مەجٸلٸس دەپۋتاتى مۇرات ەبەنوۆ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى جاننا يسينعارينانىڭ قىتاي – قىرعىزستان – ٶزبەكستان تەمٸرجول جوباسىنا قاتىستى تالداۋىن جارييالادى. وندا بۇل باستامانىڭ قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸنە تٶندٸرەتٸن قاۋٸپتەرٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ سيپاتتالعان, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
سٶز بولىپ وتىرعان جوبا — قىتاي, قىرعىزستان جەنە ٶزبەكستان بٸرلەسٸپ ٸسكە اسىرىپ جاتقان قاشعار – جالال-اباد – ەنديجان تەمٸرجول دەلٸزٸ. ماقالادا بۇل جوبا كەيٸنگٸ 20 جىلدا ايماقتاعى ترانزيتتٸك لوگيستيكاعا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸس ەكەلەتٸن ماڭىزدى ەرٸ كٷردەلٸ ينفراقۇرىلىمدىق باستاما بولاتىنى جازىلعان.
جوبانىڭ نەگٸزٸ نەدە?
قىتاي, قىرعىزستان جەنە ٶزبەكستان اراسىنداعى ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبا – قاشعار – جالال-اباد – ەنديجان تەمٸرجولى رەسمي تٷردە جٷزەگە اسا باستادى. قىرعىزستان اۋماعىنان ٶتەتٸن بۇل تەمٸرجول قۇرىلىسىنىڭ العاشقى توننەلٸ 2025 جىلدىڭ مامىر ايىندا باستالدى.
جوبانىڭ جالپى ۇزىندىعى 310 شاقىرىمدى قۇرايدى. قۇرىلىس نىساندارىنىڭ 40 پايىزى – توننەلدەر مەن كٶپٸرلەردەن تۇرادى. ياعني شامامەن 100 شاقىرىمنان استام بٶلٸگٸ تاۋ سٸلەمدەرٸ ارقىلى ٶتەدٸ.
جوبانىڭ جالپى قۇنى – 8 ميلليارد دوللار. ونىڭ ٸشٸندە قىتاي 2,35 ميلليارد دوللاردى نەسيە تٷرٸندە بەرەدٸ. نەگٸزگٸ ينۆەستور – قىتاي تاراپىنان انىقتالىپ وتىر, بۇل ەل جوباداعى 51 پايىز ٷلەسكە يە.
تەمٸرجولدىڭ تابان ەنٸ ارالاس بولادى: قىتايدان قىرعىزستانداعى ماكمالعا دەيٸن – 1435 مم, ال ودان كەيٸن ٶزبەكستانعا دەيٸن – 1520 مم. بۇل ەرتٷرلٸ ٶلشەمدەگٸ ۆاگونداردىڭ ٷيلەسٸمدٸ قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
اتالعان جوبا شامامەن 30 جىل بويى تٷرلٸ كەلٸسسٶزدەر مەن ساياسي-ەكونوميكالىق كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر سالدارىنان كەيٸنگە قالىپ كەلگەن. الايدا سوڭعى جىلدارى تاراپتاردىڭ مٷددەسٸ توعىسىپ, قىرعىزستان ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ينفراقۇرىلىمىن كٷشەيتٸپ قانا قويماي, ايماقتىق ترانزيتتٸك مارشرۋتقا قوسىلۋدىڭ تيٸمدٸ جولىن ۇسىندى.
“ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل تەمٸرجول قىتايدان ورتالىق ازييا ارقىلى يران مەن تٷركييا باعىتىنا جٷك تاسىمالداۋدىڭ جاڭا بالامالى جولىنا اينالۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار بۇل باعىت قازاقستان ترانزيتٸنە بەسەكەلەس رەتٸندە قاراستىرىلادى”, — دەيدٸ دەپۋتات.
قازاقستانعا قاۋٸپ نەدەن تۋىنداۋى مٷمكٸن?
اتالعان تەمٸرجول قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸنە ايتارلىقتاي قىسىم تٷسٸرۋٸ مٷمكٸن.
1. قازاقستان ترانزيتتٸك مونوپوليياسىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن
جاڭا مارشرۋت قىتايدان ورتالىق ازييا ارقىلى يران مەن ەۋروپاعا اپاراتىن بالامالى باعىت رەتٸندە قاراستىرىلىپ جاتىر. سونىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان ەۋرازييالىق قۇرلىقتاعى ترانزيتتٸك حاب رەتٸندەگٸ بۇرىنعى باسىمدىعىنان ايىرىلۋى ىقتيمال.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قىتايدىڭ گەوساياسي باعىتى ٶزگەرٸپ جاتقان قازٸرگٸ كەزەڭدە بۇل قاۋٸپ ٶزەكتٸ بولا تٷستٸ.
