ەل ەكونوميكاسى حالىقتىڭ تۇرمىس تٸرشٸلٸگٸمەن تىعىز بايلانىستى. ەكونوميكامىز جوعارىلاعان سايىن حالىقتىڭ دا تۇرمىس تٸرشٸلٸگٸ جاقسارا تٷسەرٸ انىق. وسى ورايدا 30 جىل ٸشٸندە ەكونوميكاعا سەرپٸن بەرگەن نە نەرسە? قازٸرگٸ حەلٸمٸز قالاي? ەرتەڭٸمٸز كٶڭٸلگە كٷدٸك تۋدىرماي ما? ەكونوميست ساراپشىلاردان سىر تارتىپ كٶرگەن ەدٸك.
شيكٸزات پەن قارجى سالاسى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەردٸ
مەرۋەرت ماحمۇتوۆا, Public Policy Research Center ديرەكتورى, ەكونوميست:
– 30 جىل دەپ ناقتى ايتۋعا بولماس. العاشقى ون جىلدا, ياعني 1991 جىلدان 2000 جىلدارعا دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى دامي قويعان جوق. كەرٸسٸنشە, جىلدان جىلعا قۇلدىرادى. مىسالى 1996 جىلى 1990 جىلعا قاراعاندا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى, ياعني, جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ 40 پايىزعا تٶمەندەگەن. كەيٸن 1997-1998 جىلدارى حالىقارالىق داعدارىس بولدى. مۇنايدىڭ باعاسى 1998 جىلى 10 دوللار باررەل ٷشٸن تٶمەندەگەن. 1999 جىلى بيۋدجەتتٸ ٷش رەت قىسقارتتى.
كەيٸن 2000-شى جىلدارى ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكا مٶلشەرٸ جىلدا 10 پايىزعا ٶسٸپ وتىردى. وعان سەبەپ بولىپ, ىقپال ەتكەن ەڭ الدىمەن مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ بولدى. شيكٸزات باعاسى دا حالىقارالىق باعىتتاردا جوعارىلادى. 1990-شى جىلدارى بولعان جەكەشەلەندٸرۋ, جەكە بيزنەستٸڭ دامۋىنا ٷلەس قوساتىن باعدارلامالار دامۋعا دەم بەردٸ.
سول 2000-شى جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى تۇراقتى تٷردە جىلدان جىلعا دامىدى. 2003-2009 جىلدار ارالىعىندا تەڭگەمٸز تۇراقتانىپ, دوللارعا قاراعاندا كٷشەيدٸ. 2010 جىلدارى الدىڭعى ون جىلدىققا قاراعاندا ەكونوميكامىز سونشالىقتى جوعارى دەڭگەيدە دامىمادى. 2013 جىلى ەلٸمٸزدەگٸ جان باسىنا شاققاندا جالپى ٸشكٸ ٶنٸم 13,5 مىڭ دوللار بولسا, سول دامۋ دەڭگەيٸنە بٸز ەندٸ عانا ون جىلدان كەيٸن جەتٸپ جاتىرمىز.
2014 جىلى رەسەي قىرىمدى باسىپ الدى. سونىڭ سالدارىنان حالىقارالىق سانكتسيياعا ۇرىندى. رەسەي رۋبلٸ قاتتى قۇنسىزداندى. قازاقستاننىڭ تەڭگەسٸ 2015 جىلى قايتادان قۇنسىزدانىپ, دەۆالۆاتسيياعا ۇشىرادى. سوندىقتان 2010-2020 جىلدارى ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى سالىستىرمالى تٷردە تٶمەن بولدى.
وسى 30 جىلدىڭ ٸشٸندە ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپٸن قوسقان نە دەسەك, ول بٸرٸنشٸ 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا قابىلدانعان سوسىن ٸسكە قوسىلعان ەكونوميكالىق رەفورمالار دەر ەدٸم. ەكٸنشٸدەن, جەكەشەلەندٸرۋدٸڭ ارقاسىندا كٶپ حالىقارالىق ينۆەستورلار كەلٸپ, شيكٸزات سەكتورىنىڭ دامۋىنا ٷلەس قوستى.
