقاندا قازاقى مەنەردٸ بويىنا ەبدەن سٸڭٸرگەن ساۋساقتارى ەر پەرنە سايىن دٶڭگەلەنٸپ وتىرۋشى ەدٸ. كٷيشٸ-دومبىراشىلار بٸلەدٸ, تالاسبەك اعامىزدىڭ جەتكٸزۋٸندەگٸ تەتتٸمبەتتٸڭ «مول قارا» دەگەن كٷيٸ بار. وسى كٷي ورىندالا باستاعاندا استىڭعى ٸشەك «مي», «فا», «سول» دىبىستارى ارقىلى جٷرەتٸن تاماشا بۋىنى بار. وسى جەردە تىڭداۋشىنىڭ ىندىنىن قۇرتىپ, ەتتەگەن-اي دەگٸزەتٸن بٸر تىلىم دىبىس ەستٸلەدٸ. مەن ول دىبىستى تالاسبەك اعانىڭ قولىنان كٶرگەنٸمە دەيٸنگٸ دومبىراشىلاردان, استىڭعى «مي» مەن «فا» دىبىسىنىڭ ورتاسىنداعى قاشاعان پەرنەنٸ الۋ ەدٸسٸ ارقىلى تارتىلاتىنىن كٶردٸم. سول ەدٸستٸ مەندە دۇرىس دەپ جٷرگەم. ال شىنتۋايتىندا تالاسبەك اعا ول دىبىستى «مي» مەن «فا» دىبىسىنىڭ ورتاسىنداعى قاشاعان پەرنەدەن ەمەس, «فا» مەن «فاديەز» دىبىسىنىڭ اراسىنداعى قاشاعان پەرنەدەن الادى ەكەن. ەرينە بۇل دىبىستى ەستۋ تٷيسٸگٸ بارىنشا دامىعان, زەردەلٸ مۋزىكانت قانا ەستي الادى.
جەلبٸرەگەن تۋ, كٷرەسكەرلٸك رۋح
ارادا تابانى كٷرەكتەي تٶرت جىل ٶتتٸ. بٸردە مىناداي بٸر وقيعا بولدى. 2014 جىلى قاڭتار ايىنىڭ ٸشٸندە تٷنگٸ ساعات بٸر شاماسىندا تالاسبەك اعا قول تەلەفونىما قوڭارۋ شالدى. بٸردەڭەدەن سەكەم العانداي داۋىسى شيراق:
- اردابي, حالدارىڭ قالاي? مەن ساعان بٸر قىزىق ايتايىن, بٸر نەرسەنٸڭ شەشٸمٸن تاپتىم. 2010 جىلى سەن ماعان ەشٸمنٸڭ «كەڭەس» دەگەن كٷيٸن شەرتٸپ بەرٸپ ەدٸڭ عوي. شىنىمدى ايتايىن, سول كٷي جاتسام دا, تۇرسام دا قۇلاعىمنان كەتپەي, شەرتٸلەدٸ دە تۇرادى. مەن كٷي تانيتىن قازاقپىن. ەرۋاقار سەزدٸردٸ مە, بٸلمەيمٸن, ەشٸمنٸڭ بۇل كٷيٸ سەندەر ايتقانداي اۋىلداعى شال مەن كەمپٸردٸڭ جاي-كٷيٸنەن تۋعان جوق. بۇل كٷيدە اۋىر ٶكٸنٸش, ٷلكەن كٷرەسكەرلٸك رۋح بار. مەنٸڭ سانامدا جەلبٸرەپ تۇرعان تۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ ەلەستەدٸ. مٸنە, ەشٸم سول ٶڭٸردەگٸ قازاقتىڭ باسىنان ٶتكەن زار-زاماندى كٶرگەن ادام. سوندىقتان «كەڭەس» كٷيٸ حالقىنىڭ كٷرەسكە تولى ٶمٸرٸنەن تۋىنداعان, – دەپ نىق سەنٸممەن ايتتى.
«كەڭەستٸڭ» شىعۋ تاريحى باسقا مازمۇندا بالا كٷنٸمٸزدەن جادىمىزعا جاتتالىپ قالعاندىقتان, تالاس اعانىڭ بۇل ەڭگٸمەسٸنە كٷي جٷرەگٸنە جەتٸپ, بۋىنىنا بەكٸگەن سوڭ, ٶنەر ادامىنا تەن اسقاق سەزٸممەن ەسەرلەنٸپ ايتقان شىعار دەپ سونشالىقتى مەن بەرمەدٸم.
بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن تالاس اعانىڭ ايتقانى جاي عانا بولجام ەمەس, كەرٸسٸنشە تٸرٸسٸنٸڭ تٸلەگٸ, ٶلٸسٸنٸڭ ارۋاعى بار سول جاقتاعى (قىتايداعى) قۇلان ٶرٸستٸ قازاقتىڭ ٶمٸرٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ باسىنان كەشٸرگەن شىنايى تاريحى ەكەندٸگٸنە كٶزٸم جەتتٸ. جاي عانا كٶز جەتكٸزبەدٸم, ناقتىلى دەلەلٸمەن كٶز جەتكٸزدٸم.
ەشٸمگە قايتا ورالۋ
استانادا «قازاق راديوسىندا» جۇمىس ٸستەيمٸن. قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنداعى كٷيشٸلٸك مەكتەپتەرمەن قوسا, بالا جاستان كٶكٸرەگٸمٸزگە قۇيىپ ٶسكەن شىڭجاڭ جەرٸندەگٸ كٷيشٸلٸك ٶنەردٸ دە تىڭدارمان قاۋىمعا تانىستىرساق دەگەن ماقساتپەن بەيسەنبٸ, قايراقباي, ەشٸمدەردٸڭ كٷيلەرٸن قازاق راديوسىنىڭ ەفيرٸنەن بەرٸپ تۇردىق.
2014 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ اياعى بولاتىن, بٸر كٸسٸ قالتا تەلەفونىما قوڭىراۋ شالىپ:
- سٸز اردابيسٸز بە? مەن سٸزدٸڭ تارتقان كٷيلەرٸڭٸز بەن حابارلارىڭىزدى راديودان تىڭداپ, حابارلاسىپ تۇرمىن. ەسٸمٸم – ەلشات. سٸز مەنٸڭ ەشٸم اتامنىڭ كٷيلەرٸن تارتتىڭىز, ەستٸپ قاتتى قۋاندىم. كەلەر اپتانىڭ سەنبٸ كٷنٸ دايىن بولىڭىز, بٸزدٸڭ ٷيگە كەلەسٸز, قالعان ەڭگٸمەنٸ سول كەزدە ايتامىز, - دەپ قىسقا قايىردى.
ۋاعدالاسقان كٷنٸ ەلشات اعانىڭ ٷيٸنە باردىم. تانىسا كەلە ول كٸسٸنٸڭ ەشٸم كٷيشٸنٸڭ نەمەرە ٸنٸسٸ ەكەنٸن بٸلدٸك. ياعني, ەشٸمنٸڭ ەكەسٸ دٷڭشٸ تىڭشى دەگەن كٸسٸمەن بٸر تۋىسادى. دٷڭشٸدەن - ەشٸم, ەۋەلقان, بەكٸر دەگەن ٷش ۇل, بٸر قىز تاراعان. تىڭشىدان – بوجىقان تۋادى. بوجىقاننان – جامالقان, قامبارقان, مىرزاقان, ورازقان تارايدى. مەنٸ ٷيٸنە شاقىرىپ وتىرعان كٸسٸ مىرزاقاننىڭ بالاسى ەلشات ەكەن. وسى ەلشاتتىڭ ەكەسٸ مىرزاقان ٸلە ايماعىنىڭ كٷنەس اۋدانىندا 1919 جىلى دٷنيەگە كەلٸپ, 1940 جىلدارعا قاراي ٷش ايماق ەسكەرٸنٸڭ ساپىندا بولىپ, ەيگٸلٸ شىعىس تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىن جەنە كٷيرەگەنٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەندەردٸڭ بٸرٸ. 1955 جىلى ەلشاتتىڭ 1 جاسىندا مىرزاقاندار وتباسى سوۆەت جەرٸنە قونىس اۋدارىپتى. ەلشات اعامىز ەڭگٸمە ٷستٸندە ەكەسٸ مىرزاقاننىڭ ٷش ايماق تٶڭكەرٸسٸنە قاتىسقانىن دەلەلدەيتٸن شىعىس تٷركٸستان ٷكٸمەتٸنٸڭ مٶرٸ باسىلعان تٷپنۇسقا كۋەلٸكتەرٸمەن قوسا, 1955 جىلى الا كەلگەن اتاسى ەشٸم كٷيشٸنٸڭ فوتولارىن (08.04.1954 دومىبرا ۇستاپ تٷسكەن فوتو سۋرەت), 1953 جىلى 27 قازاندا جارىق كٶرگەن ەشٸمدٸ ارنايى تانىستىرعان شىڭجاڭ گازەتٸنٸڭ تٷپنۇسقاسىن قولىما ۇستاتقاندا, «تالاسبەك اعانىڭ قۇلاعىنا ارۋاق سىبىرلادى ما?» - دەگەن اۋىر ويعا قالدىم. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەشٸم كٷيلەرٸ ەل اراسىنداعى توي-تومالاق, اۋىلدىڭ التى اۋىزى باس قوسقان جيىنداردا شىعارىلعان دەگەن پٸكٸردٸڭ مٷلدەم جاڭساق ەكەنٸن تولىق تٷسٸندٸم. جاراتۋشى مەنٸڭ وسى اقيقاتقا كٶز جەتكٸزەتٸنٸمدٸ الدىن-الا سەزدٸرٸپ, تالاسبەك اعاعا ايان بەرگەن سيياقتى. ول كٸسٸ دەل تاۋىپ ايتقان ەكەن.
