وسىنداي ٶزگەرٸستەرمەن قاتار, مەملەكەتٸمٸزدە بارلىق ەلەم ەلدەرٸندەگٸدەي ەكونوميكالىق داعدارىس, كٶرشٸ مەملەكەتتەردە بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ ەلٸمٸزگە ەسەرٸ, مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە بولعان ەرتٷرلٸ رەفورمالار مەن حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ مەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ جاقسارتۋ بويىنشا دا مەسەلەلەر ورىن العان بولاتىن. ال بۇل ماقالادا مەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ قازٸرگٸ كەزدەگٸ قازاقستاندىقتار مەن رەپاتريانتتار اراسىنداعى كٶرٸنٸسٸن سيپاتتاعىم كەلەدٸ, سەبەبٸ قازٸرگٸ كەزدە بۇل مەسەلە مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە ٶزەكتٸلٸگٸن كٶرسەتۋدە.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا بىلاي دەگەن بولاتىن: «1991 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا ن.ە.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا قازكسر ٷكٸمەتٸندە شەت ەلدە جٷرگەن ەتنيكالىق وتانداستارىمىزدى تاريحي وتاندارىنا كٶشٸرۋ تەرتٸبٸ تۋرالى قاۋلىسى قابىلداندى. 1991 جىلدان باستاپ قازاقستانعا 1 ميلليوننان استام ەتنيكالىق قازاقتار قونىستانعان بولاتىن». اتالعان باستاما بويىنشا سودان بەرٸ ەلٸمٸزگە ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ورالۋى باستالىپ, مەملەكەتتەگٸ ۇلتتىق, ەتنيكالىق قۇرامىمىز ٶزگەرگەن بولاتىن. اتالعان باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بار, ول مەملەكەتتەگٸ حالىقتىڭ ەتنيكالىق قۇرامىن ٶزگەرتۋ ارقىلى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ. بۇنداي شارانى جاساۋ كەزٸندە تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە قازاقتاردىڭ قازاقستانداعى سانىنىڭ از بولۋى, ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك, ورتالىق, شىعىس ايماقتارى جەنە الماتى قالاسىندا قازاقتاردىڭ سانى ازشىلىق توپتى قۇراعاندىعى نەگٸز بولعان بولاتىن.
سونداي-اق, 1991 جىلدارى ەندٸ عانا تەۋەلسٸزدٸگٸن العان مەملەكەتتەردٸڭ شەكارالىق ايماقتارى دا ەلٸ تولىقتاي بەلگٸلەنبەي تۇردى, سول ايماقتاردا تۇرعان كٸشٸ ەتنيكالىق توپتار دا مەملەكەتتەردٸڭ شەكارالىق يەلٸگٸنە دە قاۋٸپ تٶندٸرگەن بولاتىن. اتالعان قاۋٸپتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ سول كەزدەگٸ باسشىلىق مەملەكەتٸمٸزگە ەتنيكالىق قازاقتاردى قايتارۋ ارقىلى مەسەلەنٸ شەشٸپ, ولاردىڭ وتاندارىنا ورالۋى جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن مەسەلەنٸڭ بولاتىندىعىن بٸلسەدە, ولاردى ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي وتاندارىنا قايتارعان بولاتىن.
شەت ەلدە جٷرگەن ەتنيكالىق قازاقتاردى وتانىمىزعا قونىستاندىرۋ كەزٸندە «ورالمان» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن ٶزگەرتكەن ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بولاتىن. ول 2019 جىلى ەلٸمٸزگە كەلگەن رەپاتريانتتاردى ورالماندار دەپ ەمەس, ولاردى اتاۋدا «قانداس» دەگەن تەرميندى قولدانۋدى ۇسىنعان بولاتىن. شىنىمەن دە, بۇل تەرميننىڭ ايتىلۋى مەن قولدانىلۋىندا ٶزٸندٸك جىلۋى بار سيياقتى, سەبەبٸ قانداس دەگەن كەزدەگٸ «قان» مەن «قانداس» بٸر قاندى تۋىستار نەمەسە رۋلاستار, تايپالاستار دەگەن سٶزگە جاقىن بولىپ تۇر.