2. قازاقستاندى اينالىپ ٶتەتٸن جاڭا دەلٸز قالىپتاسۋى مٷمكٸن
قىتاي – قىرعىزستان – ٶزبەكستان تەمٸرجولى ورتالىق دەلٸزدٸڭ وڭتٷستٸك تارماعى رەتٸندە ورنىعۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ TRACECA جەنە TITR سەكٸلدٸ حالىقارالىق كٶلٸك باستامالارىنداعى ىقپالى تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن.
3. شەكاراداعى ٶتكٸزۋ پۋنكتتەرٸنٸڭ جٷكتەمەسٸ ازايادى
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ترانزيتتٸك جٷكتٸڭ نەگٸزگٸ اعىنى دوستىق جەنە باقتى ٶتكەلدەرٸ ارقىلى ٶتەدٸ. جاڭا دەلٸز بۇل اعىندى ٶزٸنە تارتىپ, اتالعان ينفراقۇرىلىمدارعا سالىنعان ينۆەستيتسييالاردىڭ قايتارىمىن تٶمەندەتۋٸ مٷمكٸن.
4. ٶزبەكستان جاڭا ارتىقشىلىقتارعا يە بولادى
قازٸرگە دەيٸن قازاقستان – ٶزبەكستان باعىتى ماڭىزدى ترانزيت ارناسى سانالسا, ەندٸ ٶزبەكستان قىتاي جەنە قىرعىزستان ارقىلى قازاقستاندى اينالىپ ٶتەتٸن باعىتتى تيٸمدٸ پايدالانا باستايدى. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكٸ ەل اراسىنداعى ترانزيتتٸك ەرٸپتەستٸككە سالماق سالادى.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان بۇل ٶزگەرٸستەرگە تەك باقىلاۋشى رەتٸندە قاراماۋى كەرەك. كەرٸسٸنشە, ٶز ترانزيتتٸك ارتىقشىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن شۇعىل جەنە كەشەندٸ شارالار قابىلداۋى قاجەت.
قازاقستان نە ٸستەۋٸ كەرەك?
قىتاي – قىرعىزستان – ٶزبەكستان تەمٸرجول جوباسى جٷزەگە اسا باستاعان تۇستا قازاقستان ٶز ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بەلسەندٸ قادامدارعا بارۋى قاجەت.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قازٸرگٸ جاعدايدا شەتتە قالعان باقىلاۋشى ەمەس, بەلسەندٸ ويىنشى بولۋعا تيٸس. ول ٷشٸن ٷش باعىتتا ناقتى شارالار قولعا الىنۋى كەرەك:
1. باستاماشىل بولۋ:
– باقتى – اياگٶز تەمٸرجول جوباسىن شۇعىل تٷردە جٷزەگە اسىرۋ;
– قورعاس پەن سارىاعاشتاعى قۇرلىق پورتتارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ;
– شەكاراداعى رەسٸمدەردٸ تسيفرلاندىرىپ, جەڭٸلدەتۋ;
– ٶزبەكستان جەنە قىتايمەن بٸرلەسكەن لوگيستيكالىق پلاتفورمالاردى ٸسكە قوسۋ.
2. بەسەكەلەستٸك ەمەس, ىنتىماقتاستىق:
ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, قازاقستان ٶزبەكستانمەن بەسەكەگە تٷسپەي, كەرٸسٸنشە, ەكٸ ەلدٸڭ باعىتتارىن بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, ورتاق كٶلٸك-لوگيستيكالىق كلاستەر قۇرۋى قاجەت. بۇل ٶزارا تولىقتىراتىن ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرىپ, ايماقتىق ىقپالدى ارتتىرادى.
3. “گيبريدتٸ لوگيستيكا” مودەلٸنە كٶشۋ:
ەل تەك تەمٸرجول نەمەسە ٶتكەل سالۋعا ەمەس, لوگيستيكالىق قىزمەتتەردٸ باسقارۋ مەن وپەراتورلار جٷيەسٸنە ينۆەستيتسييا سالۋى تيٸس. بۇل باعىتتا تەحنولوگييا مەن سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن تۇراقتى لوگيستيكالىق ەكوجٷيە قۇرۋ ٶزەكتٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قىتاي – قىرعىزستان – ٶزبەكستان جوباسى تەك ٷش ەلدٸ بايلانىستىرىپ قانا قويماي, ورتالىق ازيياداعى كٶلٸك لوگيستيكاسىنا جاڭا مازمۇن بەرٸپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان تەك باقىلاۋشى رٶلٸندە قالماي, جٷك اعىنىن ٶزٸنە تارتاتىن ورتالىق بولۋعا ۇمتىلۋى تيٸس.