سەبەبٸن قاراڭىز, دٷڭشٸنٸڭ بالاسى ەشٸم 1896 جىلى تۋىپ, 1962 جىلى دٷنيەدەن ٶتتٸ. ال تىڭشىنىڭ نەمەرەسٸ ٷش ايماق تٶڭكەرٸسٸنە قاتىسقان مىرزاقان 1919 جىلى تۋىپ, 1955 جىلى سوۆەت جەرٸنە كەتكەن. كەتكەندە دە بەلگٸلٸ سەبەپپەن كەتكەن, ەرينە. سوندا مىرزاقان 40-50 جىلدارى قولىنا قارۋ الىپ الدىڭعى شەپتە بولعان بولسا, سول تۇستا ەشٸم دە قولىنا دومبىراسىن الىپ, ازاتتىق ٷشٸن قان تٶككەن اسىل ەرلەردٸڭ ارمانىن كٷيمەن كٷڭٸرەنتٸپ جىرلادى. مىسالى, ەشٸمنٸڭ سول زۇلمات جىلداردا ٶمٸر سٷرگەن ارداگەر اقىن «تاڭجارىققا ارناۋ» كٷيٸ, «نٷسٸپقان پولكوۆنيككە ارناۋ» كٷيٸ, «بوزتورعايدىڭ شىرىلى», بٸر وقيعانىڭ تٶڭٸرەگٸندە تۋعان جەتٸ تاراۋدان تۇراتىن ەيگٸلٸ «كەڭەس» كٷيلەرٸنٸڭ بەرٸ-بەرٸ دە سول كەزەڭدەگٸ حالىقتىڭ كٶز جاسىنان, كٷرەسكەرلٸك رۋحىنان تۋعان ەكەن. ەشٸم كٷيشٸنٸڭ ەۋلەتٸنە قاتىستى وسى دەرەكتەردٸ قولىما العاندا قايران قالدىم.
كٷي تٸلٸندە بەينەلەۋ...
سونىمەن دەرەۋ تالاسبەك اعاعا بارىپ, مەن-جايدى ايتقانىمدا:
- مەن ساعان ايتتىم عوي, سەندەر ايتىپ جٷرگەن كٷيلەردٸڭ تاريحى باسقا دا, ايتار ويى مٷلدەم باسقا. مىسالعا,ەشٸمنٸڭ «كەڭەسٸن» تارتشى? - دەدٸ. كٷيدٸ باستاپ تارتا بەرٸپ ەم, ەربٸر بۋىنىنداعى ايتىلار ويدى بىلاي تالداي باستادى:
- ماقتانعانىم ەمەس, مەن ٶزٸم كٷيشٸ-دومبىراشى بولعاننان كەيٸن, بٸر نەرسەنٸڭ سوڭىنا تٷسسەم قايتكەن كٷندەدە سول نەرسەنٸڭ شەشٸمٸن اداسپاي تابام. «كەڭەس» دەگەن كٷي قازاقتا كەڭ تاراعان. تٸپتٸ سوۆەت زامانىندا «كەڭەس» دەگەن كٷيلەر بولعان. ول كٷيلەر سول كەڭەس زامانىنا ارنالعان بولۋى كەرەك. سول سيياقتى ۋەلي اعامىز ەكەلگەن كٷيلەردٸڭ بٸرٸ – بەيسەنبٸنٸڭ «كەڭەس» كٷيٸ, تاماشا, ادامعا جۇعىمدى كٷي. بٸراق وسى بەيسەنبٸ مەن ەشٸمنٸڭ «كەڭەسٸنٸڭ» اراسىندا ەلەۋلٸ ايىرماشىلىق بار. ٶيتكەنٸ ەكەۋٸنٸڭ بەينەلەۋ نىساناسى ەكٸ بٶلەك. بەيسەنبٸنٸڭ «كەڭەسٸ» التايداعى بيلەردٸڭ كەڭەسٸندە, انىعىراق ايتساق, تٶرت بيدٸڭ كەڭەسٸندە تارتىلعان كٷي دەيدٸ. بەيسەنبٸنٸڭ زامانىندا التايداعى ەل