24 سەۋٸر كٷنٸ استانادا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXXIV سەسسيياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى ٶتتٸ. «بٸرلٸك پەن كەلٸسٸم جولىنداعى 30 جىل» اتتى بۇل ماڭىزدى جيىنعا ەكٸ مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى. بۇل — ەل بٸرلٸگٸنٸڭ, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.
قازاقستان بٷگٸندە جٷزدەن استام ۇلت پەن ۇلىستى بٸر شاڭىراق استىنا توپتاستىرعان بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمنٸڭ مەكەنٸ. وسى ىنتىماق پەن بٸرلٸكتٸڭ بەرٸك دٸڭگەگٸ — قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اسسامبلەيا ەل ٸشٸندەگٸ تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, قوعامدى بٸرٸكتٸرەتٸن كٷشكە اينالدى.
ساياساتتانۋشى پەردەحان شەمشيەۆتٸڭ ايتۋىنشا, اسسامبلەيانىڭ بۇل جولى وڭاي بولعان جوق. 1995 جىلى ەتنوسارالىق كەلٸسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىم العاشقى جىلدارى تيتۋلدى ەمەس ەتنوستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرگە ارالاسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەلەۋمەتتٸك ليفت رٶلٸن اتقاردى. دەگەنمەن, 2022 جىلعا دەيٸن اۋقىمدى رەفورمالار جٷرگٸزٸلمەگەن. تەك كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردەن كەيٸن اسسامبلەيانىڭ رٶلٸ قايتا قارالىپ, مەملەكەتتٸك تٸل مەن ورتاق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدا ماڭىزدى ورىنعا يە بولدى.
— ەلەمدە مونوەتنوستى مەملەكەتتەر سيرەك. قازاقستان — تٷرلٸ ەتنوس ٶكٸلدەرٸ بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەل. بۇل بٸزدٸڭ ارتىقشىلىعىمىز. ەر ەتنوس ٶز مەدەنيەتٸن ساقتاي وتىرىپ, ورتاق تاريح پەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قۇرمەتتەۋدە. قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ فورمۋلاسى — دەل وسى, — دەيدٸ ساراپشى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىق تەجٸريبەسٸ — ەلدەگٸ تۇراقتىلىق پەن بٸرلٸكتٸڭ باستى كەپٸلٸ ەكەنٸن تاعى بٸر مەرتە دەلەلدەدٸ. بۇل — ورتاق تٸل, ورتاق قۇندىلىق, ورتاق بولاشاق جولىنداعى سەنٸمدٸ قادام. باقىلاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اسسامبلەيا بٷگٸندە ەل ٸشٸندەگٸ تۇراقتىلىقتىڭ تٸرەگٸ, كەلٸسٸم مەن بٸرلٸكتٸڭ بەرٸك كٶپٸرٸنە اينالعان. ٶيتكەنٸ اسسامبلەيانىڭ باستى ميسسيياسى — بٶلٸپ-جارۋ ەمەس, بارشانى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋ.
مەجٸلٸس دەپۋتاتى كەنجەعۇل سەيتجان دا اسسامبلەيانىڭ وسى رٶلٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, اسسامبلەيا قازاق تٸلٸن ناسيحاتتاۋدا ٷلكەن جۇمىس اتقارىپ كەلەدٸ.
– تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنە قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ — اسسامبلەيانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. بۇل مەنٸ قاتتى قۋانتادى. قازاق تٸلٸ — بەرٸمٸزگە ورتاق تٸلگە اينالىپ كەلەدٸ. سونىمەن قاتار اسسامبلەيا ەرتٷرلٸ حالىقتاردى بٸرٸكتٸرٸپ, «بەرٸمٸزدٸڭ تٸلٸمٸز بٶلەك بولسا دا, تۋىمىز بٸر, ەلٸمٸز بٸر» دەگەن ۇستانىمدى دەرٸپتەۋدە, – دەيدٸ دەپۋتات.
ونىڭ سٶزٸنشە, كونستيتۋتسييادا كٶرسەتٸلگەندەي, ەلٸمٸزدەگٸ ەر ەتنوس ٶكٸلٸ قازاق حالقىمەن بٸرگە تەڭ مٷمكٸندٸككە يە. اسسامبلەيا وسى ساياساتتى ۇستانىپ, بەرٸمٸزدٸ ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋدا.