1991-2023 جىلدارى ارالىعىندا قازاقستانعا 1 113 196 قانداس قونىس اۋدارعان بولاتىن. ونىڭ ٸشٸندە ٶزبەكستاننان كەلگەندەر 560 483, قحر 358 673, تٷرٸكمەنستاننان 76 859, موڭعولييادان 57 335, يراننان 8 865, اۋعانستاننان 13 451, رەسەيدەن 17 241 ادام كەلگەن بولاتىن. Otandastar Qory-نىڭ قانداستاردىڭ ەلٸمٸزدە ورنالاسۋ كارتاسىنىڭ دەرەكتەرٸنە جٷگٸنەتٸن بولساق, قازٸرگٸ كەزدە جامبىل, ماڭعىستاۋ, تٷركٸستان وبلىستارى مەن شىعىس-قازاقستان ايماقتارىندا ورنالاسقان, ال ەڭ كٶبٸ بۇرىنعى الماتى وبلىسى ايماقتارى مەن الماتى قالاسىندا شاڭىراقتارىن تٸككەن ەكەن. بۇل دەرەكتەرگە جٷگٸنە وتىرىپ-اق, ەلٸ دە بولسا ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ايماقتارىنىڭ, باتىس-سولتٷستٸك ايماقتارىندا حالىقتىڭ ورنالاسۋىندا تەڭدٸك جوقتىعىن, كەيبٸر ايماقتاردا حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋى كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق قيىندىقتار مەن سول ايماقتاردا ەكولوگييالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلٸپ جاتقاندىعىن كٶرە الامىز.
قانداستارمەن قانداي مەسەلەلەر بار?
مەنٸڭ ويىمشا وسىعان دەيٸنگٸ كەزدەردە باق اقپاراتتارىندا قانداستاردا قازاقستانعا كەلۋ كەزدەرٸندە تۋىنداعان مەسەلەلەرٸ تۋرالى, ولارعا قانداي كٶمەكتەر كەرەكتٸگٸ, ولاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن بٸرەگەيلەنۋٸ تۋرالى كٶپتەگەن ماقالالار جازىلىپ, مەسەلەلەر كٶتەرٸلگەن بولاتىن. دەگەنٸمەن, بۇل ماقالادا قانداستاردىڭ كەلۋٸنٸڭ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ەسەرٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتىڭ جاعدايىن قانداستاردىڭ جاعدايلارىن جاساعانداي ەتٸپ بٸردەي قاراستىرۋ تۋرالى ايتاتىن بولامىز. مەسەلەدە, نە سەبەپتٸ قانداستارعا جەرگٸلٸكتٸ حالىققا قاراعاندا ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتەردٸڭ كٶبٸرەك جاسالىناتىندىعى جەنە قانداستاردىڭ مەملەكەتتٸڭ دامۋىندا اتقاراتىن قىزمەتتەرٸ مەن رٶلدەرٸ تۋرالى ايتىلادى.
قانداستاردىڭ تاريحي وتاندارىنا قونىستاندىرۋ تۋرالى قازاقستاندىقتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ ٷش قىرلى, بٸرٸ ولاردىڭ كەلۋٸن قولداپ جاتسا, ەكٸنشٸسٸ بەيتاراپ, ٷشٸنشٸلەرٸ ولاردىڭ كەلۋٸنە قارسى پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرۋدە.