ٷلكەن تاريحقا ارالاسا قويماعان مامىراجاي تٸرشٸلٸكتە وتىرعان. ەل ٸشٸ تىنىش ازاتتىق, كٷرەس باستالماعان كەز. سوندىقتان بۇل كەزدەگٸ «كەڭەس» كٷيلەرٸ ەل ٸشٸندەگٸ كٷندەلٸكتٸ بولىپ وتىراتىن جەر داۋى, جەسٸر داۋى سيياقتى مەسەلەلەردٸ بەينەلەيدٸ. ال مىنا ەشٸمنٸڭ «كەڭەس» كٷيٸ تۇلعاسى ٶتە بيٸك. ٶزٸم كٷيشٸ رەتٸندە ايتايىن, جالپى ٶنەردە كٶپ نەرسەنٸ بەينەلەۋ ٶتە قيىن. ەدەبيەتتەن مىسال كەلتٸرەيٸن, شىن سۋرەتكەر بەينەلەۋدٸڭ تەسٸلٸن تابادى. موپاسسان دەگەن فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى بار, سول ەدەبيەتتە بٸر تاڭعاجايىپ تەسٸل تاپقان. تابيعات كٶرٸنٸستەرٸن بەينەلەۋ ارقىلى ادامدى ەجۋالايدى. بىلاي قاراعاندا مٷمكٸن ەمەس نەرسە سيياقتى, بٸراق شىن مەنٸندە ايتار ويىن دەل بەينەلەيدٸ. سول سيياقتى ەشٸم كٷي ٶنەرٸنٸڭ شىن سۋرەتكەرٸ. مەن وسى كٷيدٸ العاش سەنەن ەستٸگەننەن باستاپ, بٸر دەرتكە شالدىقتىم. ياعني, مۋزىكادا ادام ايتسا نانعىسىز مىناداي بٸر قىزىق جاعداي بولادى. ايتار ويى ارىدا جاتقان, ەستەتيكالىق مەنٸ جوعارى بٸر ەۋەندەر بولادى. سول ەۋەن ادامنىڭ ساناسىنا كٸرٸپ السا, شىقپاي قويادى. ول تٸپتٸ سول اداممەن كٶرگە بٸرگە كٸرەدٸ. ەرينە, كٷيمەن اۋىراسىڭ, تەتتٸمبەتتٸڭ «كٶكەيتەستٸسٸ» دە ايلار بويى مەنٸڭ باسىمدا جٷردٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ ٷيرەندٸم. قولىڭا كٷي كٶشكەننەن كەيٸن, ۋاقىت ٶتە كەلە سانادان ۇمىتىلا باستايدى. بٸراق قولىڭدا تۇرادى, قولدىڭ ٶزٸنٸڭ ساناسى بار, ۇيىقتاپ جاتىپ تا دومبىرانى تارتىپ بەرە الاسىڭ. مەن مىنا ەشٸمنٸڭ «كەڭەسٸن» تىڭداعالى بەرٸ, كٷندٸز-تٷنٸ باسىمدا شەرتٸلەدٸ دە تۇرادى. سوندا ارۋاقتار وسىنىڭ جۇمباعىن سەن عانا شەشە الاسىڭ دەپ تۇرعانداي بولادى. سونىمەن تىڭداي-تىڭداي اقىرى سانامدا جەلبٸرەپ تۇرعان تۋدىڭ سۋرەتٸ شىقتى. سودان بارىپ تٷسٸنٸپ جەتتٸم. بۇل ەشقاندايدا اۋىلداعى كەمپٸر-شالدىڭ جاي-كٷيٸ ەمەس, ەشٸم تەتتٸمبەتتٸ تىڭدادى ما, بٸلمەيمٸن, ەشٸمنٸڭ «كەڭەسٸنٸڭ» باسى مەن تەتتٸمبەتتٸڭ «بىلقىلداعىنىڭ» باسى