مەملەكەت باسشىنىڭ بۇلاي دەۋٸ بەكەر ەمەس. 1992 جىلى الماتىدا امەريكا ەلشٸلٸگٸ اشىلدى. سودان بەرٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى الىس-بەرٸس, بارىس-كەلٸس ٷزٸلگەن جوق. جىل باسىندا نازارباەۆ اق ٷيگە ارنايى بارىپ ترامپپەن جٷزدەسٸپ كەلدٸ.
بۇل ورايدا ەكٸ ەل اراسىنداعى ەلەۋلٸ, ايتۋلى دەگەن وقيعالارعا كٶز جٷگٸرتٸپ ٶتكەندٸ جٶن كٶردٸك.
1993 جىل
ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العاننان كەيٸن قابىلدانعان العاشقى قۇجاتتىڭ بٸرٸ – «شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار تۋرالى» زاڭ-تۇعىن.
1991 جىلى قابىلداندى بۇل زاڭ. اۋاداي قاجەت ەدٸ بٸزگە. قازاقستان العاش رەت مەسكەۋگە جالتاقتاماي امەريكانىڭ «شەۆرون» كورپوراتسيياسىمەن اتىراۋ وبلىسىنداعى تەڭٸز كەن ورنىندا بٸرٸككەن كەسٸپورىن قۇرۋ تۋرالى كەلٸسسٶز جٷرگٸزە باستادى سول تۇستا.
تەك تەڭٸز ەمەس, باسقا دا كەن ورىندارى ينۆەستيتسيياعا سۋساپ تۇرعان سول جىلدارى. قاراشىعاناق, ٶزەن, جاڭاجولدىڭ «جٷرەگٸ» توقتاپ قالۋدىڭ از الدىندا تۇردى.
سول كەزگٸ جاعدايدى سيپاتتاعان نازارباەۆتىڭ كٸتابى دا قولىمىزدا. سول تۇستاعى قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەلباسى: «ەسٸ كٸرەسٸلٸ-شىعاسى كٷيدە» دەگەن باعا بەرٸپتٸ.
ەكونوميكانىڭ تامىرىنا قان جٷگٸرتۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييا كەرەك ەدٸ بٸزدٸڭ ەلگە.
ەلدٸڭ ينۆەستور نازارىن اۋداراتىن بٸر بايلىعى – مۇناي. مەملەكەتتٸڭ وسى سالاعا باسىمدىق بەرگەنٸ دە سودان.
1993 جىل – ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي-گاز نارىعىنا ٶزگەرٸس الىپ كەلدٸ.
وسى جىلدىڭ 6 سەۋٸرٸندە الماتىداعى "دوستىق" ٷيٸندە پرەزيدەنت نازارباەۆ پەن «شەۆرون» كورپوراتسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ كەننەت دەرر الداعى 40 جىلدا قويىن-قولتىقتاسىپ يگەرەتٸن «تەڭٸزشەۆرويل» كەسٸپورنىن قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويدى.
ايتپاقشى, تەڭٸزگە تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸز قىزىققان. نازارباەۆتىڭ ول ەستەلٸگٸن دە تاپتىق.
«مەسكەۋدە ەلتسين ماعان: «تەڭٸزدٸ بٸزگە بەرٸڭدەر» دەدٸ. قارايمىن, قالجىڭداپ تۇرعان جوق. «ەندەشە رەسەي بٸزگە ورىنبور وبلىسىن قايتارسىن. ورىنبور قازاقستاننىڭ استاناسى بولدى ەمەس پە?» دەدٸم. «سٸز رەسەيدٸڭ اۋماعىنا قاتىستى ارىز-شاعىمىڭىز بار ما?» دەدٸ ول. «جوعا» دەدٸم مەن. ەلتسين كٷلٸپ جٸبەردٸ, مەن دە كٷلدٸم…».
25 جىل بۇرىن مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ٷلەسٸ كٷللٸ قازاقستانداعى ٶندٸرٸستٸڭ 2,5 پايىزىن عانا قۇراعان ەكەن. سوڭعى 25 جىلدا مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ 3 ەسەگە ٶسكەن.
1991 جىلى قازاقستان 25 ملن. توننا مۇناي ٶندٸرسە, 2014-2015 جىلدارى ٶندٸرٸلگەن «قارا التىننىڭ» كٶلەمٸ 80 ملن. تونناعا جەتكەن.
قازاقستان مەن امەريكانىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى سٶز ەتكەندە شەۆروندى اينالىپ ٶتە المايسىز. ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي ٶندٸرٸسٸنٸڭ دامۋىنا امەريكالىق الپاۋىت كومپانييا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى.
1994 جىل
نازارباەۆ اقش-قا باردى. دەل وسى ساپاردا ەكٸ ەل اراسىندا دەموكراتييالىق ەرٸپتەستٸك تۋرالى حارتيياعا قول قويىلدى. دەموكراتييانى تۋ ەتكەن ەلدٸڭ قاعيدالارى مەن قۇندىلىقتارى قازاقستاندا دا قولداۋ تاراپ, ەل اراسىنا ەتەنە كٸرٸگە باستاعان كەز وسى تۇس.
سول جىلدىڭ كٶكتەمٸندە قازاقستان «بەيبٸتشٸلٸك جولىنداعى ەرٸپتەستٸك» اتتى اقش باستاماشى بولعان ناتو-نىڭ ەسكەري ەرٸپتەستٸك باعدارلاماسىنا قوسىلدى. وسى ارقىلى بٸزدٸڭ ەل ناتو-مەن اراداعى بايلانىسقا جول اشتى ەرٸ بۇۇ-نٸڭ گۋمانيتارلىق-بٸتٸمگەرلٸك وپەراتسييالارىنا اتسالىسۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
سول جىلدىڭ سوڭىنا تامان يادرولىق قارۋدى تاراپتاۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى بٸزدٸڭ ەل. اقش قازاقستاننىڭ بۇل ەرەكەتٸن «بەيبٸتشٸلٸككە جاسالعان قادام» دەپ باعالادى.
1997 جىل
نازارباەۆ الىس قۇرلىققا ٷشٸنشٸ رەت ساپار شەكتٸ. بۇل جولعى ساپاردا كاسپيي ماڭىنداعى مۇناي-گاز كەنٸشتەرٸن پايدالانۋ, اقش پەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا قول قويىلدى.
بيلل كلينتوننىڭ «قازاقستاندى ورتا ازيياداعى سەنٸمدٸ سەرٸكتەس» دەپ اتاعان كەزٸ وسى تۇس.
بۇدان بٶلەك ٸلگەرٸدەگٸ دەموكراتييالىق ەرٸپتەستٸك تۋرالى قۇجاتقا قوسىمشا رەتٸندە بۇل جولى ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸك تۋرالى حارتيياعا جەنە قول قويىلدى.
كلينتون ٶز كەزەگٸندە بٸزدٸڭ ەلدٸ «اقش-تىڭ ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق ساياساتىنداعى ماڭىزدى ەرٸپتەسٸ» دەپ اتادى.
1999 جىل
1999 جىل – نازارباەۆ كەزەكتٸ رەت ۆاشينگتونعا باردى. بۇل جولى قازاقستان ٷكٸمەتٸ مەن اقش ٷكٸمەتٸ اراسىندا كونسۋلدىق مەسەلەلەر بويىنشا ورتاق شەشٸمگە كەلۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
بۇدان بٶلەك اق ٷيدە نازارباەۆقا حالىقارالىق سايلاۋ جٷيەسٸ قورى تاعايىنداعان «دەموكراتييانى دەرٸپتەۋدەگٸ ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» ديپلومى تابىس ەتٸلدٸ.
2003 جىل
بۇدان بۇرىن ناتو-نىڭ ەسكەري ەرٸپتەستٸك باعدارلاماسىنىڭ مٷشەلٸگٸنە ەنگەن قازاقستان يراكقا 27 ەسكەري ينجەنەرٸن اتتاندىردى. جالپى 2003-2008 جىلداردىڭ ارالىعىندا 300-گە جۋىق قازاقستاندىق جاۋىنگەر يراكتا بولىپ قايتتى.
ەلٸمٸزدٸڭ قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, وسى ارالىقتا بٸزدٸڭ ەسكەريلەر 4 ملن-عا تارتا مينانىڭ كٶزٸن جويعان, 3000-عا جۋىق جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنعا مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتكەن.
2006 جىلى
نازارباەۆ كەزەكتٸ رەت ۆاشينوگتانعا ۇشىپ, كٸشٸ-دجوردج بۋشپەن جٷزدەستٸ. كەزدەسۋدە ەكٸ ەل اراسىنداعى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ودان ەرٸ دامىتۋ, ونىڭ ٸشٸندە ەنەرگەتيكا, ەسكەري ەرٸپتەستٸك, ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييا, دەموكراتييالاندىرۋ باعىتىنداعى بايلانىستاردى جاقسارتۋ مەسەلەسٸ سٶز بولدى.
كەزدەسۋدە نازارباەۆ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ جاھاندىق لاڭكەستٸككە قارسى كٷرەسكە بەلسەندٸ ٷلەس قوسۋعا ەزٸر ەكەندٸگٸن, ەرٸ وسى ماقساتتا بۇۇ-نىڭ بٸتٸمگەرلٸك وپەراتسييالارى مەن ناتو-نىڭ «بەيبٸتشٸلٸك جولىنداعى ەرٸپتەستٸك» باعدارلاماسىنا اتسالىسۋعا ساي وتىرعانىن ايتتى.
2010 جىل
دەل وسى جىلى قازاقستان مەن ناتو اراسىنداعى ەسكەري ەرٸپتەستٸكتٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸنە قول قويىلدى. اليانس مٷشەلەرٸ قازاقستاننىڭ ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدەگٸ رٶلٸ ەرەكشە ەكەنٸن ايتىپ, قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى اتقارعان ٸسٸنە وڭ باعاسىن بەردٸ.
يارولىق قاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا ٶتكەن جاھاندىق سامميتتٸڭ قارساڭىندا اقش پرەزيدەنتٸ باراك وبامامەن جٷزدەسكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى تاراپتاعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ ورتاعا سالدى.
وباما قازاقستان پرەزيدەنتٸنە يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەسەلەسٸندە قاجىرلىق تانىتقانى ٷشٸن , ونىڭ ٸشٸندە اقتاۋداعى BN — 350 يادرولىق رەاكتورىن ساناتتان شىعارعانى ٷشٸن العىس ايتتى. نازارباەۆتىڭ قازاقستان اۋماعىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكٸن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قولداۋ بٸلدٸردٸ.
2012 جىل
قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلٸگٸ مەن ناتو اراسىنداعى ەسكەري ەرٸپتەستٸكتٸڭ ٷشٸنشٸ كەزەڭٸنە قول قويىلدى.
2015 جىل
دەل وسى جىلى نازارباەۆ نيۋ-يوركتە ٶتكەن بۇۇ-نىڭ 70-شٸ سەسسيياسىندا اقش پرەزيدەنتٸ باراك وبامامەن كەزدەستٸ.
وسى جىلدىڭ كٷزٸندە ورتا ازييا مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى ەرٸپتەستٸكتٸڭ جاڭا فورماتى ەزٸرلەندٸ.
س5+1 (5 مەملەكەت جەنە اقش) اتتى فورماتتىڭ جاسالعانىن سول كەزگٸ مەمدەپارتامەنتتٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى دجون كيربي مەلٸمدەگەن بولاتىن.
– قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, تٷركٸمەنستان جەنە ٶزبەكستانمەن ارادا جاڭا فورماتتاعى ەرٸپتەستٸك ورناتاتىن كەز كەلدٸ, – دەدٸ كيربي.
كەيٸن 5 مەملەكەتتٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ مەن اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسى دجون كەرري سامارقاندتا جٷزدەستٸ. كەزدەسۋ نەتيجەسٸندە س5+1 فورماتى اياسىنداعى جاڭا دەكلاراتسيياعا قول قويىلدى.
«اقش ورتا ازييا ەلدەرٸمەن ارادا بٸرٸككەن بيزنەس جوبالاردى باستاعىسى كەلەدٸ. ايماقتاعى احۋال قالىپتى بولسا, سٸزدەرگە شەتەلدٸك ينۆەستور دا كٶپتەپ كەلەرٸ انىق. بۇل ٶز كەزەگٸندە جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ٶركەندەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇدان بىلاي ساۋدا, ترانسپورت جەنە كوممۋنيكاتسييا, ەنەرگەتيكالىق بايلانىستار مەن ترانزيتتٸك تاسىمالدار باعىتىنداعى بايلانىستار جاڭا قارقىنمەن داميتىن بولادى», – دەدٸ كەرري سول جولى.
2018 جىل
نازارباەۆ ترامپپەن كەزدەسۋ ٷشٸن ۆاشينگتونعا باردى. ەكٸ ەل باسشىسى العاش رەت 2017 جىلى «اقش جەنە يسلام ەلەمٸ» سامميتٸندە جٷزدەسكەن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپپەن اق ٷيدەگٸ كەزدەسۋٸ كەزٸندە بٸرقاتار حالىقارالىق ماڭىزى بار مەسەلەلەردٸ تالقىلادى.
«مەن قازاقستاننىڭ اتىنان عانا ەمەس, بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكاسى جەنە ورتالىق ازييانىڭ اتىنان دا سٶيلەپ تۇرمىن. اقش-تىڭ 5+1 فورماتتا بولۋى ٶتە ماڭىزدى. قازاقستان اقش ەلٸنٸڭ تەرروريزمگە قارسى كٷرەسٸن جەنە اۋعانستانداعى جۇمىسىن بەلسەندٸ تٷردە قولدايدى», – دەدٸ ەلباسى.
قازاقستاننىڭ يادرولى بومبادان باس تارتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
«يادرولى ەلدەردٸ بٸزدەن ٷلگٸ الۋعا شاقىرۋعا مورالدٸ قۇقىمىز بار. بٸز يرانمەن سٶيلەسكەندەي, سولتٷستٸك كورەيامەن دە سٶيلەسٸپ جاتىرمىز. سولتٷستٸك كورەيانىڭ مەسەلەسٸن اقش پەن قىتاي, رەسەي ەلدەرٸمەن بٸرٸگٸپ شەشۋگە بولادى», - دەدٸ نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار ەلباسى اقش ەلٸنە قازاقستاننىڭ ۆيزاسىز رەجيم بەرگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«قازاقستان بٸزدە جيٸ بولاتىن امەريكالىق ازاماتتارعا ۆيزاسىز رەجٸم جارييالادى. بٸز سٸزدەردەن دە جاۋاپتى رەاكتسييا بولادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. بٸزدٸڭ ەلدەر اراسىندا العاش رەت ەۋەارالىق حابارلاردىڭ الماسۋى اشىلۋدا», – دەدٸ
نازارباەۆ.
تاقىرىپقا تۇزدىق:
نازارباەۆتىڭ اقش-قا رەسمي ساپار بارىسىندا جالپى قۇنى 7 ميلليارد اقش دوللارى بولاتىن 27 كوممەرتسييالىق قۇجاتقا قول قويىلعان. ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋدا كٶلەمٸ 2 ميلليارد اقش دوللارىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە. بيىل بۇل كٶرسەتكٸش 30 پايىزعا ٶسكەن.
