قازاقستان مەن ٶزبەكستان سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلدٸ. كٶپدەڭگەيلٸ ديپلوماتييالىق بايلانىستار, ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا جەنە قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكٸ ەلدٸڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارۋدا.
ٶزبەكستاندىق ساراپشى, ساياسي عالىم, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, گ.ۆ. پلەحانوۆ اتىنداعى رەۋ تاشكەنت فيليالىنىڭ دوتسەنتٸ راۆشان نازاروۆ ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋ ديناميكاسى, پرەزيدەنتتەر توقاەۆ پەن ميرزييوەۆتٸڭ ورتاق كٶزقاراستارى جەنە استانا مەن تاشكەنتتٸڭ ستراتەگييالىق تاندەم قالىپتاستىرۋ پەرسپەكتيۆاسى جٶنٸندە ويىن بٶلٸستٸ.
بٷگٸندە قازاقستان مەن ٶزبەكستان كٶپتەگەن حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ۇيىمدار اياسىندا ٶزاراىنتىماقتاسىپ كەلەدٸ. مۇندايكٶپدەڭگەيلٸ ىنتىماقتاستىق ەكٸ ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ? ەكٸ ەل پرەزدەنتٸحالىقارالىق ارەنادا قانداي ۇقساس تەسٸلدەردٸ العا جىلجىتىپ وتىر?
قازاقستان مەن ٶزبەكستان – ورتالىق ازيياداعى ەكٸ جەتەكشٸ اكتور, ولاردىڭ حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ۇيىمدار اراسىنداعىبەلسەندٸ ىنتىماقتاستىعى جاي فورمالدىلىقتان الىس. بۇل كٶپقىرلى سەرٸكتەستٸك ەكٸ ەلدٸڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن قالىپتاستىرۋدا جەنە ولاردىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ۇستانىمدارىن نىعايتۋدا ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ وتىر.
كٶپدەڭگەيلٸ ىنتىماقتاستىق سىرتقى ساياساتقا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
بٸرٸنشٸدەن, قازاقستان مەن ٶزبەكستان ورتاق حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ۇيىمدار قۇرامىندا بولۋى ولاردىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ىقپالىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ماڭىزدى مەسەلەلەر بويىنشا بٸرلەسكەن ۇستانىم بٸلدٸرۋ ەكٸ مەملەكەتتٸڭ حالىقارالىق قۇرىلىمدار الدىنداعى بەدەلٸن ارتتىرا تٷسەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, سەرٸكتەستٸك سىرتقى بايلانىستاردى ەرتاراپتاندىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. شىۇ, تمد, ۇقشۇ,سونداي-اق بۇۇ, ەقىۇ جەنە باسقا دا الاڭدارمەن بٸرلەسكەن جۇمىسجٷرگٸزۋ ارقىلى ەكٸ مەملەكەت جاڭا ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە مەدەني دامۋ جولىندا جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگەجول اشادى.
ٷشٸنشٸدەن, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى سيياقتى ٶڭٸرلٸك بٸرلەستٸكتەر شەڭبەرٸندە ىنتىماقتاستىق ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتادى. بۇل تەرروريزم, ەكسترەميزم, ەسٸرتكٸ ساۋداسىنا قارسى كٷرەس سيياقتى ورتاق قاۋٸپتەردٸ بٸرگە شەشۋگە جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار, سۋ جەنە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى تيٸمدٸباسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, زاڭنامالاردى جەنە ستاندارتتاردى ٷندەستٸرۋ ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋدا, ينۆەستيتسييا جەنە ادامدار قوزعالىسىن جەڭٸلدەتەدٸ.
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ پەن شاۆكات ميرومونۇلى ميرزييوەۆتٸڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ۇقساس ۇستانىمدارى:
* كٶپۆەكتورلى جەنە پراگماتيكالىق ساياسات. ەكٸ ەل دە ەلەمدٸك دەرجاۆالارمەن تەڭگەرٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋعا باعىتتالعان پراگماتيكالىق باعىتتى ۇستانادى.
* ٶڭٸرلٸك ينتەگراتسييا جەنە ىنتىماقتاستىق. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ – ەكٸ ليدەردٸڭ ورتاق ماقساتى. كٶلٸك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, ساۋدا كەدەرگٸلەرٸن ازايتۋ – باستى باسىمدىقتار.