ۇقسايدى. ەكەۋٸنٸڭ ەۋەنٸ بٸر, ىرعاعى باسقا. ونى نەگە ايتىپ وتىرمىن. تەتتٸمبەتتٸڭ «بىلقىلداعىنداعى» باستاپقى ەۋەن ول ساليقالىلىقتى, كٶشەلٸلٸكتٸ بەينەلەيدٸ. كٷي قۇنانبايدىڭ شەشەسٸ زەرەنٸڭ كەمەڭگەر تۇلعاسىنا ارنالعان. ال ەشٸمنٸڭ «كەڭەسٸندەگٸ» ايتار وي باسقا. ەشٸمنٸڭ كٷيلەرٸندەگٸ بەينەلەۋ ەدٸستەرٸ قىرعىزدىڭ جىرلارىندا, يراننىڭ مۋزىكاسىندا كەزدەسەتٸن بەينەلەۋدٸڭ اسا قيىن تەسٸلٸ سانالادى. ياعني, كٷرەسكەرلٸككە تولى رۋحتى, جەلبٸرەپ تۇرعان تۋدى بەينەلەيدٸ. ال قازاق كٷيلەرٸندە ادامنىڭ ٶكٸنٸشٸن بەينەلەۋ اسا قيىن. ەشٸم ٶز كٷيلەرٸندە ادامنىڭ ٶكٸنٸشٸن شەرتٸپ كەلە جاتىپ اۋىر كٸدٸرٸس, دىبىستى سوزىپ الۋ تەسٸلٸ ارقىلى شەبەر بەينەلەپ وتىر. بۇل تەسٸل قىرعىزدىڭ «ناسيحات» دەگەن جىرلارىندا, ەزٸربايجان مەن يراننىڭ ەرلٸك شەجٸرەسٸن جىرلايتىن «مىرزا گٷسەيٸن» دەگەن ۇلى كٷيٸ بار, سوندا وسىنداي تەسٸل پايدالانىلعان. سوندىقتان ەشٸمنٸڭ «كەڭەس» كٷيٸنٸڭ ايتار ويى ٶزٸ تۋعان ٶلكەدەگٸ حالىقتىڭ ەرلٸك تاريحىنان سىر شەرتەدٸ.
بٸزدٸڭ قازٸرگٸ مۋزىكاتانۋ سالاسىنىڭ ەڭ ولقى جەرٸ, كٷي تەك وسى قازاقستان جەرٸندە عانا پايدا بولىپ, باسقا جەردە بولماعان سيياقتى سىڭارجاقتى تٷسٸنٸكپەن قارايدى. ال انا جاقتا (قىتايدا) ٷلكەن ەل بار ەكەنٸن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. بٸزدٸڭ مۋزىكا زەرتتەۋ عىلىمى مەنٸڭشە بۇرىلىپ, سول جاققا بارىپ ارنايى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ كەرەك. ارعى بەت, بەرگٸ بەت دەگەندٸ قويۋ كەرەك. تەك شارتتى شەكارا عانا بار, ٶنەردە شەك-شەكارا بولمايدى - دەپ «كەڭەستٸ» شەرتٸپ بولعانىمشا, ەربٸر بۋىنىنىڭ ايتار ويىنا توقتالىپ, تالداپ بەردٸ.
[caption id="attachment_13840" align="alignleft" width="370"]
كەكٸلباەۆ بايلامى
تالاسبەك اعامىزدىڭ كەمەڭگەر تۇلعاسى, ۇستازدىق ۇلاعاتى تەك ماعان عانا ەمەس, تۋىپ ٶسكەن ٶلكەمنٸڭ ٶنەرٸنٸڭ ٸشٸنە بٷككەن سىرىن وسىلاي اشىپ بەردٸ. سونداي-اق سول كٶمۋلٸ جاتقان ٶنەرگە قىزمەت ەتۋٸمە شىنايى جول سٸلتەدٸ.