نەگٸزٸ ەلٸمٸزدەگٸ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرگەن ەڭ ماڭىزدى سەكتور شيكٸزات سەكتورى. ودان سوڭ قارجى سەكتورى ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتٸ. سوڭعى جىلدارى قارجى سەكتورى جاقسى دامىپ جاتىر. ياعني تسيفرلىق دامۋ سالاعا سەرپٸن ەكەلدٸ دەسەك تە بولادى. ەلەكتروندىق بانك قىزمەتٸ ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتٸ. جالپى تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان بەرٸ قاراي ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ايتىپ وتىرعاندا ەسكەرتە كەتەتٸن جايت, 1990-1991 جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ جٸٶ ٷلەسٸ 33-34 پايىز بولسا, قازٸرگٸ تاڭدا مٶلشەرٸ 5 پايىز ماڭايىندا.
بٸزدە شيكٸزات سەكتورى دامىعاننان, اۋىلشارۋاشىلىعى مٷلدەم قۇلدىراپ قالدى. كەزٸندە كولحوز, سوۆحوزداردى تاراتىپ, ورنىنا اۋىلشارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ٸرٸ بيزنەس كەلمەدٸ. جەنە دە حالىقارالىق ينۆەستورلارعا بٸزدٸڭ اۋىلشارۋاشىلىعىمىز قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي وتىر. ەزٸر ەكونوميكامىز ۇزاق مەرزٸمدە تۇراقتى داميتىن جولعا تٷستٸ دەپ ايتپاس ەدٸم. ەكونوميكالىق ٶركەندەۋ مۇنايعا نەگٸزدەلگەن. ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ ەلٸ دە قامتاماسىز ەتٸلمەگەن. دەگەنمەن ەلدەگٸ جاسالىپ جاتقان جاعدايلارعا وراي ەرتەڭٸمٸزدەن ٷمٸت مول.
بٸزگە ناقتى اشىلىپ, ەرٸ قاراي جۇمىس ٸستەپ كەتەتٸن ٶندٸرٸس كەرەك
نۇربولات ايەكەشوۆ, ەلەۋمەتتانۋشى:
– شىنى كەرەك بٸر كەزدەرٸ قانت جوق حالىقتىڭ بيدايمەن شاي ٸشكەن كەزدەرٸ بولدى. تٸپتٸ, روجكي جوق ۇندى يلەپ, سونى كەسٸپ قولمەن مايعا قۋىرىپ جەگەن كٷندەرٸ دە بولدى. جارىق ساعاتپەن عانا جاناتىن, كەشكە دەيٸن ساباق وقىپ ٷلگەرە الماساق ماي شاممەن وتىرىپ ساباق وقيتىنبىز. مۇنىڭ بارلىعى 1999 جىلدارعا دەيٸن بولدى.
تٸپتٸ ۇننىڭ ساپاسى سىن كٶتەرمەيتٸن. ٷيدەن پٸسٸرگەن ناننىڭ ٸشٸ سۋلانىپ جاتاتىن. قالتاسى جوق, قولىڭدى سۇعىپ قالساڭ تەرەڭ بويلامايتىن تالاي قىتايدىڭ كيٸمدەرٸن كيدٸك. سول كەزدەگٸ ەل ەكونوميكاسى شىنىمەن سىن كٶتەرمەيتٸن.
قازٸر ول كەزەڭدەرمەن سالىستىرعاندا جاعدايىمىز جاقساردى. راس, قىتايدىڭ ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ دامىپ, ەلٸمٸزگە ەڭ بولماسا قالتاسى بار كيٸمدەر ەكەلۋٸمەن عانا ەمەس, ەلدٸڭ جاعدايى شيكٸزات شىعارىپ ساتۋىمىزبەن دە جاقساردى.