* قاقتىعىستاردى ديپلوماتييالىق جولمەن شەشۋ. قازاقستان مەن ٶزبەكستان كەز كەلگەن داعدارىستى بەيبٸت جولمەن رەتتەۋدٸ قولدايدى.
* ەكونوميكالىق ديپلوماتييا. ينۆەستيتسييا تارتۋ, ساۋدا بايلانىستارىن كەڭەيتۋ جەنە بيزنەسكە قولايلى ورتا قۇرۋ – ماڭىزدى باعىت.
* ورتالىق ازييانىڭ رٶلٸن ارتتىرۋ. قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ پەن شاۆكات ميرومونۇلى ميرزييوەۆ ايماقتى ەلەم الدىندا بٸرتۇتاس, پەرسپەكتيۆالى سەرٸكتەس رەتٸندەتانىتۋدا بەلسەندٸ.
ٶزبەكستان دەستٷرلٸ تٷردە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى نەگٸزگٸ سەرٸكتەسٸ سانالادى. سوڭعى جىلدارى ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ديناميكاسى قالاي ٶزگەردٸ جەنە ولاردىڭ نىعايۋىنا قانداي فاكتورلار ەسەر ەتتٸ?
ٶزبەكستان مەن قازاقستان – ايماقتاعى ٶزارا بايلانىستىڭ تاريحي جەنە ستراتەگييالىق ٶزەگٸن قۇرايتىن مەملەكەتتەر. سوڭعى جىلدارى ەكٸجاقتى قاتىناستار تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ, جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ.
بۇرىن بايلانىستار «كونسترۋكتيۆتٸ كٶرشٸلٸك» سيپاتىندا بولعان. كەيبٸر مەسەلەلەر تولىق شەشٸلمەي, شيەلەنٸستەر دە بولعان ەدٸ. الايدا ٶزبەكستاندا جاڭا باسشىلىق كەلگەننەن كەيٸن ناقتى سەرپٸلٸس بايقالدى.
نەگٸزگٸ ٶزگەرٸستەر:
•شەكارا جەنە ۆيزالىق رەجيم جەڭٸلدەتٸلدٸ, رەيستەر سانى ارتتى, ادامدار مەن تاۋار قوزعالىسى جانداندى.
•پراگماتيكالىق تەسٸل نىعايىپ, ناقتى نەتيجەگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىق قالىپتاستى.
•سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن ديالوگ قالىپتاستى.
قاتىناستاردى نىعايتقان نەگٸزگٸ فاكتورلار:
1.ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك: تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى بٸرلەسكەن جۇمىس.
2.ٶسٸپ كەلە جاتقان تاۋار اينالىمى: قازاقستان – ٶزبەكستان ەكونوميكاسىنداعى نەگٸزگٸ ينۆەستورلاردىڭ بٸرٸ.
3.ٸرٸ بٸرلەسكەن جوبالار: ەنەرگەتيكا, ترانسپورت, اۋىل شارۋاشىلىعى, ٶنەركەسٸپ.
4.كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋ: تەمٸرجول جەنە اۆتوجول ينفراقۇرىلىمى كەڭەيۋدە.
5.مەدەني-گۋمانيتارلىق الماسۋ: مەدەنيەت كٷندەرٸ, فەستيۆالدەر, سپورتتىق شارالار.
6.بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق: ستۋدەنتتٸك الماسۋلار, عىلىمي جوبالار.
7.تاريحي جەنە مەدەني جاقىندىق: ورتاق قۇندىلىقتار سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتادى.
8.جوعارى ساياسي ەرٸك: ەكٸ ەل باسشىلىعىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرٸ مەن سىندارلى ديالوگى.
جالپى العاندا, قازاقستان–ٶزبەكستان بايلانىستارى ورتالىق ازيياداعى ەڭ تابىستى ٷلگٸلەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ, ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالۋدا.
قازاقستان بٷگٸندە ٶزٸن ورتالىق ازييادا ديالوگ پەن تۇراقتى دامۋدىڭ باستاماشىسى رەتٸندەتانىتىپ كەلەدٸ. بۇل باعىت تاشكەنت ساياساتىنا قانشالىقتى سەيكەس كەلەدٸ جەنە ٶڭٸردە استانا مەن تاشكەنتتٸڭ ستراتەگييالىق تاندەمٸ قالىپتاسىپ جاتىر دەۋگە بولا ما?
قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلٸك ديالوگتى نىعايتۋ جەنە تۇراقتى دامۋدى ٸلگەرٸلەتۋ ساياساتى ٶزبەكستاننىڭ سوڭعى جىلدارداعى اشىقتىققا باعىتتالعان جاڭا كۋرسىمەن ٶزارا ٷندەسٸپ وتىر. بۇل باعىتتاردىڭ تٷيٸسۋٸ ەكٸ ەلدٸ تابيعي سەرٸكتەسكە اينالدىرىپ, ستراتەگييالىق تاندەمنٸڭ قالىپتاسۋىنا نەگٸز بولدى. بٷگٸندە ٶزبەكستان قازاقستان ۇسىنعان ٶڭٸرلٸك باستامالارعا بەلسەندٸ قاتىسىپ وتىر. بۇل مىناداي اسپەكتٸلەردە كٶرٸنٸس تابادى:
جوعارى دەڭگەيدەگٸ تۇراقتى كەزدەسۋلەر. قازاقستان مەن ٶزبەكستان پرەزيدەنتتەرٸ ەكٸجاقتى جيٸ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸپ, تمد, تمۇ, ەاەو, شىۇ جەنە باسقا دا حالىقارالىق فورماتتارداعى سامميتتەرگە قاتىسادى. مۇنداي كەزدەسۋلەر نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا جەنە بٸرلەسكەن شەشٸمدەر قابىلداۋعا ارنالعان الاڭعا اينالعان.
ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ. ەكٸ مەملەكەت تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ, كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋ جەنە بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا ۇمتىلادى.
قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق. تەرروريزم, ەكسترەميزم جەنە ەسٸرتكٸ ساۋداسى سيياقتى ورتاق قاتەرلەر استانا مەن تاشكەنتتٸ قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا تىعىز ٶزارا ەرەكەتتەسۋگە يتەرمەلەيدٸ. اقپارات الماسۋ, بٸرلەسكەن جاتتىعۋلار جەنە كٷشتەردٸ ٷيلەستٸرۋ ولاردىڭ سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ ماڭىزدى قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالدى.
سۋ جەنە ەكولوگييالىق مەسەلەلەر بويىنشا بٸرلەسكەن جۇمىس.قازاقستان مەن ٶزبەكستان ترانسشەكارالىق ٶزەندەر مەسەلەسٸن شەشۋ جەنە قورشاعان ورتانى قورعاۋ جولدارىن بەلسەندٸ تٷردە تالقىلايدى.
استانا مەن تاشكەنت اراسىندا تولىققاندى ستراتەگييالىق تاندەمنٸڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ايتۋعا بولا ما? ساراپشىلار پٸكٸرٸنشە, ەكٸ ەل بۇل تاندەمنٸڭ بەلسەندٸ قالىپتاسۋ كەزەڭٸندە تۇر. ونىڭ نىعايۋىنا بارلىق قاجەتتٸ العىشارتتار بار.
وعان ىقپال ەتەتٸن فاكتورلار:
- جالپى گەوساياسي مٷددەلەر: ايماقتىق تۇراقتىلىق, قاۋٸپسٸزدٸك, سىرتقى تەۋەكەلدەرگە بٸرلەسكەن جاۋاپ.
- ٶڭٸرلٸك دامۋ بويىنشا ۇقساس كٶزقاراستار. ەكٸ مەملەكەت ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ, ينۆەستيتسييا تارتۋ جەنە ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋعا مٷددەلٸ.
- كٶشباسشىلىق جەنە باستاماشىلدىق. قازاقستان حالىقارالىق ديلوماتييادا تەجٸريبەلٸ بولسا, ٶزبەكستان دەموگرافييا, نارىق جەنە ەڭبەك رەسۋرستارى بويىنشا ايماقتىڭماڭىزدى ورتالىعى.
- سينەرگييا پوتەنتسيالى: ەكٸ ەلدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن بٸرٸكتٸرۋ ورتالىق ازييانى جاڭا ەكونوميكالىق پوليۋسكە اينالدىرا الادى.
جالپى, استانا مەن تاشكەنت اراسىنداعى سەرٸكتەستٸك ايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ستراتەگييالىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋ ٷستٸندە.