2013 جىلدىڭ باسىندا, الاشتىڭ ارداقتى ۇلى, مارقۇم ەبٸش كەكٸلبايۇلىنان, ٶزٸنٸڭ بالالىق شاعى ٶتكەن ٶلكەدەگٸ كٷي ٶنەرٸ تۋرالى سۇحبات العانىمدا:
- ەن بايقۇس نە كٶرمەدٸ, بىت-شىت قىلىپ تەكسٸن ٶزگەرتتٸ, ەنگە ٸستەمەگەن قييانات قالمادى. ال كٷيگە اسا قاتتى قييانات جاساي المادى. سەبەبٸ, قاي زاماندا دا كٷيدٸڭ ٸشٸنە بويلاپ كٸرەر تٷسٸنٸك, رۋح كٶپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەدٸ دە, كەلە بەرمەيدٸ. مىقتاعاندا اتى مەن تاريحىن عانا ٶزگەرتە الدى. ال زەردەسٸ بار بولاشاق جاس ۇرپاق قيياناتقا ۇشىراعان كٷيلەردٸڭ سارىن-سازىنان, تولىق تارتىلعان فاكتۋراسىنان اتى مەن تاريحىن تٷگەندەپ الادى. قاي عاسىردا بولماسىن قازاقتا سٶز ارالاسپاعان, بىلشىل ارالاسپاعان ساپ مۇراسى ول كٷي دەر ەدٸم, - دەپ ەدٸ.
ەبٸش اعامىز ايتقانداي, تاريحى مەن تاقىرىبى ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان ەشٸم كٷيلەرٸنٸڭ شىنايى كەلبەتٸن تٷگەندەۋ بٷگٸنگٸ بٸزدەرگە مٸندەت.
«كەربالاقتىڭ» تاعدىرى
قۇرمەتتٸ وقىرمان, تالاسبەك اعامەن ٶزٸم كۋە بولعان جەنە بٸر وقيعانى ايتا كەتەيٸن.
بٸردە تالاسبەك اعا ۇستازى جٷنٸسبايدى تاعى ەسكە الدى.
- اتام بٸر وتىرعاندا 70-80 كٷيدٸ تارتىپ شىعۋشى ەدٸ. بٸرازىن ٷيرەنٸپ قالدىم. جاس بولدىق. ول زاماندا جازىپ الاتىن دىبىس العىش تا تاپشى. امال قانشا, كٶپ كٷيلەر اتاممەن بٸرگە كەتتٸ, – دەپ ٶكٸندٸ.
اتاسىنىڭ ارۋاعى اماناتتادى ما, تالاسبەك اعامىز كەتبۇعانىڭ «قاراالا بەلدٸك مويىندا, ساۋعا, شىڭعىس, ساۋعا», تەتتٸمبەتتٸڭ «الشاعىر-شاعان» سيياقتى ەرقايسىسى قازاقتىڭ تاريحىنان سىر شەرتكەن كٷيلەردٸ قايتا تٸرٸلتتٸ. سونداي كٷيلەردٸڭ بٸرٸ بايجٸگٸتتٸڭ «كەربالاق» دەگەن كٷيٸ.
2013جىلدىڭ تامىز ايلارى بولاتىن, تالاسبەك اعا حابارلاسىپ:
- اردابي, تٷسٸمدە اتام ماعان بايجٸگٸتتٸڭ «كەربالاق» دەگەن كٷيٸن ٷيرەتتٸ, سول كٷيدٸ سەن تەز ٷيرەنٸپ الۋىڭ كەرەك – دەدٸ.
مەن ەكٸ مەرتە بارىپ, تولىق ٷيرەنٸپ الدىم. سارىنى بايجٸگٸتتٸڭ «كٶكبالاعىنا» جاقىنداۋ, ەدەمٸ كٷي. دەل وسى ۋاقىتتا حان ابىلايدىڭ 300 جىلدىعى ەل بولىپ تويلانىپ جاتقان. مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن نەسٸپبەك ايتۇلى حابارلاسىپ:
- اردابي, قىتايدىڭ تارباعاتاي ايماعىنان ابىلايدىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى بازاربەك ىبىرايىمۇلى دەگەن اعاڭ كەلدٸ. قازاق راديوسىنىڭ تٸكەلەي تولقىنىندا حان ابىلايعا بايلانىستى سۇحبات بولادى. سەن بٸزبەن بٸرگە بارىپ, بايجٸگٸتتەن بٸرەر كٷي ورىنداپ بەر, – دەدٸ.
سول سۇحباتتا تالاسبەك اعادان جاڭادان ٷيرەنگەن «كەربالاقتى» تارتىپ بەردٸم. تاكەڭ ەستٸپ قۋانىپ قالدى.
