بٸرٸنشٸدەن, قازاقستان وسى ۇيىمعا مٷشە بولۋ ارقىلى شەكارالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك الاتىنى بەلگٸلٸ. ەكٸنشٸدەن, ەلٸمٸز ۇيىمعا مٷشە ەلدەردٸڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانا وتىرىپ, قازاق جەرٸ ارقىلى ەتەتٸن ناركوترافيكتٸڭ جولىن كەسۋگە مٷمكٸندٸككە يە بولادى.
اۋعانستاننان كەلەتٸن ەسٸرتكٸ اعىنىن توقتاتۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ جەكەدارا كٷرەسۋٸ مٷمكٸن ەمەس. قازاق جەرٸن كٶكتەي ەتەتٸن ەسٸرتكٸنٸڭ بٸراز بٶلٸگٸ ەلٸمٸزدە قالىپ, جاستاردى ۋلايتىنى جاسىرىن ەمەس.
سوندىقتان رەسمي استانا شانحاي ۇيىمىنا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەسٸرتكٸ تاسىمالىنا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمدەرٸن پايدالانا وتىرىپ, بۇل ٸندەتتٸڭ تامىرىنا بالتا شابۋى قاجەت.
سوڭعى دەرەكتەرگە كٶز سالساق, قازاقستاندا ونداعان مىڭنان استام ادام تٷرلٸ ەسٸرتكٸلٸك زاتتاردى پايدالاناتىنى مەلٸم بولىپ وتىر. 20 ميلليونعا جۋىق حالقى بار ەل ٷشٸن بۇل بەي-جاي قارايتىن مەلٸمەت ەمەس. قازاقستاننىڭ ەسٸرتكٸ دەلٸزٸنەن ونى تۇتىنۋشى ەلگە اينالىپ بارا جاتقانى بيلٸكتٸ قاتتى الاڭداتىپ وتىر. سوندىقتان شىۇ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, ەسٸرتكٸ اعىنىنا توسقاۋىل قويساق, بٸز ٷشٸن ٷلكەن جەتٸستٸك بولار ەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقستاننىڭ شىۇ-ىنا مٷشە بولۋىنىڭ گەوستراتەگييالىق ماڭىزى بار. قازاق ەلٸ ٷلكەن مەملەكەتتەردٸڭ مٷددەسٸ توعىسقان نٷكتەدە ورنالاسقان. سول سەبەپتٸ, قازاقستان كٶرشٸلەرٸمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋى تيٸس. بٸزدٸڭ شىۇ-نا مٷشەلٸگٸمٸز – ەلٸمٸزدٸڭ كاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ كەپٸلٸ بولماق. بٷگٸندە وسى ۇيىمنىڭ باستى ويىنشىلارى قىتاي مەن رەسەي بٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە كەپٸلدٸك بەرٸپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا ۇيىمنىڭ قازاق ەلٸ ٷشٸن ماڭىزى زور.
قوس دەرجاۆا رەسمي استانانى ٶزدەرٸنٸڭ ستراتەگييالىق وداقتاسى ساناپ جٷر. تٸپتٸ, قىتاي مەن رەسەي قازاقستاننىڭ 2010 جىلعى ەىقۇ-عا نا ەرەكشە قولداۋ بٸلدٸرگەنٸن بٸلەمٸز. بٸزدٸڭ ەۋرووداقپەن تەرريتوريياسىنان تىسقارى جاتىپ, ەىقۇ-نىڭ تٸزگٸنٸن قولعا الۋمىزعا, بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك گەوساياساتتا شوقتىعى بيٸك ەكٸ ەلمەن تيٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتقانى سەبەپشٸ بولعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. ەگەر بٸز اينالامىزداعى كٶرشٸلەرٸمٸزبەن دۇرىس ساياسي قارىم-قاتىناس ورناتا الماعانىمىزدا, ەۋرووداق جارتى ەلەمنٸڭ تىنىشتىعىنا جاۋاپكەر بولىپ وتىرعان ۇيىمنىڭ تٸزگٸنٸن بٸزگە ۇستاتپاس ەدٸ.
ەلەمدەگٸ ساياسي جاعدايلاردى بايىپتاپ سارالاعان ادام, بۇل سۇراقتىڭ لوگيكالىك تۇرعىدان دۇرىستىعىنا كٶز جەتكٸزەتٸنٸ انىق. دەگەنمەن, بۇل بولاشاقتىڭ ەنشٸسٸندەگٸ شارۋا.
قازٸرگٸ تاڭدا شىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك شارتى ۇيىمىنا (ۇقشۇ) مٷشە ەكەنٸن ۇمىتپاعانىمىز جٶن. سوندىقتان جاقىن كٷندەرٸ شىم ەسكەري ۇيىمعا اينالىپ, ناتو-عا قارسى تۇرادى دەپ پايىمداۋ ارتىقتاۋ بولارى انىق.
سوڭعى ۋاقىتتارى شانحاي ۇيىمىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن جيٸ كەتەرۋٸ دە وسىنداي ويلاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشٸ بولۋى مٷمكٸن. قايتا ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەر شىۇ-نىڭ اياسىندا ەكونوميكا لىق ىنتىماقتاستىقتى ٶركەندەتۋگە باسا مەن بەرٸپ وتىر.
