ٶزٸمٸز تابيعي ۋران ٶندٸرۋ بويىنشا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىن الا وتىرىپ, اتوم تەحنولوگيياسىن يگەرۋدە دامىماي قالساق, اتىمىزعا سىن بولار ەدٸ.
سوندىقتان قازاقستان بەيبٸت اتومنىڭ بارلىق تسيكلىن يگەرۋگە ٷلكەن قادام جاساپ كەلە جاتىر. اەس سالۋعا دايىندىق كەزەڭٸ قىزۋ جٷرۋدە.
مىسالى, ٶتكەن جىلى ٷلبٸ مەتاللۋرگييا زاۋىتىندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنا ارنالعان يادرولىق وتىن ٶندٸرەتٸن زاۋىت اشىلدى. ونى ٶزٸمٸزدٸڭ ماماندار جٷرگٸزٸپ وتىر.
كادر دايىنداۋ مەسەلەسٸندە باسقا جەتەكشٸ ەلدەرمەن مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قازٸرگٸ جوسپار بويىنشا, ەكٸ ەنەرگوبلوگى بار اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالاتىن بولساق, وسى اەس-تٸ تولىق جٷرگٸزٸپ وتىرۋ ٷشٸن, اۋىسىمداردى ەسەپتەگەندە 2 مىڭ ادام كەرەك. جەنە ولار وقۋدى جاڭا بٸتٸرگەن جاس مامان ەمەس, تەجٸريبەلٸ كەسٸپقويلار بولۋى تيٸس.
قازاقستان اتوم كادرلارىن قالاي دايىنداۋدا?
Dalanews.kz «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ جاڭا يادرولىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالار بويىنشا باس مەنەدجەرٸ اسۋان سييابەكوۆپەن تٸلدەسٸپ, وسى ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ تالقىلادى.
- اسۋان وڭعاربەكۇلى, ستارتەگييالىق ماڭىزى بار نىسان – اەس ٶزٸمٸزدٸڭ باسقارۋىمىزدا بولۋى تيٸس. ول ٷشٸن بٸزدە بٸلٸكتٸ مامان بولۋى كەرەك. قازاقستاندا وسى مەسەلە قالاي شەشٸلگەن? بٸزدە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ ماماندارى قاي وقۋ ورىندارىندا دايارلانادى, ولاردان جىلىنا قانشا مامان تٷلەپ ۇشادى?
- قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسى ماماندارى, مەنٸڭ بٸلۋٸمدە, ٷش جوعارى وقۋ ورنىندا دايارلانادى. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيزيكا فاكۋلتەتٸندە «يادرولىق فيزيكا» دەگەن ماماندىق بۇرىننان بار. ال بىلتىر وسى جوو قابىرعاسىندا مەسكەۋ ينجەنەرلٸك-فيزيكالىق ينستيۋتىنىڭ فيليالى اشىلدى, وندا اتومدىق رەاكتورلار ماماندىعى دا دايارلانادى. ع.دەۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جەنە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتٸندە دە وسىنداي ماماندىق اشىلعالى جاتىر.
لەۆ گۋميلەەۆ اتىنداعى ەۋرازييالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە اتومدىق رەاكتورلار جەنە يادرولىق ەنەرگەتيكا ماماندىعى بار. پەداگوگيكالىق قۇرام تولىققاندى, جالپى قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا بٸلٸم الۋعا بولادى.
ودان بٶلەك, شەتەلدە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن «اتوم ٶنەركەسٸبٸ», «اتوم يادروسى جەنە بٶلشەكتەر فيزيكاسى», «تەحنيكالىق فيزيكا» جەنە «يادرولىق ينجەنەرييا» ماماندىقتارى بويىنشا وقىپ كەلگەن, وقىپ جاتقان ازاماتتارىمىز دا بارشىلىق.
سونىڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە اتوم سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ادامداردىڭ سانى 20 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.
- 20 مىڭ مامان بار دەگەن كٶزگە تولىمدى, جاقسى اقپارات ەكەن. ولاردىڭ بارلىعى رەاكتورمەن جۇمىسقا ماماندانعان با?
- اتوم دەگەندە بۇل رەاكتورلار عانا ەمەس. مەسەلەن, كۋرچاتوۆ قالاسىندا يادرولىق ورتالىق بار. بٸراق ورتالىقتا اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن ەمەس, عىلىممەن اينالىساتىن ماماندار جۇمىس ٸستەيدٸ.
الماتى قالاسىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بار. مۇندا جوو-دان كەيٸن بٸلٸم مەن كەسٸبي بٸلٸگٸن شىڭداۋعا ٷزدٸك ماماندار جٸبەرٸلەدٸ.
ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, قازاقستان ۋران قازبا بايلاعىنىڭ كٶلەمٸ بويىنشا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىن الادى. وڭتٷستٸگٸمٸزدە دە ۋران كەنٸشٸ بار. سونىڭ بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە, بٸزدٸڭ سالامىزدا بٷگٸنگٸ تاڭدا 20 مىڭ ادام ەڭبەك ەتٸپ جاتىر.
- ولاردىڭ بارلىعى تەك قانا رەاكتور ەمەس, جالپى سالادا بولسا, ناقتى اەس-كە بٸزدە مامان تاپشىلىعى تۋماي ما?
- جوق, ولاي ۋايىمداماڭىزدار. اەس سالىنىپ, قولدانىسقا بەرٸلگەن جاعدايدا كادر تاپشىلىعى دەگەن مەسەلە بولمايدى.
ٶيتكەنٸ, الدىن-الا ەسەپ بويىنشا, اەس قۇرىلىسىنا 7-8 مىڭ ادام جۇمىلدىرىلسا, ال سالىنىپ بٸتكەن سوڭ وندا تۇراقتى تٷردە جۇمىس ٸستەيتٸن 2 مىڭ ادام قاجەت بولادى. ال سول 2 مىڭ ادامنىڭ ٸشٸندە 20 پايىزى, دەمەك 300-400-ٸ عانا اتوم رەاكتورى, يادرولىق ەنەرگەتيكا بويىنشا جۇمىسقا تارتىلادى. 2 مىڭ ادامنىڭ ٸشٸنەن ٷزدٸك 300-400 ماماندى ٸرٸكتەپ الۋ قيىنعا سوقپايدى.
https://www.youtube.com/watch?v=-5h9l2zlX8s
ونىڭ ٷستٸنە اەس-تٸ سالۋ بٸر كٷندٸك نەمەسە بٸر جىلدىق جۇمىس ەمەس.
مەسەلەن, اەس قۇرىلىسى ٷشٸن 5 جىل كٶلەمٸندە قۇجاتتاردى رەسٸمدەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاجەت بولادى. ارى قاراي نەگٸزگٸ قۇرىلىس جۇمىستارى, كەم دەگەندە 6 جىلدى قامتيدى.
مٸنە, وسى ۋاقىت ارالىعىندا بٸز اتالعان 300-400 ماماندى ساقاداي ساي ەتٸپ دايىنداپ ٷلگەرە الامىز. ال بۇل قانداي دايىندىق دەگەنگە كەلەتٸن بولساق, ەزٸرگە قازاقستان «ۆەندور» تاڭداعان جوق.
ۆەندور – اەس قۇرىلىسىنا جاۋاپ بەرەتٸن, ياعني نەگٸزگٸ مەردٸگەر كومپانييا. مٸنە, سول «ۆەندور» تاڭدالىپ الىنسا, بٸز مامانداردى ناقتى رەاكتور تەحنولوگيياسىنا ساي بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸن ۇشتاۋ ٷشٸن شەتەلگە جٸبەرەمٸز.
- سوندا بٸزدٸڭ ماماندار فرانتسييا, كورەيا, جاپونييا سىندى دامىعان ەلدەرگە بارىپ, اتوم رەاكتورى بويىنشا تاعلىمدامادان قازٸر ٶتٸپ جاتقان جوق پا?
- بٸرٸنشٸ تەحنولوگييا تاڭدالۋى كەرەك. 2019 جىلدان بەرٸ بٸز رەاكتورلاردى زەردەلەپ, ٶزٸمٸزگە كەلەدٸ-اۋ دەگەندەرٸنەن «شورت-پاراق» تولتىرىپ كەلەمٸز.
قازٸرگٸ تاڭدا 4 كومپانييا ٸلٸنٸپ وتىر وعان. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدٸڭ روساتومى, قىتايدىڭ CNNC, وڭتٷستٸك كورەيانىڭ KHNP جەنە فرانتسييانىڭ EDF كومپانيياسى. ەندٸ رەاكتورلارىنا كەلەتٸن بولساق, بارلىعىنىڭ قۋاتى شامالاس: 1200 مەگاۆت. كپد-لارى 37 پايىزدان اسىپ جىعىلادى. كيۋم – 95 پايىز.
بٷگٸنگٸ تاڭدا 95 پايىز ەنەرگييا گەنەراتسييالايتىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنان باسقا ەنەرگييا كٶزٸ جوق. بۇل 60 جىل بويىنا ٷزدٸكسٸز ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
قازٸرگٸ كەزدە, مٸنە وسى تٶرت رەاكتوردىڭ ٸشٸنەن بٸرەۋٸن تاڭداپ الۋ عانا قالىپ تۇر بٸزگە.
- جاقسى. بٷگٸن ماماندار دايىندىعى جايلى كەلەلٸ سۇحبات بولدى. سالانىڭ ٸشكٸ قۇرىلىمىن تٷسٸندٸرگەنٸڭٸز ٷشٸن العىس ايتامىز.
