سونشالىق قيىن تاعدىرمەن كەلگەن ازاتتىقتىڭ اق تاڭى ەرتە اتقان جوق. جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ باسىمىزعا تٶنٸپ, «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» زاماندى دا ٶتكەردٸك. ەل مٷددەسٸندەگٸ ەڭ اۋىر كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸ – الاش ارىستارى ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭ.
«الاش» سٶزٸنٸڭ تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸ بٸلدٸرەتٸن ماعىناسى «باۋىرلاس», «قانداس», «اتالاس». سونداي-اق, «الاش», «قازاق» سٶزدەرٸ ٶزارا تەڭ ماعىنادا جۇمسالىپ, ەكٸ سٶز دە «ەركٸن», «ازات» دەگەن ۇعىمدى بەرەدٸ.
سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەرٸ قانشاما قيىن كەزەڭدەردٸ باستان ٶتكەرگەن حالقىمىزدىڭ ازات ەل ەكەندٸگٸن ماقتانىشپەن ەسكە سالادى. كەرۋەنگە مٸنگەن كەمەل تاريحىمىزدىڭ ٸرگەتاسىن قالاعان, ۇلتىمىزعا ادال قىزمەت ەتكەن, رۋحى بيٸك الاش زييالىلارىنىڭ ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە.
قانىن دا, تەرٸن دە تٶگٸپ, جان اياماي كٷرەسٸپ, ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن پارىز بەن نامىستى العا قويىپ, ٶلٸمگە باس تٸككەن نار بوزداقتاردىڭ ەرەن ەڭبەگٸ ەل بولىپ قالىپتاسۋ جولىنداعى باعا جەتپەس قۇندىلىق. حالىق ٷشٸن, ۇلت ٷشٸن ٶلشەۋسٸز قىمبات نەرسە – ەركٸندٸك, ازاتتىق, ەگەمەندٸك.
ەلٸنٸڭ ەشكٸمگە تەۋەلدٸ بولماي, قىزدارىنىڭ كٶكتەن قۇيعان جاۋىن بولعان كٶز جاسىنىڭ ارايلاپ اتقان كٷندەي بولۋىنا, ەرلەرٸنٸڭ تىنىش زاماندا عۇمىر كەشٸپ, وتباسىنا قورعان بولىپ, بەيكٷنە سەبيلەردٸڭ بەيبٸتشٸلٸك ٶمٸر سٷرۋٸ جولىندا الاش زييالىلارىنىڭ تٶككەن تەرٸ مەن قانى تەڭدەسٸ جوق ۇلىلىق. قازاقتىق قاندى تٸرٸلتٸپ, ادامدىق سانانى وياتقان جاسىن وتىن جاققان ۇلت كٶسەمدەرٸ جالىندى جٸگەر سىيلايدى.
سول ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن ەشنەرسەدەن تايىنعان جوق, تٸپتٸ ٶز ٶمٸرلەرٸن قيدى. الاش وردانىڭ بەلدٸ ٶكٸلدەرٸ بٸرٸگٸپ, ارتىنان ەرگەن ازاماتتارعا دۇرىس جول سٸلتەپ, ادالدىققا ٷيرەتتٸ. ادامزاتتىڭ ارىنا اسىل رۋح سەبەتٸن التىن ەرٸپپەن جازىلعان ەستٸ سٶزدەرٸ مەن ەڭبەكتەرٸ قانى دا جانى دا قازاق بولعان ۇرپاعىنا ارنالىپ جازىلعان كەمەڭگەر وي, جٸگەرلٸ جالىن ٸسپەتتەس.
ۇلت كٶسەمدەرٸ تۋرالى كٶپتەگەن تىڭ مەلٸمەتتەر جوعالىپ, ەڭبەكتەرٸ اششى زٸلدٸڭ كەسٸرٸنەن وتقا جانىپ, كٷل بولعان, تٸپتٸ تۇتىنعان بۇيىمدارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ ساقتالماعان. پيعىلى ارام, دٷنيەدەگٸ ەڭ اۋىر جازانى ويلاپ تاپقان قانىپەزەر سارى جىلاندار ۇلتىمىز ٷشٸن قۇنى جوعارى قۇندىلىقتاردى مەڭگٸ جويىپ جٸبەرگەن.
دەگەنمەن, ساقتالىپ قالعان مەلٸمەتتەر ٶز باعاسىن مەڭگٸ جوعارى ۇستاپ تۇر. الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانىنا قاراستى جاڭالىق اۋىلىندا ورنالاسقان «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا» ارنالعان مۇراجاي – ەل ٷشٸن ەڭ باستى اسىل قازىنامىز. سٸلتٸدەي تىنىپ تۇرعان بۇل مەكەن – جازىقسىز اتىلعان نار تۇلعالارى جەرلەنگەن ورىن.
