دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق فورۋم (WEF) جارييالاعان جىل سايىنعى Global Risk Report بايانداماسىندا قازاقستان الداعى ەكٸ جىلدا قارۋلى قاقتىعىستار قاۋپٸ ٶتە جوعارى 12 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا جاتقىزىلىپتى. وسىنداي دولبار ٶتكەندە مەجٸلٸس قابىرعاسىندا دا ايتىلىپ قالعان ەدٸ. بۇل قانشالىقتى شىنايى دٷنيە? بۇعان قورعانىس مينيسترلٸگٸ جانىنداعى ەسكەري-ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ەگجەي-تەگجەي جاۋاپ قاتتى, دەپ جازادى Dalanews.kz.
WEF جارييالاعان باياندامادا الداعى ەكٸ جىلدا قارۋلى قاقتىعىستار قاۋپٸ ٶتە جوعارى ايماققا قازاقستانمەن قاتار ارمەنييا, كوت-د'يۆۋار, ەستونييا, مالي, رۋمىنييا, يەمەن, كونگو, يزرايل, پولشا, مىسىر جەنە ساۋد ارابيياسى دا جاتقىزىلىپتى.
"دەگەنمەن, بۇل بولجام داۋلى ەرٸ ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدٸ. قازٸرگٸ ەسكەري-ساياسي جاعداي, قازاقستاننىڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ديپلوماتيياسى جەنە ونىڭ ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالارىن ەسكەرسەك, قارۋلى قاقتىعىستار ەلٸمٸز ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ قاۋٸپ بولىپ تابىلمايدى", - دەگەن ورتالىق ساراپشىلارى بۇل رەتتە بٸرقاتار دەلەلدەردٸ العا تارتادى.
قازاقستان: ديپلوماتييا جەنە تۇراقتىلىق - حالىقارالىق ديپلوماتيياداعى بەلسەندٸ رٶلٸ
قازاقستان بەيبٸتشٸلٸك پەن ديپلوماتييالىق ٷدەرٸستەرگە بەلسەندٸ قاتىسۋشى رەتٸندە تانىمال. ەلٸمٸز سيرييا بويىنشا كەلٸسسٶزدەردٸ قوسا العاندا (استانا پروتسەسٸ), حالىقارالىق قاقتىعىستاردا بٸرنەشە رەت اراعايىن مەملەكەت رەتٸندە ەرەكەت ەتتٸ. بۇل قازاقستاننىڭ بەيتاراپ جەنە تۇراقتى مەملەكەت رەتٸندەگٸ بەدەلٸن نىعايتا تٷسەدٸ جەنە ونىڭ قاقتىعىستارعا ارالاسۋدان گٶرٸ, ولاردى شەشۋگە ۇمتىلاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەس ەلدەرمەن اۋماقتىق داۋلارىنىڭ جوقتىعى
قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەس ەلدەرمەن ارادا تەريتوريياعا قاتىستى تالاستارى جوق. شەكارالارىمىز رەسمي تٷردە رەتتەلٸپ, شەگەندەلگەن, بۇل مەملەكەتارالىق قاقتىعىستاردىڭ ىقتيمالدىعىن ەدەۋٸر تٶمەندەتەدٸ.
حالىقارالىق سەرٸكتەستەرمەن بايلانىستاردى نىعايتۋ
قازاقستان بۇۇ, ەقىۇ جەنە شىۇ سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەلسەندٸ تٷردە ىنتىماقتاستىق ورناتقان. مۇنداي بايلانىستار تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا جەنە ىقتيمال قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدٸ.
ەكونوميكالىق ديپلوماتييا
جاڭا جٸبەك جولى جەنە ورتا دەلٸز سيياقتى ستراتەگييالىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قازاقستاننىڭ ايماقتاعى ەكونوميكالىق رٶلٸن نىعايتادى. ەلٸمٸز شەتەلدٸك كاپيتال ٷشٸن "تىنىش ايلاق" بولا وتىرىپ, حالىقارالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ ٷشٸن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مٷددەلٸ.
WEF بولجامدارىندا تٸركەلگەن قاتەلٸكتەر
Global Risk Report باياندامالارى پايدالى تالداۋ قۇرالى بولعانىمەن, قارۋلى قاقتىعىستار بولجامى تۇرعىسىندا دٶپ باسىپ ايتا بەرمەيتٸنٸ بٸرنەشە رەت بايقالعان. مىسالى:
- يراك سوعىسى (2003 ج.): WEF بولجامدارىندا گەوساياسي شيەلەنٸس پەن ايماقتىق تۇراقسىزدىق قاۋپٸنە قاراماستان, امەريكانىڭ يراكقا باسىپ كٸرۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ەكەندٸگٸ ايتىلمادى.