بٸراق سول جىلدارى تٷسٸندٸك قىتاي بٸزگە قانداي تاۋار ۇسىنسا سونى قولدانۋعا مەجبٷر ەكەنٸمٸز. قاتتى ايازدا سىنىپ سىنىپ كەتەتٸن كارتون ەتٸكتەر, جىلۋى جوق كۋرتكالار دا كيدٸك. سوندىقتان سول كەزدە اق ەسٸمٸزدٸ جيىپ ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز كيٸندٸرۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك ەدٸ. ارادا وتىز جىلداي ۋاقىت ٶتتٸ. ەلٸ كٷنگە سىرتتان كەلگەن ەتٸككە, سىرت كيٸمگە تەۋەلدٸمٸز. ولار قانداي نەرسە ۇسىنسا سونى كيٸپ, قاناعات ەتٸپ وتىرمىز. قىرعىزداردا دا, ٶزبەكتەر دە ٶزدەرٸنٸڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸبٸن دامىتىپ جولعا قويدى. ال بٸز شە? تٸپتٸ ۇلتتىق كيٸمٸزگە شەيٸن ٶزگەلەر تٸگٸپ بەرٸپ وتىر. وتاندىق بٸرلٸ-جارىم سەن ٷيلەرٸنٸڭ تٸككەندەرٸ تىم قىمبات تەك بايلارعا قىزمەت ەتٸپ جاتىر.
تەك شيكٸزات شىعارىپ, ەل ەكونوميكاسى كەرەمەت دەپ ايتۋ قيىن. وسى جىلدار ٸشٸندە تەك شيكٸزاتقا يەك ارتىپ كەلدٸك. ال دەل قازٸر قايتارىمسىز نەسيەلەر بەرٸپ, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداعان بولىپ جاتىرمىز. بٸرنەشە جىلدان بەرٸ وسى باعىتتا اقشا دا تاراتىپ جاتىرمىز. بٸراق ودان قاپتاپ كەتكەن كەسٸپورىندى كٶرە الىپ وتىرعانىمىز جوق. ەندەشە نەگە قۇر كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا, كەسٸپورىندى كٶبەيتۋگە كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرمىز دەگەن سٶز ٷشٸن ٶتٸرٸك نەسيەلەندٸرٸپ, قاراجاتتى شاشامىز?!
بٸزگە ناقتى اشىلىپ, ەرٸ قاراي جۇمىس ٸستەپ كەتەتٸن ٶندٸرٸس كەرەك. بۇل سالاعا جۇمسالىپ جاتقان ەر اقشانىڭ سۇراۋى بولۋى كەرەك. مەسەلەن نەسكي اشام دەپ نەسيە العاندار بولىپتى قايتارىمسىز. تٷپتەپ كەلگەندە وتاندىق شۇلىق تا جوق, اقشا دا جوق. جالپى, مەملەكەتتٸڭ قايتارىمسىز نەسيە جٷيەسٸن, كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋىن ٶتە جوعارى باعالايمىن. بٸراق قاداعالاۋ بولۋ كەرەك. ونسىز وپىق جەيمٸز.
مەملەكەت قولدان كەلگەنشە حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارىپ, شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋعا تىرىسۋدا. ول ٷشٸن تٶمەن پايىزبەن نەسيە بەرٸپ, قايتارىمسىز نەسيەلەندٸرۋ جولدارىن دا قاراستىرىپ جاتىر. بٸراق ول قارجىنىڭ ناقتى كەسٸپكەرلەرگە جەتۋٸن قاداعالاۋ كەرەك. سول سەكٸلدٸ مالشارۋاشىلىعىمەن اينالىسام دەگەندەرگە دە نەسيەلەندٸرۋ جٷرگٸزٸلدٸ. بٸراق سول قارجىنى الىپ ٷي سالىپ, بالاسىنا توي جاساپ كەتكەندەر دە بولدى.
مۇنداي جاعدايلارمەن بٸز ەكونوميكاعا سەرپٸن بەرەتٸن مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, شاعىن ٶنەركەسٸپتٸ ٶركەندەتە الامىز با?! ەرينە جوق.
جالپى كەيبٸر ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بانك قىزمەتٸنٸڭ تسيفرلانۋى, حالىقتىڭ قارجى تٶلەم جٷيەسٸ, ونلاين ساتۋ جاعىنان كٶپ ەلدەن العا كەتتٸك. ٷيدەن شىقپاي قازاقستاندىقتار قازٸر تالاي قىزمەتتٸ ونلاين ٸستەي الادى. ال ەندٸ ەكونوميكالىق دامۋعا سەرپٸن بەرەتٸن باسقا ٶنەركەسٸپ ورىندارى, ەكسپورتقا ٶنٸم شىعارۋ سەكٸلدٸ دٷنيەلەر جاعىنان اقساپ تۇرمىز. دەگەنمەن ەلٸمٸزدەگٸ وسىنشا قولداۋدى كٶرٸپ, ەلٸ دە بولسا ەكونوميكاعا سەرپٸن بەرەتٸن فاكتورلاردى العا شىعارامىز دەگەن ٷمٸت زور. سوندىقتان ەل ەكونوميكاسىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتەم.
ەلەۋمەتتٸك سالادعى وڭ ٶزگەرٸستەر
ەرلان شەمٸل, قارجى ساراپشىسى:
– ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى ەكونوميكالىق فاكتورلارعا تٸكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ەل دامۋىن سٶز ەتكەندە ەكونوميكالىق دامۋعا مەن بەرمەۋ مٷمكٸن ەمەس. نەگٸزٸ وسى جىلدار ٸشٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىن كٶتەرۋگە ارنالعان كٶپتەگەن رەفورمالار قابىلداندى. ەرينە, ولاردىڭ بارلىعى نەتيجەسٸز ەمەس. بٷگٸنگٸ كٷنگٸ حالقىمىزدىڭ تۇرمىس تٸرشٸلٸگٸنٸڭ جاقسارۋى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى وسىدان 15-20-10 جىل بۇرىن قابىلدانعان رەفورمالار مەن مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ ارقاسى. ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ كٸشكەنە بولسا دا ەسەرٸ بولدى.
پرەزيدەنتٸمٸز دە ەر جىل سايىنعى جولداۋىندا ەل ەكونوميكاسىن مەندەتتٸ تٷردە باستى قاداعالاۋدا ۇستاپ وتىردى. ەر جولداۋىنداعى بٸرٸنشٸ باعدارى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا باعىتتالىپ وتىرعانىنا قاراپ-اق مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان قانشالىقتى كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىرعانىن باعامداۋعا بولادى.
جولداۋدا ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ, شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكاعا سەرپٸن بەرۋ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, سالانى تسيفرلاندىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋ, تامشىلاندىرۋ سۋارۋ ارقىلى كٶپ ٶنٸم الۋ, مال باسىن اسىلداندىرۋ, شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مال تاسۋ سەكٸلدٸ تالاي ەكسپەريمەنتتەر جاسالدى. ونىڭ ٸشٸندە ۇناعانىن ٶزٸمٸزگە الىپ, ۇناماعانى قاتاردان شىعىپ قالدى.
سوندىقتان ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا تٷرلٸ باعىتتاردا قادامدار جاسالىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا تالاي ەلدەن جاعدايىمىز كٶش ٸلگەرٸ. ويباي ولاي ەتسەك ارابتاردان ارتىق ٶمٸر سٷرەر ەدٸك, بىلاي ەتسەك كٶشباسشى ەلگە اينالار ەدٸك دەگەن ەرتەگٸگە سەنۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ٶيتكەنٸ قولدان كەلگەنٸن جاساپ جاتقانىن كٶز كٶرٸپ وتىر.
جىلدان-جىلعا ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن كٶتەرەتٸن كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ جاتىر. مەسەلەن, زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنىنىڭ شەكتٸك كٶلەمنەن اسقانىن پايدالانۋ بۇرىن ارمان بولاتىن. الايدا سوڭعى جىلدارى تالاي قازاقستاندىق وسى ٶزگەرٸستٸڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ, يپوتەكالىق نەسيەسٸن جاۋىپ, مەديتسينالىق كەيبٸر قىزمەت تٷرلەرٸن الىپ, تٸسٸن جٶندەتٸپ, يپوتەكاسىنىڭ العاشقى جارناسى رەتٸندە قۇيىپ يگٸلٸكتەرٸنە پايدالانىپ جاتىر.
ۇلتتىق قوردان بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا قارجىلىق ٷلەسٸن الۋ دا بۇل باعىتتاعى وڭ قادام بولدى. قازٸر تالاي بالانىڭ ەسەپشوتىندا 100 دوللار كٶلەمٸندەگٸ ەل بايلىعىنىڭ ٷلەسٸ جاتىر. وسى جىلدار ٸشٸندە ەلٸمٸز بەرمەيمٸز دەگەن جوق, بٸراق مٷمكٸندٸگٸ بولمادى.
قازٸر ەل ەڭسەسٸن تٸكتەگەن ۋاقىتتا بولاشاق ۇرپاق قامىن ويلاپ, ەسەپشوتتارىنا قارجى اۋدارۋدى جوعارى باعالايمىن. تالاي ەلدە, مىنا كٶرشٸ وتىرعان ەلدەرٸمٸزدە مۇنداي يگٸلٸك ارمان. مۇنى اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. ەل ٶمٸرٸنٸڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك سالاسىنا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن وسىدان اق بايقاۋعا بولادى. تالاي جىلدار ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋعا تىرىسۋ بار بولعانىمەن, قادامدار ەلسٸز ەدٸ. قازٸر ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ, مامانداندىرۋ, بارلىق ورتادا ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ انىق بايقالادى. بۇل دا بولسا حالىق قامىن ويلاپ جاتقانىمىزدىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ.
بۇرىن, بالا كٷتٸمٸنە بايلانىستى بەرٸلەتٸن جەردەماقى مەرزٸمٸن 1 جىلدان اسپايتىن. قازٸر جاس انالار بالاسىن كٷتٸپ, باعىپ 1,5 جىلعا شەيٸن ٷيدە الاڭسىز وتىرا الادى. ولارعا بەرٸلەتٸن جەردەماقى دا سول ۋاقىتقا دەيٸن توقتامايدى. بۇل دا بۇرىن ارمان سەكٸلدٸ بولاتىن. قازٸر يگٸلٸگٸن كٶرٸپ جاتىرمىز. مۇنىڭ بارلىعى كٶز الدىمىزدا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەر.
سوندىقتان سىناي بەرمەي ەل ٸشٸندە اتقارىلىپ جاتقان شارالاردى وڭ باعالاپ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. ايتپاقشى, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى دەگەندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ, انا مەن بالاعا قامقورلىق جاساۋ, ەيەلدەردٸڭ زەينەتكەرلٸككە شىعۋ جاسىنىڭ ٶسۋٸنە موراتوريي جارييالاۋ ارقىلى ۇزارتۋ سەكٸلدٸ ٶزگەرٸستەر دە ورىن الىپ جاتىر.
حالىقتىڭ ۇسىنىسىن ەسكەرٸپ, زەينەت جاسىن بٸردەن كٶتەرٸپ تاستاماي ساتىلاپ, كەشەندٸ تٷردە كٶتەرٸپ جاتىر. بۇل دا حالىق پەن بيلٸكتٸڭ كەلٸسە وتىرىپ, ورتاق شەشٸپ تابۋى دەپ ويلايمىن. ەل يگٸلٸگٸ ٷشٸن اتقارىلىپ جاتقان بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ. جالپى, وسى شارالاردىڭ بارلىعىنىڭ ەل دامۋىنا وڭ ىقپالى بار. راس, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ سانالىپ وتىرعان شيكٸزاتقا تەۋەلدٸلٸك كٶپ ايتىلىپ جاتىر. بٸراق ودان دا بٸرتٸندەپ ارىلىپ, شاعىن جەنە ورتا كەسٸپتٸ دامىتۋ ارقىلى دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا ەنەمٸز دەگەن ويىم بار. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دە باستى ماقساتى دا وسى بولاتىن. ول كٷن الىس ەمەس. تەك تۇراقتىلىق پەن بەيبٸتشٸلٸك بولسا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جولىندا وسى ٶزگەرٸستەردٸڭ بارلىعى نەتيجە بەرەرٸ انىق.
