"عىلىمى جوق ەلدٸڭ – بولاشاعى جوق"
ەبۋ ناسىر ەل-فارابي
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «بۇل دەۋٸر – اقىل-ويدىڭ, عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, ەڭبەكتٸڭ دەۋٸرٸ» - دەگەن بولاتىن. بٷگٸنگٸ كٷنٸ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان كەشەندٸ شارالار قابىلدانىپ جاتقانى بەلگٸلٸ.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە عىلىمنىڭ ەلەۋەتٸن كٶتەرۋگە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, عىلىمنىڭ ناقتى سالالارىندا ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى كەڭٸنەن قولعا الىنىپ, عىلىمي زەرتتەمەلەر بارىنشا جٷرگٸزٸلە باستادى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقستان عىلىمى جان-جاقتى دامىپ, جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ.
قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ اتاپ ٶتكەندەي,
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا عىلىم سالاسىندا وڭ ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە قاراستى عىلىمي ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ جەنە جۇمىسىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان جاڭا بيۋدجەتتٸك باعدارلاما اشىلىپ, 2,8 ملرد تەڭگە بٶلٸندٸ. نەتيجەسٸندە 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جابدىقتار ساتىپ الىندى. سوندىقتان ينستيتۋتتاردى مودەرنيزاتسييالاۋ بويىنشا جۇمىس ەرٸ قاراي جالعاسادى.
عىلىمدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ سوڭعى ەكٸ جىلدا شامامەن ەكٸ ەسەگە ارتتى. 2025 جىلعا قاراي عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸن جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 1% دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. ەگەر بۇعان دەيٸن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ گرانتتىق جەنە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان كونكۋرستارى ٷش جىلدا بٸر رەت جٷرگٸزٸلسە, ەندٸ ولار جىل سايىن ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
عىلىم – بۇل ستراتەگييالىق ماڭىزى زور سالا, ەلدٸڭ جان-جاقتى دامۋى مەن ەكونوميكالىق ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن زيياتكەرلٸك رەسۋرسى. وسىعان بايلانىستى ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ بارلىعىندا عىلىمي سالانى دامىتۋعا, ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستاندىق عىلىم ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ اۋىرتپالىعىن دا كٶردٸ, داعدارىستىڭ كەرمەك دەمٸن دە تاتتى. سان-الۋان قيىندىقتار مەن كەدەرگٸلەرگە تولى ٶزٸندٸك دامۋ ەۆوليۋتسيياسىنان ٶتٸپ, ەلەمدٸك عىلىمي كەڭٸستٸككە كٸرٸگۋٸ جٷزەگە استى. وتاندىق عىلىمي-يننوۆاتسييالىق جٷيە قالىپتاستى, ونىڭ قۇرامىندا جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن باستاپ بەيٸندٸ عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرٸ, عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك بٸرلەستٸكتەر, تەحنوپاركتەر, كونسالتينگتٸك, ينجينيرينگتٸك كومپانييالار مەن ٶزگە دە زاڭدى تۇلعالار عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىرۋدا. عىلىم سالاسىن رەتتەيتٸن قۇقىقتىق نەگٸز جاسالىپ, «عىلىم تۋرالى», «عىلىمي جەنە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت نەتيجەلەرٸن كوممەرتسييالاندىرۋ تۋرالى» جەنە ت.ب. قاجەتتٸ زاڭدار قابىلداندى. تيٸستٸ زاڭنامانىڭ بولۋى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قاتىناستاردى مەملەكەتتٸك رەتتەۋگە, زەرتتەۋلەردٸ ۇيىمداستىرۋدى باعدارلامالىق-نىسانالى قامتاماسىز ەتۋگە, عىلىمدى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جەنە اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە, عىلىمدى قورعاۋدى باعدارلامالىق-نىسانالى قامتاماسىز ەتۋگە ارقاۋ بولىپ, زاڭدا ايقىندالعان قاعيداتتار مەن نورمالار زيياتكەرلٸك مەنشٸكتٸ قورعاۋعا جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جٷزەگە اسىرۋعا كەپٸلدٸك بەردٸ.
سونىمەن قاتار, قازاقستاندا بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلامالارى قابىلداندى, عىلىمدى باسقارۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەر نەتيجەلەرٸن كوممەرتسييالاندىرۋ جەنە تەحنولوگييالاردى قولدانىسقا ەندٸرۋ قۇرىلىمدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٷكٸمەتٸنٸڭ جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسييا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ جانىنداعى عىلىم كوميتەتٸ, مەملەكەتتٸك ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى جەنە ت.ب. ورگاندار قۇرىلدى.
2010 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان بولون دەكلاراتسيياسىنا رەسمي تٷردە قوسىلىپ, ەۋروپالىق جوعارى بٸلٸم بەرۋ ايماعىنىڭ 47-شٸ مٷشەسٸ جەنە ەۋروپالىق بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸنٸڭ تولىق قۇقىقتى مٷشەسٸ دەپ تانىلعان العاشقى ورتالىق ازييا مەملەكەتٸ بولدى. بولون پروتسەسٸنە قوسىلعاننان كەيٸن قازاقستاننىڭ جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر بولدى:
- قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى «ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ۇلى حارتيياسىنا» قوسىلدى, وعان قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەمنٸڭ 650-دەن استام ۋنيۆەرسيتەتٸ قول قويدى, بۇل وتاندىق بٸلٸم بەرۋدٸ ەۋروپالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ۇلى حارتيياعا 60-تان استام قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەت قول قويدى.
