ناقتى ساندارعا جٷگٸنەتٸن بولساق, 2018 جىلى قازاقستاندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ 24,8 مىڭ وقيعاسى تٸركەلسە, 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ولاردىڭ سانى 16,9 پايىزعا ٶسٸپ, 29 مىڭ وقيعانى قۇراعان. ەلٸمٸزدە قانشاما قايعىلى دا قارالى وقيعالار وتباسى شاڭىراعىنىڭ اكستىندا, «جابىق ەسٸك» جاعدايىندا بولىپ جاتقانىن دا ايتۋ ٶتە اۋىر. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, مۇنداي سالدارى قورقىنىشتى جانجالداردىڭ دەنٸ جابۋلى قازان كٷيٸندە, جاسىرىن قالىپ جاتادى. وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كٶپتەگەن قۇرباندارى پوليتسيياعا بارمايدى, ارىز جازبايدى. مۇنى سٷيەككە تاڭبا, ۇيات سانايدى.
قازاقستان بيلٸگٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن دە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسۋدٸڭ كٶپتەگەن جولدارىن قاراستىرىپ كٶردٸ. بۇل شارالاردىڭ قاتارىنا قىلمىستاردى دەكريميناليزاتسييالاۋ مەن دەلەلدەمەلەرٸ جەتكٸلٸكسٸز دەگەن سىلتاۋمەن بوستاندىققا جٸبەرٸلگەن قىلمىسكەرلەرگە دە كٸرەدٸ.
بيىلعى ناۋرىز ايىندا عانا Human Rights Watch قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى ەلٸمٸزدەگٸ وتباسىلاردا بولىپ جاتقان زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىنىڭ سەبەپكەرلەرٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋعا تاعى دا شاقىردى. بۇل اتالعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قازاقستانعا قاراتا جاساعان العاشقى مەلٸمدەمەسٸ ەمەس. سول سەبەپتەن دە ٶتكەن جىلعى قىركٷيەك ايىنداعى جولداۋىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ قاجەتتٸگٸن شەگەلەپ تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسى مۇنىڭ وسى باعىتتاعى كەلەڭسٸز وقيعالاردىڭ ازايۋىنا سەپتەسەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
پرەزيدەنت حالىققا باس قۇجاتىن جارييالاعان سوڭ, كٶپ ۇزاماي ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ وسى مەسەلەنٸ كٶتەرەتٸن زاڭعا جاڭادان ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزۋدٸ ۇسىندى. ونىڭ ٸشٸندە ەكٸمشٸلٸك قاماۋعا الۋ مەرزٸمٸن ۇزارتۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىق قايتالانعان جاعدايدا تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋ مٷمكٸندٸگٸن الىپ تاستاۋ, جانجالداسىپ جٷرگەن وتباسىلاردى كٶشە تازالاۋعا جٸبەرۋ سيياقتى جازالاۋلارعا الىپ كەلەتٸن باپتار بار.
الايدا, #NeMolchiKZ قۇقىق قورعاۋ قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ دينا تاڭسەرٸ بۇل باستامالارعا جەي عانا كٶزبوياۋشىلىق دەپ باعا بەردٸ. ونىڭ پايىمىنشا, قازاقستان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسۋ ستراتەگيياسىن تەجٸريبەدەن ٶتكٸزۋ رەتٸندە قاراپ وتىر. مۇنداي جاعدايدىڭ دەنٸندە قاتەلٸكتەر باسىم بولادى. سوندىقتان دا ەلٸمٸزدەگٸ زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيٸ جوعارى كٶرسەتكٸشتەردٸ ساقتاپ تۇر.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, 2015-2021 جىلدار ارالىعىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى ورىن العان بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 97,3 پايىزى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸكپەن شەكتەلگەن. بۇل دەگەنٸمٸز سول قىلمىس ٷشٸن ەلدەقايدا جەڭٸل جازالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ تەك 2,7 پايىزى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان.
