اقش-تاعى بەدەلدٸ ساراپشىلاردىڭ بٸزدٸڭ ەلگە بەرگەن باعاسى بۇل.
ماقالادا قازاقستاننىڭ انتيرەسەيلٸك سانكتسييالارعا قاراماي بيزنەستٸ بارىنشا قولداپ وتىرعانى تۋرالى ايتىلادى.
اقش-تىڭ سىرتقى ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميتەتٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ سيۋزان ەلليوتتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان بيزنەسكە كەلگەندە تۋىنداۋى مٷمكٸن تەۋەكەلدەردٸڭ الدىن-الۋدا ەرٸ اقش-پەن اراداعى ديپلوماتييالىق بايلانىستاردى دا ٶز دەڭگەيٸندە ساقتاۋعا تىرىسۋدا.
– وسى ارقىلى انتيرەسەيلٸك سانكتسييالار اقىر تٷبٸ قازاقستانعا دا ەسەر ەتەدٸ سەكەمدەنٸپ جٷرگەن باتىس ينۆەستورلارىنىڭ كٶكەيٸندەگٸ كٷدٸكتٸ سەيٸلتٸپ وتىر, – دەيدٸ ەلليوت.
ونىڭ ويىن «شەۆرون» كورپوراتسيياسىنىڭ ەۋرازيياداعى جەنە تاياۋ شىعىستاعى بٶلٸمشەسٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ تودد لەۆي تولىقتىرىپ ٶتٸپتٸ.
باتىس پەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ سالقىنداۋى قازاقستانداعى شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ جۇمىسىنا قانداي دا بٸر كەرٸ ەسەر تيگٸزبەگەن.
سٶي دەگەن لەۆي قازاقستانعا كەلگەنٸنە شيرەك عاسىردان اسقان «شەۆرون» كومپانيياسىنىڭ تابىستى بيزنەستٸ جولعا قويعانىن جەنە الداعى ۋاقىتتا ەل ەكونوميكاسىنا تاعى 36 ملرد. دوللار ينۆەستيتسييا قۇياتىنىن تٸلگە تيەك ەتكەن.
– وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستاندىق ەرٸپتەستەرٸمٸز سەنٸم سٷزگٸسٸنەن ٶتتٸ. ولار ٶزدەرٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن اتقارۋدا. ولارعا ەر كەزدە ارقا سٷيەۋگە بولادى, – دەيدٸ تودد لەۆي.
باسىلىم سونىمەن قاتار كٷنٸ كەشە نيۋ-يوركتە قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق مٷمكٸندٸگٸن پاش ەتكەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسشىسى قايرات كەلٸمبەتوۆتىڭ سٶزٸن مىسالعا كەلتٸرٸپتٸ.
ال كەلٸمبەتوۆ نە دەپ ەدٸ?
– دٷنيەجٷزٸلٸك بانك جەنە Doing Business-تٸڭ رەيتينگٸندە بٸزدٸڭ ەل 28-شٸ ورىنعا كٶتەرٸلدٸ. بىلتىر 36-شى ورىندا ەدٸك. سەگٸز ساتى ٶستٸك. تٸزٸمدەگٸ 190 ەلدٸڭ اراسىندا الدىڭعى وتىزدىقتا جٷرگەنٸمٸز تەپ-تەۋٸر كٶرسەتكٸش, – دەگەن بولاتىن كەلٸمبەتوۆ.
تاعى دا سول دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ دەرەگٸنشە بىلتىر ورتا ازيياعا قۇيىلعان شەتەلدٸك ينۆەستيتسييانىڭ 60 پايىزى قازاقستانعا باعىتتالعان.
«دەمەك, تودد لەۆيدٸڭ باتىس ينۆەستورىنىڭ كٷدٸگٸن سەيٸلتٸپ ولاردى قازاقستاندى شاقىرۋى تەگٸن ەمەس. وسى ارقىلى ول شەتەلدٸك كەسٸپكەرلەرگە قازاقستاندا تابىستى بيزنەس جٷرگٸزۋگە بولارىنا كەپٸلدٸك بەرٸپ وتىر», – دەيدٸ بۇل رەتتە Political Insights.
دەرەككٶز: Political Insights – The New Kazakhstan: Central Asia’s Most Promising Emerging Market.
25 جىلدا...
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بٸر سٶزٸندە قازاقستانعا ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي تۋعىزۋ قاجەتتٸگٸن تٸلگە تيەك ەتكەن. “ينۆەستيتسييا – كەز كەلگەن ەكونوميكانىڭ “كٷرەتامىرى” دەگەن ەدٸ پرەزيدەنت.
بۇل رەتتە بٸز ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ ينۆەستوردٸڭ بٸرٸ – شەۆرون كومپانيياسىنىڭ قازاقستانعا كەلگەلٸ بەرٸ ۋاقىتتا ەل ەكونوميكاسىنا قانشا قارجى قۇيعانىنا توقتالا كەتكەندٸ جٶن كٶردٸك.
شەۆروننىڭ” ٶز قۇندىلىقتارى بار. سونىڭ بٸرٸ:
“بٸز سەرٸكتەسٸمٸزدٸ سىيلايمىز
سەرٸكتەستەرمەن ارادا سەنٸمدٸ ەرٸ ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتۋعا بەت بۇرامىز. بٸزدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸمٸز سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸنە نەگٸزدەلگەن” – دەگەن ماڭىزدى پرينتسيپ.
يە, شەۆرون سولاي دەيدٸ. شيرەك عاسىر بويىنا قازاقستانمەن قويىن-قولتىقتاسىپ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان كومپانييا وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنا قىرۋار ينۆەستيتسييا قۇيدى. بٸراق قۇر سٶزدەن نە پايدا? ناقتى دەلەل كەلتٸرگەن جٶن شىعار.
سونىمەن…
1993 جىلدان 2017 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا تشو قازاقستانعا 125 ميلليارد دوللاردان استام قارجى قۇيىپتى. از با? از دەپ ايتۋعا اۋزىمىز بارمايدى.
1993 جىلدان باستاپ وسى كٷنگە دەيٸن تشو قازاقستاندىق كومپانييالاردىڭ 24 ميلليارد دوللارىن قۇرايتىن تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرٸن پايدالانعان ەكەن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا تشو-دا ەڭبەك ەتەتٸن قازاقستاندىق قىزمەتكەرلەردٸڭ ٷلەسٸ 80 پايىزدان اسىپ جىعىلعان (1993 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 50 پايىزدى قۇراعان-تۇعىن).
الداعى جىلدارى بۇل كٶرسەتكٸش ٶسە تٷسپەسە, تٶمەندەمەيدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ماماندار كەيبٸرەۋ ويلاعانداي شەۆروننىڭ «قارا جۇمىسىندا» جٷرگەن جوق. ەزٸر تشو-داعى قازاقستاندىق ماماندار جالپى باسشىلىق قۇرامنىڭ 67 پايىزىن قۇرايدى. كادرلاردى وقىتۋ جەنە شىڭداۋ جٶنٸندەگٸ تۇراقتى باعدارلامانىڭ نەتيجەسٸندە جاۋاپتى قىزمەتكە تاعايىندالعان جەرگٸلٸكتٸ قىزمەتكەرلەر قاتارى ارتىپ كەلەدٸ.
بٸر عانا دەلەل. بٸر عانا بىلتىرعى جىلى 156 قازاقستاندىق قىزمەتكەر باسشىلىق, جاۋاپتى جەنە ماڭىزدى تەحنيكالىق قىزمەتتەگٸ شەتەلدٸك قىزمەتكەرلەردٸ الماستىرعان. شەۆروننىڭ شاراپاتى تەك مۇنىمەن شەكتەلٸپ وتىرعان جوق, ەرينە. كومپانييانىڭ ەلەۋمەتتٸك جوبالارى تاعى بٸر ماقالاعا ارقاۋ بولادى, انىعىندا.
1993 جىلدان بەرٸگە دەيٸن تشو ٶز قىزمەتكەرلەرٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جوبالارىنا 1,4 ميلليارد دوللاردان استام قارجى جۇمساعان ەكەن.
قازاقستانعا كەلگەن العاشقى كٷندەردەن باستاپ «شەۆرون» ەلەۋمەتتٸك جوبالاردى جانداندىرۋدى قولعا الدى.
«شەۆرون» بٸلٸم سالاسىنا دا ەدەۋٸر ىقپال ەتتٸ. وسىدان 5 جىل بۇرىن كومپانييانىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرستيتەتٸنٸڭ (قبتۋ) جانىنان العاشقى رەت قازاقستان تەڭٸز اكادەميياسى قۇرىلدى. اكامەدييانىڭ العاشقى تٷلەكتەرٸ قازٸرگٸ كٷنٸ تەڭٸز تاسىمالى سالاسىندا تەر تٶگٸپ جٷر.