– بارلىق ەتنوستارمەن بٸرٸگٸپ, بٸر تۋدىڭ استىندا, بٸر ەلدٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋدا ٶتە جوعارى رٶل اتقارۋدا. بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييامىزدا جازىلعانداي, ەربٸر حالىقتىڭ مٷشەسٸنە, ەتنوستارعا قازاق حالقىمەن بٸرگە, تيتۋلدى ۇلت رەتٸندە, قازاق تٸلٸمەن بٸرگە دامۋعا ەشقانداي شەكتەۋ جوق. سونى اسسامبلەيا دەرٸپتەپ كٶرسەتۋدە. بٸز ەرقايسىمىز بٶلەكپٸز: تٸلٸمٸز دە بٶلەك, دٸنٸمٸز دە بٶلەك, بٸراق بٸزدٸڭ ورتاق تٸلٸمٸز — قازاق تٸلٸ, ورتاق ەلٸمٸز — قازاقستان. اسسامبلەيا وسىنداي ساياسات جٷرگٸزۋدە, وسىنداي ۇستانىمدى قالىپتاستىرىپ, سونداي قارىم-قاتىناس جاساپ جٷر. مەن سوعان ٶتە قۋانىشتىمىن, – دەپ تٷيٸندەدٸ كەنجەعۇل سەيتجان.
اسسامبلەيانىڭ اتقارىپ جاتقان بۇل جۇمىستارى ەلدە ازاماتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالىپتاستىرۋعا دا ٷلكەن ىقپال ەتۋدە. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندىقتار ٷشٸن ۇلتىنا, دٸنٸنە قاراماستان, ورتاق قۇندىلىقتاردى ۇستانۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتٸك تٸل مەن بٸرتۇتاس وتان تٷسٸنٸگٸ بارلىعىمىزدى بٸرٸكتٸرەتٸن باستى فاكتورعا اينالدى. بۇل ٷردٸس تەك ەلٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ايقىن كٶرٸنٸس تابۋدا.
وسىنى دەلەلدەيتٸن مىسالداردىڭ بٸرٸ رەتٸندە «ۇيعىر اۆوزي» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى ەرشات اسماتوۆ قازاقستاندىق بٸرتەكتٸلٸك تۋرالى ٶز ويىن ايتتى.
— بٸز كٶپەتنوستى ەل بولعانىمىزبەن, بٸر حالىقپىز, بٸر ۇلتپىز. قازٸر سوعان كەلە جاتىرمىز. سەبەبٸ شەتەلگە شىقساق, بٸزدٸ «قازاقستاندىق» دەپ تانيدى. ەشكٸم «اناۋ ۇيعىر ەكەن», «اناۋ نەمٸس ەكەن», «اناۋ كەرٸس ەكەن» دەمەيدٸ. ولار ٷشٸن بٸز — قازاقستاننىڭ ٶكٸلدەرٸمٸز. مىسالى, پاريجدە ٶتكەن وليمپيادا ويىندارىندا ناريمان قۇربانوۆ قازاقستان اتىنان رەكورد ورناتىپ, گيمناستيكادان العاشقى وليمپيادا چەمپيونى بولدى. ول جەردە ول «مەن ۇيعىرمىن» دەپ ايتقان جوق, بٷكٸل ەلەم ونى «قازاقستاندىق ناريمان قۇربانوۆ» دەپ تانىدى. سوندىقتان بٸزدٸڭ مەسەلەلەرٸمٸز دە, پروبلەمالارىمىز دا, مۇڭ-زارىمىز دا ورتاق. بٸز — بٸر حالىقپىز», — دەيدٸ «ۇيعىر اۆوزي» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى ەرشات اسماتوۆ.
ساياساتتانۋشى پەردەحان شەمشيەۆ كٶپۇلتتى مەملەكەت جاستارىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن دە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, كٶپەتنوستى ورتادا ٶسكەن جاس بۋىن تٷرلٸ مەدەنيەتتەرمەن ەركٸن قارىم-قاتىناس جاساپ, كەز كەلگەن ورتاعا تەز بەيٸمدەلە الادى. سوندىقتان دا بٷگٸندە قازاقستاندىق ٶنەر, عىلىم جەنە مەدەنيەت ٶكٸلدەرٸ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال.
— ەرتٷرلٸ ەتنوستاردىڭ ورتاسىندا ٶسكەن جاستار ٷشٸن ٶزگە مەدەنيەتتەرمەن تٸل تابىسۋ وڭايىراق. بۇل قاسيەت قازاقستاندىق جاستاردىڭ تٷرلٸ ورتادا ەركٸن بەيٸمدەلۋٸنە جەنە ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاي وتىرىپ, ەلەممەن قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سول سەبەپتٸ دە ەلٸمٸزدٸڭ مەدەنيەت, مۋزىكا جەنە عىلىم سالاسىنداعى ٶكٸلدەرٸ تەك كٶرشٸ ەلدەردە عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە جوعارى باعالانىپ جٷر, — دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بٷگٸنگٸ قازاقستاندىق جاستاردىڭ مەدەني اشىقتىعى مەن جاھاندىق دەڭگەيدە سۇرانىسقا يە بولۋىنا تەك ورتا عانا ەمەس, جٷيەلٸ قولداۋ دا سەبەپ. بۇل رەتتە ولاردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتٸپ, تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸن ورتاق ماقساتقا ۇيىستىرىپ جٷرگەن قۇرىلىم بار — ول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. اسسامبلەيا تەك تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمدٸ ناسيحاتتاپ قانا قويماي, جاستاردىڭ بويىنداعى وسى قاسيەتتەردٸ كٷشەيتەتٸن الاڭعا اينالدى. مەدەني ەرتٷرلٸلٸكتٸ بايلىققا اينالدىرىپ, ولاردى قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرگە تارتىپ, ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر ەسٸگٸن اشۋدا.