2015 جىلدان 2022 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸنگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە جىل سايىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنا كەلەتٸن 29,3 مىڭعا جۋىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تٸركەلٸپتٸ. وسى كەزەڭدە وتباسىندا شۋ شىعارىپ, جاقىندارىن ۇرىپ-سوققان 23,6 مىڭعا جۋىق تۇرعىن (80,4 پايىز) ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە عانا تارتىلعان. سونىمەن بٸرگە, 2021 جىلى ٸٸم ەكٸمشٸلٸك پوليتسييا كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي ميليۋك وسى باعىتتاعى بارلىق ەكٸمشٸلٸك ٸستەردٸڭ 60 پايىزى ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ تاتۋلاسۋىنا بايلانىستى توقتاتىلعانىن جارييالادى. ال مۇنى ەشقانداي دا وڭ كٶرسەتكٸش رەتٸندە ساناۋعا كەلمەيدٸ. بۇل «باس جارىلسا, بٶرٸك ٸشٸندە, قول سىنسا, جەڭ ٸشٸندە» دەگەننٸڭ كەرٸ.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2015 جىلدان 2022 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنە دەيٸن ورتا ەسەپپەن وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا جىلىنا شامامەن 752 قىلمىستىق ٸس قوزعالعان. بۇل ٸستەردٸڭ 84,7 پايىزى ادام ٶلتٸرۋگە, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زييان كەلتٸرۋگە جەنە اۋىرلىعى ورتاشا زييان كەلتٸرۋگە نەگٸزدەلگەن باپتار اياسىندا تٸركەلگەن.
ەلٸمٸزدٸڭ قىلمىستىق كودەكسٸنە سەيكەس, ادامعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتٸندە تانۋ ٷشٸن ونىڭ دەنساۋلىققا كەلتٸرگەن زالالى ورتاشا اۋىرلىقتان كەم بولماۋى تيٸس. بۇل جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ دەنساۋلىق جاعدايىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ ۇزاقتىعىمەن دە انىقتالادى. ول كەم دەگەندە ٷش جەتٸدەن اسۋى قاجەت. ونىڭ ٶزٸندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادام جاقىنىنىڭ ميى شايقالاتىنداي ۇرىپ-سوعىپ, وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ اياق-قولدارىن, جاقتارىن نەمەسە باسىن زاقىمداۋى قاجەت. ال جەبٸرلەنۋشٸ اۋرۋحانادا 21 كٷننەن از جاتسا, وندا بۇل جاراقاتتار جەڭٸل ساناتقا اۋىستىرىلادى, ەلگٸ جاقىنىن ايامايتىن باسبۇزار تەك ەسكەرتۋ تٷرٸندەگٸ جازا الادى.
مۇنداي جازالاۋ تٷرٸنٸڭ زورلىق-زومبىلىق قۇربانىنا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن ويلاۋدىڭ ٶزٸ جٷيكەگە سالماق تٷسٸرەدٸ. قازاقستانداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ, تٸپتٸ ٶتە اۋىر جاعدايلارى دا جەمە-جەمگە كەلگەندە ەكٸمشٸلٸك سيپات الىپ, وپ-وڭاي شەشٸلٸپ كەتەتٸنٸن دە جاسىرىپ جابا المايمىز.
دەسە دە, كٷنٸ جاساقتالعان جاڭا پارلامەنت وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەگەن سەنٸم باسىم. ٶيتكەنٸ, مەجٸلٸستٸڭ جٷزگە تارتا دەپۋتاتىنىڭ وتىز پايىزىن مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتار, جاستار, ەيەلدەر قۇرايدى. ولار ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى تەرەڭ تٷسٸنەدٸ, تٷبەگەيلٸ زەردەلەيدٸ, حالىقتىڭ پايداسىنا قىزمەت ەتەتٸن زاڭداردى قابىلدايدى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. بۇلاي دەۋٸمٸزگە سەبەپ تە جوق ەمەس. قازٸرگٸ كەزدە جوعارعى پالاتادا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸن كٶتەرەتٸن قۇجات تالقىلانۋ ٷستٸندە. قوعامنىڭ يگلٸگٸنە قىزمەت ەتەتٸن زاڭ قابىلدانادى دەپ سەنەيٸك.