مۇراجايدىڭ ەكسپوزيتسييالىق زالىندا قامتىلعان نەرسەلەر: ۇلت زييالىلارى تۋرالى تىڭ مەلٸمەتتەر, حاتتار, سۋرەتتەر, قاي كٷنٸ اتىلعاندىعى مەن جارىق كٶرگەن ەڭبەكتەرٸ, سونىمەن قاتار جازىقسىز جازالانعانداردىڭ كٶمٸلگەن جەرٸنەن تابىلعان زاتتار, اتاپ ايتقاندا, دٷربٸ, قوبديشا, كٶزەينەك, اسپالى شام, تەرٸدەن جاسالعان اياق كيٸمنٸڭ قالدىقتارى, قالتا ساعاتى, قوبديشا. تاس تاقتادا ويىلىپ جازىلعان 4125 ساياسي-قۋعىن سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ ەسٸمدەرٸ, ولار تۋرالى جازىلعان دەرەكقوردى كٶرگەندە كٶڭٸل جابىرقاۋ تارتىپ, جٷرەك سىزداماي قويمايدى.
دەرەكقورداعى مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, زييالىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ 1937-1938 جىلدارى اقشۇناق ايازدا, قاھارلى كٷندە اتىلعان. بٸر عانا وق تالاي جاننىڭ عۇمىرىن قيىپ, مەڭگٸ ورالماس مەكەنگە اتتاندىردى. دەل سول وق قالدىقتارى دا مۇراجايدا ساقتاۋلى. تەلەگەي تەڭٸز تالانت يەلەرٸنٸڭ سٷيەكتەرٸ جاتقان كەڭ جازىق دالانى كٶرگەندە, ٶمٸر بويى بٸلگٸر سانالى, قاجىماس قايراتتى بولعان, سىن ساعاتتا شىداس بەرگەن زييالى قاۋىمداردىڭ ٶلٸمنەن دە جاسقانباي, بۇقپاي قارسى تۇرىپ, دانالىق قايراتىنان ايىرىلماعاندىعى سەزٸلەدٸ.
ٶمٸرلٸك ازىق بولاتىن, رۋحىڭدى اسقاقتاتىپ, جٸگەرٸڭدٸ شىڭدايتىن كيەلٸ مەكەنگە اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ 4-كۋرس, 402-توبىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور قاسەنوۆ ەرلان اعايدىڭ كٶش باستاۋىمەن بارىپ, بويىمىزدى قۇيىن سەزٸم بيلەپ, نامىسىمىز جٸگەرلەنٸپ, تانىم كٶكجيەگٸمٸز جاڭا بەلەسكە كٶتەرٸلدٸ. شەكٸرتٸ ٷشٸن «ٶزٸنٸڭ ۋاقىتىن اياماي, ٶزگەنٸڭ ۋاقىتىن ايالاي بٸلگەن» ادامزاتتىڭ اسىلى بولعان ەرلان سلامبەكۇلىنا العىس بٸلدٸرەمٸن. ەلٸمٸزدە ەرلان اعايداي ۇستازدار كٶبەيسە, سانالى ۇرپاقتىڭ ساناسىنىڭ جاڭعىرارى سٶزسٸز انىق.
ەرەن ەڭبەگٸن سٸڭٸرٸپ, ەر قازاقتىڭ ساناسىن بيٸككە كٶتەرٸپ, ۇلتتىق نامىسىمىزدى ەشنەرسەگە ايىرباستاماۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەتكەن, ۇلتىمىزدىڭ باسىنا باق بوپ قونعان, قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالىپتاسۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸن سالعان, ۇرپاق ٷشٸن جانىن قيعان رۋحى بيٸك تۇلعالارامىزدىڭ اسقاق ەسٸمدەرٸ الاش جادىندا مەڭگٸ ساقتالىپ, جاڭعىرۋى تيٸس. جاڭالىق اۋىلىندا ورنالاسقان مۇراجايعا ات باسىن بۇرىپ, ٶز كٶزٸڭمەن كٶرٸپ, ۇلتتىق رۋحتى سەزٸنە الۋدىڭ ٶزٸ ۇلتقا قوسقان ٷلەس دەپ بٸلەمٸن. بۇل ۇلت ۇستازدارىنىڭ الدىنداعى ارمان ەتكەن ۇرپاقتارىنىڭ پارىزى مەن قارىزى. جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى ايتپاقشى: «ەستەرٸڭٸزدە بولسىن: قارا حالىقتىڭ مەدەنيەتتٸ بولۋىنان مەدەنيەتتٸ كٸسٸنٸڭ قازاق بولۋى قيىن, بالاسىنا وسى باستان ۇلت رۋحىن سٸڭٸرٸپ, قازاق ٶمٸرٸنە جاقىنداتىپ تەربيەلەۋ كەرەك. ورىس تەربيەسٸن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرٸ بولا المايدى. قازاققا ايۋداي اقىرعان شەنەۋنٸك تابىلۋى وڭاي; ەرٸنبەي-جالىقپاي, باقىرماي, شاقىرماي ٸس بٸتٸرەتٸن, تەرٸسٸ قالىڭ كٶنبٸس, تاباندى قىزمەتكەر تابىلۋى قيىن. قازاققا زور كەۋدە اقسٷيەكتٸڭ, اقشا جەگٸش جالتىراۋىق شەنەۋنٸكتٸڭ, سۇلۋ سٶزدٸ, قۇرعاق بەكتٸڭ كەرەگٸ جوق; ادال كٷشٸمەن ٶگٸزدەي ٶرگە سٷيرەيتٸن جۇمىسشى كەرەك».
اقنيەت تٸلەۋبەك, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دٸڭ 4 كۋرس ستۋدەنتٸ
