وسىلايشا, ەگەمەندٸك جىلدارىندا دٸننٸڭ قوعامدىق قاتىناستار جٷيەسٸندەگٸ رٶلٸ مەن ورنى ٶزگەردٸ. قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, بٷگٸنگٸ تاڭدا زايىرلىلىقتىڭ قازاقستاندىق مودەلٸ جەنە مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق قاتىناستاردى قۇرۋ نىساندارىن قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى مٸندەتتەرٸ قالىپتاستى. ەلٸمٸزدەگٸ قازٸرگٸ دٸني احۋال كٶپ ۇلتتى حالىقتىڭ ناقتى قۇرىلىمىمەن انىقتالادى.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستان 130-دان استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ٶكٸلدەرٸنە بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ قامتاماسىز ەتتٸ. ەلٸمٸزدە كونفەسسيونالدىق كٶزقاراس عاسىرلار بويى ورتاق تاريح پەن ەرتٷرلٸ تٸلدەردە سٶيلەيتٸن ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە كٸرٸگٸپ ٷلگەردٸ دەسەك تە قاتەلەسپەيمٸز. بٸزدەگٸ ەتنيكالىق جەنە دٸني تۇراقتىلىق قاشان دا ماڭىزدى بولدى ەرٸ ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋمەن ەرەكشەلەندٸ.
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز دامۋى جىلدارىندا دٸني بٸرلەستٸكتەر سانىنىڭ ايتارلىقتاي ٶسۋٸن بايقاعانىمىز راس. دٸنگە سەنۋشٸلەر اراسىندا بارلىق دەرلٸك ەلەمدٸك دٸندەردٸ ۇستانۋشىلار بار. مەسەلەن, يسلام, حريستيان, بۋدديزم, سونداي-اق يۋدايزم, يندۋيزم, ەجەلگٸ پوليتەيستٸك كۋلتتەر جەنە جاڭا دٸندەرگە سەنەتٸندەر دە بار ارامىزدا. 1992 جىلى قابىلدانعان «دٸني سەنٸم بوستاندىعى جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭ ەلٸمٸزدە ەرەكەت ەتەتٸن كونفەسسييالاردىڭ كەڭ اۋقىمى ٷشٸن العاشقى قۇقىقتىق جاعداي جاسادى.
دٸني سەنٸم بوستاندىعى ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسىمەن كەپٸلدٸك بەرٸلگەن نەگٸزگٸ قۇقىقتىق قۇندىلىققا اينالدى. ٸس جٷزٸندە بۇل قازاقستانداعى دەستٷرلٸ جەنە دەستٷرلٸ ەمەس دٸندەردٸ ۇستانۋشىلار اراسىنداعى ەتنوسارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمدە كٶرٸنٸس تاۋىپ جاتتى.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ تۇرعىنداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ – ۇلتتى قۇراۋشى ەتنيكالىق توپ – قازاقتار – مۇسىلماندار, ەكٸنشٸ ٷلكەن ەتنيكالىق توپ – ورىستار – ورىس پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸنە جاتادى. سٶز جەنە دٸن بوستاندىعىن جارييالاي وتىرىپ, ٷكٸمەت دەيەكتٸ تٷردە دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن قارىم-قاتىناستى رەتتەۋگە ۇمتىلادى. ونسىز بولمايدى. ٶيتكەنٸ, كٶپۇلتتى جەنە كٶپكونفەسسييالى قوعامداعى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا بۇل سٶزسٸز شارۋا كەرەك. سول سەبەپتەن دە بيلٸك قوعام ٶمٸرٸن شىنايى ادامي قۇندىلىقتارمەن, تازا سەنٸممەن بايىتۋعا, جاستاردىڭ رۋحاني مۇراتىن قالىپتاستىرۋعا بارىن سالادى.
ٶتكەن جىلدار قازاقستان ٷشٸن يدەولوگييالىق باعدارلار مەن قۇندىلىقتاردىڭ تۇتاس كەشەنٸن قايتا باعالاۋ كەزەڭٸ بولدى. بۇل – ازاماتتىق ۇستانىمدى قالىپتاستىرۋ, ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋعا قامقورلىق جاساۋ, دەموكراتييالىق يدەيالار مەن ساياسي ٶمٸردٸڭ نورمالارىن بەكٸتۋ قازاقستاندىق قوعامنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸ مەن رۋحانيياتىنىڭ دامۋىمەن ورگانيكالىق تٷردە بايلانىستى ەكەنٸن ۇعىنۋدىڭ باستاماسى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «قازاقستان – كٶپۇلتتى مەملەكەت. مەدەني تۇرعىدان بۇل دەموكراتييالىق مەملەكەت ٷشٸن ٶتە قاتال شارتتاردى بٸلدٸرەدٸ» دەۋٸ دە بەكەر ەمەس. مەدەنيەتتٸ جەتە باعالاماۋ جالپى ٶركەنيەتتٸڭ ايتارلىقتاي سارقىلۋىنا ەكەلٸپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ازاماتتىق سوعىستارعا تولى قاقتىعىستارعا الىپ كەلەدٸ.
قازاقستاندا اسسيرييا, يران, نوعاي سىندى از ۇلتتاردىڭ دا تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن دامىتۋعا تولىق مٷمكٸندٸك بار ەكەنٸن بايقاعان بيلٸك تەڭگەرٸمدٸ تٸل ساياساتىن جٷرگٸزۋدە. بۇل ار-وجدان بوستاندىعىنا كەپٸلدٸك بەرەتٸن قۇقىقتىق بازانى جاسايدى.
ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بارلىق ۇلت ازاماتتارىن بٸرٸكتٸرەتٸن مەملەكەتتٸك ورگان رەتٸندە قىزمەت ەتٸپ جاتىر. دٸن (ەسٸرەسە ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر) ادامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارىن دامىتۋدىڭ قۋاتتى فاكتورى بولىپ تابىلادى. دٸننٸڭ شىنايى ماقساتى – ادام بويىنداعى بارلىق ادامدىق نەرسەنٸ ساقتاۋ جەنە كٶبەيتۋ, ادامنىڭ «بەت-بەينەسٸن» ساقتاۋعا كٶمەكتەسۋ.
قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ مٸندەتٸ – ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ زاماناۋي جاڭعىرۋىندا بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋ ٷشٸن عاسىرلار بويى ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ پرينتسيپتەرٸ مەن پاراديگمالارىن دامىتىپ كەلە جاتقان گۋمانيزم مەن تولەرانتتىلىقتىڭ, كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم مەن ديالوگتىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارىن بەلسەندٸ پايدالانۋ.
دٸننٸڭ ىقپالداستىرۋشى, رۋحاني-ادامگەرشٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋشى فاكتور رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتۋ ٷشٸن حالىقتىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن كٶتەرۋ قاجەت. بۇل حالىقتىڭ دٸني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ساياسي ساۋاتتىلىعىن كٶتەرۋدٸ, دٸني ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋدى بٸلدٸرەدٸ. حالىقتىڭ بەلگٸلٸ بٸر ساياسي مەدەنيەتٸ, ساياسي ساناسى مەن ٶزٸندٸك ساناسى دا وسىنىڭ نەگٸزٸندە ٸلگەرٸلەيدٸ. بۇل قاجەتتٸلٸك, ەڭ الدىمەن, قازٸرگٸ ٶركەنيەتكە تٶنٸپ تۇرعان ەلەۋلٸ قاتەرلەردٸڭ بٸرٸ – دٸني ەكسترەميزم – دٸني بٸلٸمنٸڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸنٸڭ تٸكەلەي سالدارى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە دٸن مەن ساياساتتىڭ بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ كەتۋٸنە بايلانىستى.
بٸر جاعىنان, دٸني پروتسەستەردٸ ساياسيلاندىرۋ, ەكٸنشٸ جاعىنان, ساياسي جاعدايدى شەشۋدە دٸن مەن دٸني فاكتورلاردى پايدالانۋ. كونفەسسييالىق بٸرەگەيلٸك كونفەسسيياارالىق تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمدٸ, سونداي-اق دٸني تولەرانتتىلىقتى نىعايتۋدا ەرەكشە رٶل اتقارادى. وسىعان بايلانىستى ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر تاراپىنان ٶزٸمشٸلدٸك, وقشاۋلانۋ, فاناتيزم مەن پوزيتيۆتٸ دٸني سەيكەستٸكتٸڭ كەڭ تارالۋى سيياقتى تەرٸس دٸني سەيكەستەندٸرۋدٸڭ تٷرلەرٸن جويۋعا باعىتتالعان بٸرشاما جۇمىس قاجەت.
پوزيتيۆتٸ دٸني بٸرەگەيلٸكتٸڭ شارتى – كونفەسسييالىق توپتاردىڭ تەۋەلسٸز جەنە تۇراقتى ٶمٸر سٷرۋٸ, سودان سوڭ كٶپ كونفەسسييالىق ەلەمدە بەيبٸت ٶزارا ەرەكەتتەسۋ دەگەنگە سايادى. پوزيتيۆتٸ دٸني بٸرەگەيلٸكتٸ قۇرۋ, بٸر جاعىنان, ٶز كونفەسسييالارىنا قۇرمەتپەن قاراۋدى, ٶز تاريحىنا, ەدەت-عۇرىپتارى مەن دەستٷرلەرٸنە ماقتانىش سەزٸمٸن دامىتۋدى, ەكٸنشٸ جاعىنان, كٶپك كونفەسسييالىق ەلەمنٸڭ الۋان تٷرلٸلٸگٸن سەزٸنۋدٸ, دٸني سەنٸمنەن باس تارتۋدى بولجايدى.
سونىمەن قاتار «دوس نەمەسە دۇشپان» ۇعىمىنان اجىراۋعا, «ولار باسقا» دەگەن دٸني كٶزقاراستان ارىلۋعا, ٶزگەلٸك پەن بٸرلٸكتٸ تٷسٸنۋگە جەتكٸزەدٸ. ولاي بولسا, دٸندەرٸمٸزدەن ەرەكشەلٸك ٸزدەمەي, ورتاق بەلگٸلەر مەن ۇستانىمداردى, قۇندىلىقتاردى, بٸرٸكتٸرۋشٸ قاسيەتتٸ ٸزدەسەك, دٸن قۋاتتى ينتەگراتسييالىق فاكتور بولا الادى دەپ ايتا الامىز. وسى جاعدايدا عانا دٸني كەلٸسٸم مەن ديالوگ قوعامدا وڭ رٶل اتقارىپ, مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ, قازٸرگٸ جاھاندىق ەلەمدە ٶمٸر سٷرۋدٸڭ شارتى بولا الادى.