سول تاريحي شارانىڭ قارساڭى بولاتىن, بٸر كٷنٸ تاكەڭ مەنٸ شاقىرىپ الىپ:
- سەن مەنەن بايجٸگٸتتٸڭ «اعاش اتىنىڭ» تٶرت تاراۋىن ٷيرەندٸڭ. مەن نەگٸزٸ اتامنان بۇل كٷيدٸڭ بەس تاراۋىن ٷيرەنگەم. سوڭعى بٸر تاراۋىن قازٸر ۇمىتىپ قالدىم. 80 جىلدارى الماتىداعى ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتارى مۋزەيٸندە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸمدە, كٷيشٸ ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ «اعاش اتتىڭ» بەس تاراۋىن نوتاعا تٷسٸرگەن. مەن سول نوتانى الدىرايىن, سەن ۇمىت بولعان بٸر تاراۋىن ٷيرەنٸپ ال, - دەدٸ.
ون كٷندەي ۋاقىت ٶتكەن سوڭ, نوتا كەلدٸ. ەندٸ مىنا قىزىققا قاراڭىز, تالاسبەك اعا ماعان «كەربالاق» دەپ ٷيرەتكەن كٷيٸ, بٸز ٸزدەگەن «اعاش اتتىڭ» بەسٸنشٸ تاراۋى بولىپ شىقتى. تالاس اعا تەك اتىنان عانا جاڭىلعان. ال كٷيدٸڭ تولىق فاكتۋراسى نوتادا ايناقاتەسٸز تۇر. تالاس اعاعا حابارلاسىپ:
- سٸز تەك كٷيدٸڭ اتىنان عانا جاڭىلعانسىز, ماعان ٷيرەتكەن «كەربالاعىڭىز» مىنا نوتادا «اعاش اتتىڭ» بەسٸنشٸ تاراۋى ەكەن. وي, اللا! وسى كٷيدٸڭ سٸزدٸڭ تٷسٸڭٸزگە كٸرٸپ, قايتا تٷلەگەنٸنە قاتتى تاڭعالىپ وتىرمىن, اعا – دەدٸم.
- يا, كەتبۇعانىڭ «ساۋعا», تەتتٸمبەتتٸڭ «الشاعىر-شاعانى» وسى سيياقتى بٸرنەشە كٷيلەردٸ تٷننٸڭ بٸر ۋاعىندا شىرت ۇيقىدا جاتقانىمدا اتام شەرتٸپ ٷيرەتٸپ جاتادى, شىنىمدى ايتسام سوندا شالبار كييۋگە دە ٷلگەرمەي, دومبىرام مەن كٸشكەنە ديكتافونعا ەزەر جەتەم. مٸنە, وسىلاي تٸرٸلدٸ بۇل كٷيلەر. وسى كٷيلەر قايتا ورالعاندا قۋانعانىمنان جىلاعان كٷندەرٸم بولدى. وعان زيرا جەڭگەڭ كۋە. ٶزٸمدە تاڭعالام, – دەدٸ.
قۇرمەتتٸ وقىرمان, مەن بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن. تالاسبەك اعانىڭ سٶزٸمەن ايتسام, ەسەيمەگەن كٷيٸ قارتايعان, «وقىعام جوقتار» تەك ەدەبيەتتٸڭ ماڭايىندا عانا جٷرگەن جوق. ولار ٶنەردٸڭ, ناقتىراق ايتساق, كٷيشٸلٸك-ەنشٸلٸك ٶنەردٸڭ تٶڭٸرەگٸندە دە جەتٸپ ارتىلادى. جاس بولسام دا تالاي پىسىقتاردى كٶردٸم. تالاسبەك اعانىڭ تٸرشٸلٸگٸندە سىيلاس دوس, قيماس شەكٸرت بولىپ, اعالاپ-جاعالاپ, ٶز پايدالارىنا كەرەگٸن العان سوڭ نەمەسە الا الماي, كٶزٸ كەتكەن سوڭ, «بۇل تالاسبەك بەرٸن ويدان شىعارعان, ونداي كٷي بولماعان», - دەگەن ارزان اۋىز سٶزدٸ ساپىرىپ, جەر باسىپ جٷرگەندەر قانشاما. ال مەنٸڭ ايتىپ وتىرعاندارىم, «اللا تاعالانىڭ اق جولى, پايعامباردىڭ حاق جولى» دەمەي-اق قويايىن, شەكٸرت بولعان از-كەم ۋاقىتتاعى ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ, يمانداي ۇيىعان شىندىعىم.