ەسكەري-ستراتەگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ دامىتۋ, سەنٸمدٸلٸك شارالارىن نىعايتۋ مەسەلەلەرٸ شىۇ-نىڭ ەسكەري ۇيىمعا اينالۋىنا تٷرتكٸ بولاتىن سەبەپ ەمەس. تٸپتٸ, مۇنداي مەسەلە رەسمي ساياساتتا مٷلدە كٶتەرٸلٸپ وتىرعان جوق. شانحاي ۇيىمىنىڭ 2005 جىلى 5 شٸلدەدە استانادا ٶتكەن سامميتٸندە العاش رەت اقش-قا كٸندٸك ازييادان ەسكەري بازالارىن الىپ كەتۋ تۋرالى شارت قويىلعاننان كەيٸن شانحاي ۇيىمىن ناتو-عا قارسى قويۋشىلار بوي كٶرسەتە باستاعانى بەلگٸلٸ.
سول كەزدە ٶزبەكستان اقش-قا حانابادتاعى ەسكەري بازاسىن ەكەتۋگە التى اي ۋاقىت بەرگەنٸ ەسٸمٸزدە. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ – اقش ەندٸجان وقيعاسى كەزٸندە رەسمي تاشكەنتتٸ ايىپتى دەپ تاپقان ەدٸ.
قازٸر ورتالىق ازييا ەلدەرٸ يسلام ەكسترەميستەرٸنەن قاتتى سەسكەنٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. قازاق «جەل سوقپاسا شٶپتٸڭ باسى قيمىلدامايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. يسلام ەكسترەميستەرٸنٸڭ كٶرشٸلەس ٶزبەكستان مەن تەجٸكستاننىڭ مازاسىن قاشىرۋى – ايماقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن قايتا قاراۋعا مەجبٷرلەپ وتىر. وسى رەتتە لاڭكەستٸك توپتاردىڭ بٸرنەشە مەملەكەتتەن شىققان ترانسۇلتتىق ۇيىمدار ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ كٶزدەگەن ساياسي ماقساتتارى بار. سوندىقتان شىۇ-نىڭ بەلدٸ مٷشەلەرٸ رەسەي جەنە قىتايدىڭ سودىرلارمەن كٷرەستەگٸ ٸس-تەجريبەسٸنەن ٷلگٸ الىپ, ونى كەدەگە جاراتۋدان قاشپاۋىمىز كەرەك.
بۇدان باسقا قازاقستاننىڭ جاعراپييالىق تۇرعىدان قىتاي مەن رەسەيدٸڭ ورتاسىندا ورنالاسۋى ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ويىنشىلىق قابٸلەتٸنٸڭ تانىلۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸن ەسكەرۋمٸز كەرەك. رەسەي مەن قىتايدىڭ كەي كەزدەرٸ بٸر مەسەلەگە بولا قىزىلشەكە بولىپ ايتىسىپ جاتاتىن كەزدەرٸ بولادى.
سول كەزدە قازاقستان ساياسي ويىنشىلىق قابٸلەتٸن كٶرسەتٸپ, ٶزٸنٸڭ ۇپايىن تٷگەندەپ الۋى تيٸس. ال ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا شىۇ-ى ورنى ەرەكشە. ۇيىمعا اۋعانستان, بەلارۋس, يران جەنە موڭعولييا سىندى ەلدەردٸڭ سىرتتاي باقىلاۋشى رەتٸندە قاتىسۋى شىۇ-نىڭ كەلەشەگٸ زور ەكەنٸن مەڭزەيدٸ.
قازاقستاننىڭ شىۇ-عا مٷشە بولۋى – ەلەمدٸك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلٸن ارتتىراتىنى سٶزسٸز. بۇدان باسقا ەكونوميكامىزدى دامىتۋعا قولايلى ينۆەستيتسييالىق اۋرا تۋعىزاتىنىن ايتا كەتۋمٸز كەرەك. بۇل رەتتە قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ «باتىس ەۋروپا باتىس قىتاي» سالعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى.
قازاقستانعا اسا ٸرٸ گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ اراسىندا ارالىق اربيتر بولۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلٸپ وتىر. كٶپجاقتى, كٷردەلٸ ساياسي ويىن بارىسىندا قازاقستان ٶز ۇپايىن تٷگەندەپ وتىرۋى تيٸس. بٷگٸندە قازاقستان ەلەمدٸك دەرجاۆالارعا تەۋەلدٸ بولاتىنداي ەلٸمٸزدە رەسەيدٸڭ نەمەسە اقش-تىڭ ەسكەري بازالارى جوق. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەش قازاقستاننىڭ ەسكەري اەرودرومدارىن پايدالانباعانى بەلگٸلٸ. دەمەك, باسقالار باس اۋىرتىپ وتىرعان بازا مەسەلەسٸ قازاقستاندا جوق دەۋگە بولادى.
Dalanews.kz انىقتاماسى:
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى تۇراقتى ٷكٸمەتارالىق ۇيىم رەتٸندە 2001 جىلعى ماۋسىمنىڭ 15-ٸندە شانحاي قالاسىندا قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي, تەجٸكستان جەنە ٶزبەكستان مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶزارا كەلٸسٸمٸمەن قۇرىلعان. و باستا ۇيىمعا باقىلاۋشى بولعان ٷندٸستان مەن پەكٸستان قازٸر شىۇ-نىڭ تولىققاندى مٷشەسٸنە اينالدى.
وعان مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ جەر كٶلەمٸ 30 ميلليون 189 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر. حالقىنىڭ سانى – 1 ميلليارد 455 ميلليون ادامدى قامتيدى, ياعني مۇنىڭ ٶزٸ جەر شارىن مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ. ۇيىمعا بۇۇ-نىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ, قىتاي مەن رەسەي سەكٸلدٸ الپاۋىت ەلدەردٸڭ مٷشە بولۋى ونىڭ حالىقارالىق ارەنادا ٷلكەن ساياسي بەدەلگە يە بولىپ, ايماقتاعى اقش مٷددەسٸن تەڭگەرمەشٸلٸك دەرەجەدە ۇستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