دارفۋرداعى قاقتىعىس, سۋدان (2003 جىلدان باستاپ): كٶپجىلدىق داعدارىسقا ەكەلگەن ەتنيكالىق جەنە رەسۋرستىق قاقتىعىستار ايتارلىقتاي قاۋٸپ رەتٸندە ايقىندالمادى. - گرۋزين-رەسەي سوعىسى (2008 ج.): كاۆكاز ىقتيمال شيەلەنٸس ايماعى رەتٸندە اتالعانىمەن, وڭتٷستٸك وسەتييا تٶڭٸرەگٸندەگٸ جاعدايدىڭ ناقتى ۋشىعۋ ستسەنارييٸ بولجانبادى.
- اراب كٶكتەمٸ (2010–2012 جج.): ايماقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارى بەلگٸلٸ بولعانىنا قاراماستان, سولتٷستٸك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى اۋقىمدى نارازىلىقتار مەن تٶڭكەرٸستەر ساراپشىلار ٷشٸن كٷتپەگەن جاعداي بولدى.
- قىرىم داعدارىسى جەنە ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى ەسكەري قاقتىعىس (2014 جىلدان باستاپ): قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋى جەنە ودان كەيٸنگٸ دونباسستاعى قاقتىعىس WEF بايانداماسىندا ىقتيمال ستسەناريي رەتٸندە قاراستىرىلمادى.
- ەكٸنشٸ قاراباق سوعىسى (2020 ج.): ارمەنييا مەن ەزٸربايجان اراسىندا سوعىس قيمىلدارىنىڭ قايتا باستالۋى ۇزاققا سوزىلعان شيەلەنٸسكە قاراماستان WEF ٷشٸن كٷتپەگەن جاعداي بولدى.
- ەفيوپيياداعى ازاماتتىق قاقتىعىس (2020 جىلدان باستاپ): گۋمانيتارلىق داعدارىسقا ۇلاسقان فەدەرالدى ٷكٸمەت پەن تىگراي حالىقتىق مايدانى اراسىنداعى قاقتىعىس تا WEF بولجامدارىندا اتالمادى.
"بۇل مىسالدار Global Risk Report بايانداماسىنىڭ تۇراقسىز ايماقتارداعى قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ىقتيمالدىعىن جيٸ دۇرىس باعالاي بەرمەيتٸنٸن جەنە كٶبٸنەسە جالپى ٷردٸستەرگە كٶبٸرەك نازار اۋداراتىنىن كٶرسەتەدٸ, بۇل ونىڭ دەلدٸگٸ ساپاسىن تٶمەندەتەدٸ", - دەپ تۇجىرىمدايدى ساراپشىلار.
قورىتىندىلاي كەلە, Global Risk Report بايانداماسى ەردايىم ناقتى جاعدايدى دەل كٶرسەتە بەرمەيدٸ جەنە قازاقستان ٷشٸن قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ جوعارى قاۋپٸ تۋرالى بولجامى داۋلى بولىپ تابىلادى. تاريحي تۇراقتىلىق, ديپلوماتييالىق بەلسەندٸلٸك جەنە قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى رٶلٸ, بۇعان كەرٸسٸنشە دەلەل. قازاقستان ورتالىق ازيياداعى تۇراقتىلىق پەن بەيتاراپتىقتىڭ ٷلگٸسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
"جوعارىدا تٸزگەن قاتەلٸكتەر WEF باياندامالارىن تٷپكٸلٸكتٸ بولجام رەتٸندە ەمەس, تالدامالىق رەسۋرس رەتٸندە قابىلداۋ كەرەكتٸگٸن كٶرسەتەدٸ. قازاقستان ٷشٸن باسىمدىق بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ بولىپ تابىلادى جەنە استانا مۇنى تەۋەلسٸزدٸك العان سەتتەن باستاپ تابىستى تٷردە پاش ەتٸپ كەلەدٸ", - دەيدٸ وتاندىق ۆەدومستۆو ساراپشىلارى.
انىقتاما: ەسكەري-ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى قر ٷكٸمەتٸنٸڭ 2008 جىلعى قاۋلىسىنا سەيكەس قۇرىلعان. ورتالىق ٶز قىزمەتٸ كەزەڭٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مٷددەسٸ ٷشٸن 100-دەن استام عىلىمي, زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن ەدٸستەمەلەردٸ; 6 نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸنٸڭ جوباسى, ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتٸ ٷشٸن 31 وقۋ قۇرالىن; 46 ەسكەري ۇلتتىق ستاندارتتى ەزٸرلەدٸ.
بۇعان دەيٸن سايتىمىزدا دٷنيەجٷزٸلٸك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ (World Economic Forum, WEF) جىل سايىن جٷرگٸزەتٸن ساۋالناما اياسىندا قارۋلى قاقتىعىستار, تابيعي اپاتتار جەنە اقپاراتتىق سوعىس 2025 جىلعى نەگٸزگٸ جاھاندىق تەۋەكەلدەرگە اينالاتىنىن بولجاپ وتىرعانىن جازعانبىز.