تالاسبەكتٸڭ دومبىراسى
تالاسبەك اعامىزدىڭ ەل بٸلە بەرمەيتٸن جەنە بٸر قاسيەتٸ– دومبىرا جاساۋدىڭ شەبەرٸ ەدٸ. ٶز اۋزىنان ەستٸگەنٸم, قازاقتىڭ جەزتاڭداي ەنشٸلەرٸ كەشەگٸ جەنٸبەك كەرمەنوۆ, مەدەنيەت ەشەكەەۆتەر تاكەڭ جاساعان قالاق دومىرانى ۇناتىپ ۇستاعان. بالا كٷنٸندە اۋىلدىڭ ابىز قارتتارىنىڭ دومبىراسىنىڭ ٷنٸ جٷرەگٸندە قالعاندىقتان شىعار, قازاقى دىبىس ٸزدەپ, كٶبٸندە شىعىس پەن ارقا ٶڭٸرٸندەگٸ ەسكٸ ٷلگٸلەرگە نەگٸزدەپ, قالاق دومبىرالاردى جاساعان. بٸزگە بەلگٸلٸ شەبەرلەردٸڭ دومبىرالارىنا ۇقسامايتىن بٸر ەرەكشەلٸگٸ, تالاسبەك اعا جاساعان دومبىراسىنىڭ قاقپاعىن شاناق جاعىنان جاپقان. ياعني دومبىراسىنىڭ الدىڭعى بەت قاقپاعى شاناق جاعىنان باستاپ ويىپ (شاۋىپ) بٸتەۋ كٷيندە شىعارىلىپ, بەت قاقپاقتىڭ ورنىنا جابىلاتىن تاقتايشانى شاناق جاعىنان جاۋىپ وتىرعان. مٸنە وسىنداي ەدٸسپەن جاساعان دومبىراسى الماتىداعى ىقىلاس اتىنداعى حىالىق مۋزىكالىق اساپتارى مۋزەيٸنٸڭ قورىنا الىنىپ, 2016 جىلدىڭ 30 ناۋرىز كٷنٸ «كٷيشٸ, جازۋشى تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ دومبىراسى مۋزەي ساحناسىندا» دەگەن تاقىرىپتا ٷلكەن كونتسەرتتٸك كەش نەگٸزٸندە سالتاناتتى تٷردە مۋزەي قورىنا تابىس ەتٸلمەكشٸ.
وسى ورايدا ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اساپتارى مۋزەيٸنٸڭ اتقارىپ جاتقان يگٸ جۇمىستارىنىڭ بٸر پاراسىن ايتا كەتۋدٸ جٶن كٶردٸك. قازاقتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنە ٶشپەس ەڭبەك ەتكەن, ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن 1981 جىلى قۇرىلعان مۋزەي قورى, تەۋەلسٸزدٸككە دەيٸنگٸ جىلداردا كٶپتەگەن تاريحي قۇندى ۇلتتىق اسپاپتارىمىزبەن تولىققانى بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ. ال 2015 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي مۋزەي باسشىلىعىنىڭ شىنايى جاناشىرلىعىمەن, قازاق ٶنەرٸنٸڭ مارقاسقالارى سەدۋاقاس بالماعامبەتوۆ, ۋەلي بەكەنوۆ, دەنەش راقىشوۆ, جاقسىلىق مىرقاەۆ, بازارالى مٷپتەكەەۆ سيياقتى تۇلعالاردىڭ ٶز قولىمەن ۇستاعان اسپاپتارى مۋزەي قورىنا الىندى. تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ دومبىراسى دا, وسى يگٸ ٸستٸڭ ارقاسىندا ٶز ورنىن تاپتى.
«ٸزدەلۋشٸ ەرۋاق قانشا مٷبەرەك بولسا, اللا تاعالا ونىڭ ٸزدەۋشٸسٸن دە سونداي قۇدٸرەتتٸ ەتٸپ جاراتادى» دەگەندەي, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ جاراتۋشى سىيلاعان قازاق رۋحانيياتىنىڭ ناعىز جوقتاۋشىسى ەدٸ. بٸزدٸڭ ايتىپ وتىرعانىمىز, تەكەڭنٸڭ شىنايى كەلبەتٸنٸڭ بٸر عانا قىرى. ال تەكەڭنٸڭ شىنايى بولمىسىن, بەرگەنٸنەن بەرەرٸ كٶپ, ەلٸ جارىققا شىقپاعان (10 تومنان كٶپ) جازبالارىنان بٸلەمٸز دەپ, زەردەلٸ وقىرمانىڭ كٷتٸپ جٷرگەنٸ حاق.
"الماتى اقشامى"
اردابي مەۋلەتۇلى, كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ
