ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸكتٸ قارجىلىق كەڭەسشٸ, ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆتٸڭ وي-پايىمدارى ەكونوميكالىق جاعدايلاردى باقىلاپ وتىراتىن كٶزٸ قاراقتى وقىرماندار ٷشٸن ماڭىزدى ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. وسى رەتتە Dalanews.kz تٸلشٸلەرٸ بٸلٸكتٸ مامانمەن ەكونومكالىق مەسەلەلەرگە از-كەم سۇحباتتاسقان ەدٸ. ەندٸ سوعان نازار اۋدارساڭىزدار.
– مامان رەتٸندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن قالاي باعالايسىز?
– تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەل ەكونوميكاسى ەسەلەپ ٶستٸ. الايدا, ەكونوميكامىزدى ەرتاراپتاندىرۋ باسىمدىققا يە بولماعاندىقتان, بٸز شيكٸزاتقا قاتتى تەۋەلدٸ بولدىق. ارا-تۇرا ەكونوميكامىزدى ەرتاراپتاندىرۋعا تىرىستىق, بٸراق كٶبٸنەسە جوبالار سەتسٸز اياقتالدى.
تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸزگە شىنىمەن دە قۇرىلىمدىق, ياعني ينفراسترۋكتۋرالىق رەفورمالار قاجەت. ەلٸ دە كەش ەمەس بٸزدە ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك مول. سونى پايدالانىپ, شيكٸزاتقا تەۋەلدٸ بولماۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك.
تٸپتەن بوس جاتقان سالالار كٶپ, سولاردى تەزٸرەك يگەرٸپ, ەلٸمٸزدە دامىتا بٸلسەك ەكونوميكاعا سەرپٸن بەرەر مٷمكٸندٸكتەر مول ەدٸ. بۇل باعىتتا ەكونوميكانىڭ «مايىن ٸشٸپ, جٸلٸگٸن شاققان», ەر مٷمكٸندٸگٸن دٶپ باسىپ, باقىلاپ وتىرعان ساراپشىلارمەن بٸرٸگٸپ, جان جاقتى رەفورمالار قاراستىرساق دۇرىس ەدٸ.
– تەۋەلسٸزدٸك العان 30 جىل ٸشٸندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا نە سەرپٸن بەردٸ?
– ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرگەن نەگٸزگٸ فاكتورلار تابيعي رەسۋرستاردى بەلسەندٸ پايدالانۋ, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جٷرگٸزۋدٸ اتاۋعا تابىلادى.
بۇل قادامدار ەلٸمٸزدٸ ورتا ازيياداعى ەڭ ٸرٸ ەكونوميكالىق ورتالىققا اينالدىردى. بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ قوزعالتقىشىمىز – مۇناي مەن مەتالل ەكسپورتى. الايدا, وسى ۋاقىت ٸشٸندە ٶندٸرٸسٸمٸز بەسەڭدەي باستادى. ەندٸ بٸز ونى بەلسەندٸرەك دامىتۋعا كٸرٸسۋٸمٸز كەرەك.
ٶيتكەنٸ الداعى ۋاقىتتا شيكٸزاتىمىز تاۋسىلسا ابدىراپ قالۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن. سوندىقتان ينۆەستيتسييالاردى تارتىپ, ەل ٸشٸندە كەسٸپورىنداردى كٶبەيتٸپ, جۇمىس كٶزدەرٸن ارتتىرىپ ەل ەكونوميكاسىنا سەرپٸن بەرەر نەرسەلەردٸ ٸزدەۋٸمٸز قاجەت. بٸزگە دەل قازٸر وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەۋ كەرەك. مۇنى تالاي ساراپشىلار ايتىپ تا جٷر. ەرينە مۇنايىمىزدى, باسقا دا شيكٸزاتىمىزدى ساتا بٸلدٸك, ەندٸ باسقا دا مٷمكٸندٸكتەردٸ پايدالانۋ كەرەك.
– ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا تارتۋ جۇمىستارىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز? بٸز جەڭدٸك پە, جەڭٸلدٸك پە?
– جالپى, شەتەل ينۆەستيتسيياسىن تارتۋدا ۇتىمدى قادامدار جاسالدى دەپ ەسەپتەيمٸن. ينۆەستيتسييالار ەكونوميكامىزعا جاڭا تەحنولوگييالار مەن بٸلٸم ەكەلدٸ, جۇمىس ورىندارىن اشتى جەنە ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتتى.
مەسەلە مىنادا, بٸز شەتەل ينۆەستيتسيياسىن تارتىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ, وتاندىق ينۆەستورلارعا مەن بەرمەدٸك. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸنە از كٶڭٸل بٶلدٸك.
راس, كەيدە بەرٸن ٶزگەلەردٸڭ قولىنا بەرٸپ قويدىق, يەمدەنٸپ الدى. شەتەلدٸك ينۆەستورلار قاپتاپ كەتتٸ دەپ جاتادى. بٸراق بۇل جەردە مەملەكەت مٷددەسٸ, حالىققا تيٸمدٸلٸگٸ ويلاستىرىلدى دەپ ايتا الامىن. ولاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ جۇمىسى كٶپ باعىتتا سەرپٸن بەردٸ. سونى مويىنداۋىمىز كەرەك.
وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداي وتىرىپ, حالىققا پايدالى جاعىن قاراستىرۋىمىز قاجەت. وسى جىلدار ٸشٸندە ينۆەستورلاردى تارتۋدان ۇتتىق. الداعى ۋاقىتتا دا ۇتىمدى تۇسىن پايدالانىپ, سولار ارقىلى ٶز ەكونوميكامىزدى دامىتۋعا تىرىسا بەرگەن جٶن.
– ەلٸمٸزدٸڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى باعىتىندا كٶپتەگەن جوبالار جٷزەگە اسىرىلدى. بٸراق تەك شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ ەل بولىپ قالۋىمىزعا نە سەبەپ?
– بٸزدٸڭ شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ ەل بولىپ قالۋىمىزدىڭ باستى سەبەپتەرٸ – ەكونوميكامىزدىڭ جەتكٸلٸكتٸ تٷردە ەرتاراپتاندىرىلماۋى, ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپتٸڭ جەتكٸلٸكسٸز دامۋى جەنە يننوۆاتسييالىق سالالاردىڭ ەلسٸزدٸگٸ.
بۇل جاعدايدى ٶزگەرتۋ ٷشٸن ٶڭدەۋ جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىن دامىتۋ قاجەت. بۇل ۇزاق پروتسەسس جەنە الداعى 3-5 جىلدا شيكٸزات ەكسپورتىنا تەۋەلدٸلٸگٸمٸز ساقتالادى.
بٸراق بۇل باعىتتا قالا بەرۋٸمٸزگە بولمايدى. تەز ارادا جاعدايدى دۇرىستاۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت. ەل ەكونوميكاسىنا سەرپٸن بەرەتٸن فاكتورلاردى ساراپشىلار كٶمەگٸمەن تالداپ, ناقتى رەفورمالاردى قولعا العان جٶن. سوندا عانا نەتيجە بولماق.
– قازاقستاندىق ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن جاقسارتامىز با? قانداي وتاندىق ٶنٸمگە كٶڭٸلٸڭٸز تولادى?
– قازاقستاندىق ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزۋ, بٸلٸكتٸ كادرلاردى دايىنداۋ جەنە ساپا ستاندارتتارىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت. ماعان ەسٸرەسە اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە استىق جەنە ەت ٶنٸمدەرٸ ۇنايدى. ولاردى ۇيالماي كەز كەلگەن ەلگە ۇسىنا الامىز.
بٸزدٸڭ مۇنداي اۋىلشارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸمٸز كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن دە شىعارى سٶزسٸز. اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋگە, تٸپتٸ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتارىن شىعارۋعا دا كٶپ كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك شىعار.
جالپى, بٸز جەكە بيزنەسكە نەنٸ ٶندٸرۋ تيٸمدٸرەك ەكەنٸن ٶزدەرٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ ولار ٶزدەرٸ زەرتتەگەن سالادان نەتيجە شىعارۋعا تىرىسادى. ەلٸمٸزدەگٸ ٶندٸرٸلٸپ جاتقان ٶنٸمدەردٸڭ قاي قايسىسى بولماسىن ٶتە ساپالى, قۇنارلى, حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەدٸ. تەك ودان ەرٸ تارالۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرا بٸلسەك بولعانى.
– ەلٸمٸزدە ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلاردى مەملەكەتتٸك قولداۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
– ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ ٷشٸن ولاردى شەكاراعا دەيٸن تاسىمالداۋعا سۋبسيدييالار بەرۋ, ەكسپورتتىق نارىقتى زەرتتەۋ جەنە ماركەتينگتٸك قولداۋ كٶرسەتۋ, سونداي-اق لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت.
شىنى كەرەك ۇلتتىق ەكسپورتتاۋشىلارىمىز ٶنٸمٸن ودان ەرٸ تاراتۋعا جٷرەكسٸنۋٸ مٷمكٸن. نەمەسە جولدارىن بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بٸلدٸرسەك, ولار ارى قاراي الىپ كەتەر ەدٸ. كٶپ جاعدايدا جەتكٸزۋ قىزمەتٸ دە اقساپ جاتادى. وسى تۇرعىدان قولداۋ بٸلدٸرسەك ولاردىڭ تىنىسى اشىلار ەدٸ.
– كٶپ جاعدايدا ەلدەگٸ تاۋاردىڭ قۇنى ادامداردى رەنجٸتەدٸ. باعانى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
– باعانى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتۋ, بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋ, تيٸمدٸ لوگيستيكالىق جٷيەنٸ قۇرۋ جەنە ينفلياتسييانى باقىلاۋدا ۇستاۋ دا ماڭىزدى. ەلٸمٸزدە بەسكەلەستەر از. سوندىقتان ويىنا كەلگەن باعانى قويىپ وتىراتىن جاعدايلار بولادى. ەگەر بەسەكەلەستەر كٶبەيسە ٶزارا تاۋار ساپاسىنا, باعاسىنا, تاۋارىنىڭ قۇرامىنا, حالىققا پايدالىلىعىنا مەن بەرٸپ ٶزارا جارىسار ەدٸ.
بۇل ٶزارا بەسەكەلەستٸك ٶنٸم ساپاسىن ارتتىرىپ قانا قويماي باعاسىنا دا ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان نەعۇرلىم بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋعا مەن بەرگەن جٶن. باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدىڭ كٶپتەگەن جولدارى بار. مەملەكەتتٸك قاتاڭ باقىلاۋ دا باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەر ەدٸ.
جالپى ەلٸمٸز ەل ەكونوميكاسىن ارتتىرۋعا بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. از دا بولسا ٶندٸرۋشٸلەر كٶبەيٸپ كەلەدٸ. باعا دا قازٸر تۇراقتانا باستاعان. بۇل وسى باعىتتى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸ دەپ بٸلەمٸن. نەگٸزٸ بٸزدەگٸ ٶنٸمدەردٸڭ ساپاسى جاقسى.
تەك ٷلكەن نارىققا جول تابا بٸلۋ كەرەك. ەل ەكونوميكاسىنا سەرپٸن بەرەر دٷنيەلەردٸ دامىتا بەرۋٸمٸز كەرەك. مەسەلەن ٷيلەر كٶپ سالىنىپ جاتىر. ەسٸرەسە سوڭعى جىلدارى تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى توقتاعان ەمەس. بٸراق ٷي باعاسى تٷسپەي تۇر. نەگە? بٸرەۋلەر قۇرىلىس زاتتارىنىڭ سىرتتان كەلەتٸنٸن, بٸرەۋلەر سۇرانىستىڭ ارتۋىن ايتادى. قالاي بولماسىن جۇمىستار جاسالىنىپ جاتىر.
بٸراق باعا كٶتەرٸلٸپ بارادى. دەمەك باسقا دا ىقپال ەتەتٸن فاكتورلار بار. ەر مەسەلەنٸ جەكە قاراستىرىپ, باعا تۇراقتاندىرۋدىڭ ناقتى رەفورمانى جاساۋ كەرەك.
باعا تۇراقتانباي حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تۇراقتالمايدى. باعا ەربٸر ادامعا ەسەر ەتەدٸ. بەسٸكتەگٸ بالانىڭ جٶرگەگٸنەن باستاپ, قارت ادامداردىڭ دەرٸ دەرمەگٸنٸڭ ٶزٸ ٷنەمٸ قۇبىلىپ تۇرادى. دەمەك قوعامنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنە ەسەر ەتٸپ جاتقان باعا تۇراقتىلىعىنا قاتىستى بٸر شەشٸم كەرەك.
سۇحباتتاسقان قۋانىش ەرمەكوۆا