- بولون دەكلاراتسيياسى پرينتسيپتەرٸنە نەگٸزدەلگەن مامانداردى دايارلاۋدىڭ ٷش دەڭگەيلٸ: باكالاۆر – ماگيستر – PhD دوكتورى مودەلٸنە كٶشۋ جٷزەگە اسىرىلدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكالىق اگەنتتٸك پەن عىلىم جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق باياندامادا كەلتٸرٸلگەن رەسمي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, قازٸرگٸ كەزدە وتاندىق عىلىم سالاسىندا 21 782 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ 35% عىلىمي نەمەسە اكادەمييالىق دەرەجەگە يە, ولار 1697 عىلىم دوكتورى, 4165 عىلىم كانديداتى, 1340 PhD دوكتورى جەنە 293 بەيٸن بويىنشا دوكتور. عالىمداردىڭ 34 پايىزى 35 جاسقا دەيٸن; 43% – 35-تەن 54 جاسقا دەيٸن; 23% – 55 جاستان اسقان. ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ 54%, ەرلەر – 46% قۇرايدى.
PhD دوكتورانتۋرانىڭ جاڭا باعدارلامالارى بويىنشا عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ٷشٸن بەرٸلەتٸن گرانتتار جىلىنا 2 مىڭنان اسىپ, «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى بويىنشا عىلىمي تاعىلىمدامالار سانى ۇلعايتىلدى. وتاندىق عالىمداردىڭ ماتەريالدىق مەسەلەلەرٸ دە شەشٸلدٸ. اتاپ ايتساق, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ جوباسى بويىنشا مىڭداعان جاس عالىمدار پەتەر الدى, PhD دوكتورانتتارى ٷشٸن ستيپەندييا مٶلشەرٸ 80%-عا ۇلعايدى, سونداي-اق عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸ ٷشٸن ەل-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىق جەنە عىلىمنىڭ تٷرلٸ سالالارىنداعى جىل سايىنعى اتاۋلى سىيلىقتار (مٶلشەرٸ 150-دەن 350 ايلىق كٶرسەتكٸشكە دەيٸن) جەنە عىلىمي ستيپەندييالار بەرٸلەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قر بجعم عىلىم كوميتەتٸ عىلىمي جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت اتقاراتىن 1034 سۋبەكتٸسٸن اككرەديتتەگەن, ولاردىڭ ٸشٸندە 626 زاڭدى جەنە 408 جەكە تۇلعا بار. عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار اتقاراتىن 373 كەسٸپورىن بولسا, ونىڭ 87 مەملەكەتتٸك سەكتوردا, 94 جوعارى كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا, 159 كەسٸپكەرلٸك جەنە 33 كوممەرتسييالىق ەمەس سەكتورعا جاتادى.
سوڭعى ونجىلدىقتا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ Thomson Reuters, Scopus, Springer سيياقتى حالىقارالىق دەرەكتەر بازاسىنا كەڭٸنەن قول جەتكٸزۋٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەشەندٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ, بۇل عىلىمي جارييالانىم جاساۋ بەلسەندٸلٸگٸن ارتۋعا ەلەۋلٸ ىقپال ەتتٸ.
الايدا قازاقستاندىق عىلىمدا شەشٸمٸ تابىلماي وتىرعان مەسەلەلەر دە بارشىلىق. مىسالى, بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى دۇرىس جولعا قويا الماي كەلەمٸز. ٶكٸنٸشكە وراي, قازاقستاندىق بيزنەس وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸن ەنگٸزۋگە ەمەس, دايىن قۇرال-جابدىقتاردى, ماشينالار مەن مەحانيزمدەردٸ شەتەلدەن ساتىپ الۋدى جٶن كٶرەدٸ. عىلىمي جاڭالىقتاردى پاتەنتتەۋ, زيياتكەرلٸك مەنشٸك سالاسىندا دا قيىندىقتار بار.
قازاقستاندا عىلىمي ورتالىقتار نەگٸزٸنەن نۇرسۇلتان جەنە الماتى قالالارىندا شوعىرلانۋى ەل ايماقتارداعى عىلىمي جۇمىستىڭ كەنجەلەپ قالۋىنا ەسەر ەتەتٸنٸن دە ۇمىتپاعانىمىز جٶن. سونىمەن قاتار, حالىقتارالىق رەيتينگتەر قاتارىندا قازاقستاندىق عىلىمي باسىلىمداردىڭ ٶتە از بولۋى دا عالىمداردىڭ شەتەلدٸك باسىلىمدارعا تەۋەلدٸلٸگٸن ارتتىرىپ وتىر. بۇدان ٶزگە دە قيىندىقتار مەن كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەردٸ وتاندىق عالىمدار ٷنەمٸ ايتىپ تا, جازىپ تا جٷر. وسى سالاداعى جىلدار بويى جينالىپ, قوردالانعان مەسەلەلەردٸڭ شەشٸلۋٸ عىلىم دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەرٸ سٶزسٸز. «جاڭا قازاقستان» قۇرۋ عىلىمي نەگٸزسٸز باياندى بولماسى انىق, عىلىمي جاڭالىقتار قاشاندا قوعامدىق جاڭعىرۋدىڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى.
زييابەك قابىلدينوۆ, ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