ەندٸ مەسەلەنٸ قاراستىرساق, قانداستاردىڭ قازاقستانعا ورالۋلارىنىڭ العاشقىداعى باستى سەبەبٸ ول ەتنوستىق قۇرامدى ٶزگەرتۋ, ەلٸمٸزدٸڭ شالعاي ايماقتارىن نىعايتۋ بولىپ تابىلاتىن. قازٸرگٸ كەزدە قانداستار ٸشكٸ ميگراتسييالىق ٷردٸستەرگە قاتىسىپ, ەكونوميكالىق جاعدايدى دا ٶزگەرتۋدە. ال بۇنداي ٷردٸس كەزٸندە ميگراتسيياعا تٷسكەن ادامداردىڭ بٸلٸم ساپاسىنىڭ, بٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايعا ەسەرٸن قاراستىرۋ كەرەك. مىسالى, اقش ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن ٶزٸنە زيياتكەرلەردٸ, ساراپشىلار قاۋىمىن تارتۋدا. بۇنداي تالانتتار سيليكون القابىنا, بوستون تەحنوپاركتەرٸندە, اقش-تىڭ دامۋىنا ەسەر ەتەتٸن بارلىق سالالاردا قىزمەت ەتٸپ, مەملەكەتتٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدە. قازٸرگٸ كەزدە باتىس ەۆروپا ەلدەرٸ دە اقش-تىڭ تەجٸريبەسٸن قولدانىپ, بارلىق ەلەمنەن زيياتكەرلەردٸ ٶزٸنٸڭ دامۋىندا قولدانۋدا. ال قازاقستانعا كٶپ جاعدايدا اۋىلشارۋاشىلىعى بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸندەر كەلٸپ, كەرٸسٸنشە مەملەكەتتٸ دامىتاتىن ينجەنەرلەر, دەرٸگەرلەر, عالىمدار, IT- سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ كەتۋدە. قازٸرگٸ كەزدە, قازاقستاننان ونىڭ دامۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتە الاتىن زييالى, ينتەللەكتۋالدى قاۋىمنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن جاستارى كەتۋدە. وسىلايشا, قازاقستان ميگراتسييالىق ٷردٸس كەزٸندە ينتەللەكتۋالدىق جاعىنان تەڭسٸزدٸك ورناۋدا. مىسالى, جوعارىدا مەن ەلٸمٸزگە ميلليوننان استام قانداسىمىز كەلدٸ دەپ ايتتىم, ال قازٸر بۇنى ەلٸمٸزدەن ميلليونعا جۋىق ينتەللەكتۋالدى قاۋىمنىڭ كەتٸپ جاتقاندىعىمەن بايلانىستىرعىم كەلەدٸ. سونداي-اق, بۇل مەسەلەنٸ قاراستىرۋ كەزٸندە قانداستاردىڭ بالالارى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ وقۋ كەزٸندە بولاتىن تەڭسٸزدٸكتەردٸ تەڭەستٸرۋ كەرەك, ياعني جەرگٸلٸكتٸ قازاقستاندىق پەن قانداستىڭ بٸلٸم الۋ كەزٸندە بەرٸلەتٸن مٷمكٸندٸكتەر تەڭ بولۋى مٸندەتتٸ.
قازاقستاندىقتار اراسىندا قانداستارىمىز ناعىز قازاقتار دەگەن مەسەلە دە شىعۋدا, بۇل جەردە ناعىز قازاق ول بارلىعىمىز, ال وسىلاي قازاقستاردىڭ ٸشٸندە مىناۋ «ناعىز قازاق», ال مىناۋ «قانداس قازاق», مىناۋ «شالا قازاق» دەگەن بٶلٸنۋلەر دە بار. بۇنىڭ بارلىعى ەرتەڭ وسىنداي كەرەمەت مەملەكەتٸمٸزدٸڭ جويىلۋىنا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. وسىنى بارلىق قازاقستاندىقتار بٸلۋٸ كەرەك. وتىز جىلدان استام تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندەگٸ تاريحىمىزدا مەملەكەتتٸڭ ٸشٸندە ۇلتقا بٶلٸنۋ يٸسٸ ەلٸ دە بار, دەگەنٸمەن بۇنداي بٶلٸنۋشٸلٸك ويدى جويۋ كەرەك.
باق-دا قانداستارىمىز ٶزدەرٸنٸڭ جاعدايلارىن ايتىپ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك احۋالدارىن جاقسارتۋدى سۇراپ جاتادى. دەگەنٸمەن, وسى جەردە دە ەربٸر ەلەۋمەتتٸك جەردەماقى مەن قانداستارىمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ٷشٸن قاراپايىم جۇمىسشى قازاقستاندىقتاردىڭ سالىق تٶلەۋٸنەن الاتىندىعىن ەستەرٸنە الۋى كەرەك.