— جاستار ساياساتىن دامىتۋعا اسسامبلەيانىڭ رٶلٸ زور. ودان كەيٸن اسسامبلەيانىڭ جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە, فيليالداردا, ەرتٷرلٸ ەتنوستاردىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە جۇمىس ٸستەۋٸ وسىنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە جاڭاعى ٶتە كٶپ كٶمەگٸن تيگٸزەدٸ, اقپارات بەرۋدە, دوستىق قارىم قاتىناس جاساۋدا, حالىقارالىق قاتىناس جاساۋدا, مىسالعا بٸزدٸڭ باسقا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس قۇرۋدا, ودان كەيٸن مىسالعا پارتييالارمەن, ەر پارتييا بٸزدە قازٸر مەجٸلٸستە وتىرعان التى پارتييا بار عوي, سولارمەن مەموراندۋم قۇرۋدا جەنە ساياسات جاعىنان دا وسى اسسامبلەيانىڭ مٷشەلەرٸ تەربيلەۋدە وسىنداي ٶزگەرٸستەر جاساپ, جوعارعى دەڭگەيدەگٸ قارىم-قاتىناس جاساپ, ٶزدەرٸنٸڭ جەر جەرلەردەگٸ فيليالدارىندا سونداي باعىت جاساپ جٷرگەنٸنە ٶتە قۋانىشتىمىن, سونداي ٶزگەرٸستەر بار, — دەيدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى كەنجەعۇل سەيتجان.
ماماندار قازاقستاندى سان ۇلتتىڭ تاعدىرى توعىسقان جەرٸ دەپ جيٸ ايتادى. بۇل ەلدٸڭ حالقى ەشقاشان جەڭٸل جولمەن جٷرگەن ەمەس. تاريحتىڭ تالاي سىناعىنان ٶتٸپ, قيىندىقتى بٸرگە كٶتەردٸ. سول كەزەڭدەردەن امان شىعۋدىڭ بٸر-اق جولى بولدى — بٸر-بٸرٸنە ارقا سٷيەۋ, تٷسٸنۋ, ادام بولىپ قالۋ. حالىق اراسىندا «جاقسى دوس — جاۋعا قالدىرماس» دەگەن سٶز بار. قازاقستاندا تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ بٸر-بٸرٸنە جاي كٶرشٸ ەمەس, قيىن كٷندە سٷيەنٸش بولا بٸلدٸ. سوندىقتان دا بٷگٸندە دوستىق تۋرالى ايتۋ ولار ٷشٸن ۇران ەمەس, ٶمٸرلٸك تەجٸريبە.
— ادامدى ادام ەتەتٸن — جٷرەكتەگٸ جىلۋى مەن كٸسٸلٸك قاسيەتٸ. دوستىقتى ساقتاۋ — زاڭمەن ەمەس, جٷرەكپەن ورىندالاتىن مٸندەت. بٸر-بٸرٸن قۇرمەتتەۋ, قيىن سەتتە دەمەۋ بولۋ — ونى ەشكٸم بۇيرىقپەن ٷيرەتپەيدٸ. بۇل — اتادان بالاعا بەرٸلگەن تەربيە, سانامىزعا سٸڭگەن تٷسٸنٸك.
قازاقستان حالقىنىڭ كٶپۇلتتى بولۋى — بايلىق. بٸراق بۇل بايلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ادام بولىپ قالۋ كەرەك. ۇلتقا, تٸلگە, دٸنگە قاراماي, ادامدى ادام دەپ تانۋ — بٸزدٸڭ باسىمىزدان ٶتكەن تالاي كەزەڭنٸڭ ٷيرەتكەن ساباعى — دەيدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى كەنجەعۇل سەيتجان.
دەپۋتاتتىڭ پٸكٸرٸنشە, بٷگٸنگٸ تاتۋلىق — كەشەگٸ تٶزٸم مەن تٷسٸنٸستٸكتٸڭ نەتيجەسٸ. سوندىقتان حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي: «تاتۋ بولسا – اعايىن كٶپ, اقىلشى بولسا – اعاڭ كٶپ». سول سەبەپتٸ قازاقستاندىقتار ٷشٸن بٸرلٸك پەن دوستىق — تەك سٶز ەمەس, ٶمٸر سٷرۋ سالتى.
اۆتور: گٷلميرا سىزدىققىزى