قازاقستاندا قانداستاردى قولدايتىندار بىلاي دەۋٸ مٷمكٸن: «قازاقتار ٶزدەرٸنٸڭ باۋىرلارىنا قامقور بولۋى كەرەك» دەپ. دەگەنٸمەن, بۇل سٶز دە پٸكٸرتالاس تۋىنداتۋى مٷمكٸن. مىسالى, ەلٸمٸزدە حالىقتىڭ جاعدايى ٶزدەرٸنٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا دا جەتەر-جەتپەس بولىپ جاتىر. سوندا, كەن ورىندارىندا تەر تٶگٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتقاندار, مۇناي قازبالاپ جٷرگەن جۇمىسشىلار, عالىمدار, قاعازباستىلىقتان قينالعان وقىتۋشىلار مەن مۇعالٸمدەر, تاڭعى سۋىقتا كٶشە تازالاپ جٷرگەن جۇمىسشىلار, ناۋقاستاردىڭ مۇڭىن ەمدەپ جٷرگەن دەرٸگەرلەر, كٶپ بالالى وتباسىنى اسىراپ جٷرگەن اتا-انالار, قازاقستاندا رەسمي تٷردە جۇمىس ٸستەيتٸن بارلىق جۇمىسشىلار, ولاردىڭ بارلىعى قانداستارىمىزدى اسىراۋ ٷشٸن قينالىپ جۇمىس ٸستەۋدە مە? وسىلاردىڭ ٸشٸندە كٸمدەر قانداستارعا قامقورلىق جاساۋى كەرەك? مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستاندىقتاردىڭ جاعدايىن جاسايتىن, ولارعا قامقور بولاتىن ولار ٶزدەرٸ جەنە ەڭبەكتەرٸ. سوندىقتان وسى جەردە مىنا تەجٸريبەنٸ ەسكە الۋ كەرەك, امەريكا مەن باتىس ەۆروپاعا, انگليياعا, كورەيالارعا, قىتايعا, ت.ب. ەلدەرگە جۇمىس ٸستەۋگە كەتكەن ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ميگرانتتار تەك بٸر نەرسەنٸ سۇرايدى, ول زاڭدى ستاتۋس جەنە ولاردىڭ ەڭبەك ەتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن ەڭبەك ەتۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرمەۋدٸ عانا سۇرايدى, وسىنى بٸزدە ۇستانۋىمىز كەرەك.
اتالعان مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى ٶزەكتٸ, ونىڭ بارلىعى ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا, حالىقتىڭ جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا قاتىستى ايتىلعان. ماقالانى قورىتىندىلاي كەلە ايتقىم كەلەتٸنٸ, نە سەبەپتٸ قازاقستان ٶزٸنٸڭ دامۋ جولىندا «ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى» قۇراتىن, ونىڭ جاڭا ەكونوميكالىق دامۋ باعدارىندا ايانباي ەڭبەك ەتە الاتىن, مەملەكەتتٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوساتىن ينتەللەكتۋالداردى مەملەكەتكە شاقىرمايدى? بٸزدٸڭ مەملەكەت ٶزٸنٸڭ دامۋىنا پايدالى بولاتىن ادامدارعا قولداۋ جاساۋى كەرەك. مىسالى قانداستاردى وتاندارىنا قايتارۋ كەزٸندە ولاردىڭ شىققان تامىرى قازاق بولسا بولدى, سونىڭ بارلىعى قازاقستانعا قايتارىلعان بولاتىن. دەگەنٸمەن, وسى كەزدە مەملەكەتتٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن, قازاقي مەدەنيەتكە ماحابباتى بار تاريحي وتانى قازاقستان بولعان ازاماتتاردى وتاندارىنا قايتارۋ كەرەك ەدٸ دەگەن ويدامىن. قازاقستان ول تەك قانا قازاقتاردان تۇرمايدى, ول كٶپ ەتنوستى, كٶپ كونفەسسييالى مەملەكەت, سول سەبەپتٸ اتالعان باعدارلاما بۇنى دا ەسكەرۋٸ كەرەك ەدٸ دەگەن ويدامىن.
قازاقستان ول بارلىعىمىزدىڭ ورتاق مەكەنٸمٸز, ورتاق انامىز, ورتاق جەرٸمٸز, ورتاق بولاشاعىمىز. مەملەكەت كٶپتەگەن سىندارلى ٶزگەرٸستەردەن ٶتتٸ, جاڭا باعدارىن قالىپتاستىردى, ەندٸ حالىقتىڭ دا ساناسىنىڭ بٸرلٸككە بۇرىلۋى كەرەك. قازاقستاندىقتار ٶزدەرٸنٸڭ بولاشاقتارىن قۇرۋ كەزٸندە ەڭبەك ەتۋٸ كەرەك, وسى جولدا ادامي قۇندىلىقتاردى كەمەلدەندٸرٸپ, بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتى ەسكەرٸپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا تەر تٶگٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ وسى جولداعى ەرەكەتتەرٸ ارقىلى مەملەكەتتٸڭ ابىرويى مەن بەينەسٸنە كٸر كەلتٸرمەۋٸ تيٸس دەيمٸن.
بەرٸك احمەت, ساياساتتانۋشى
