قازاق حالقىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸ عاسىرلار بويى قالىپتاسقانىن بٸلەمٸز. بۇل دەستٷرلەر ۇرپاقتان ۇرپاققا ساباقتاسا جالعاسىپ, حالقىمىزدىڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتى, دٷنيەتانىمى, ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارى مەن رۋحاني بايلىعىن ايشىقتاپ كەلەدٸ. قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ قوعامداعى ادامنىڭ ورنىن, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن, وتباسىلىق قاتىناستاردى جەنە رۋحاني ٶمٸردٸ رەتتەپ وتىرادى. قازاقتىڭ ٶمٸرٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸ بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنا زور ىقپال ەتۋدە.
وتباسىلىق دەستٷرلەر – شاڭىراقتىڭ ۇيىتقىسى
قازاق قوعامىندا وتباسى ينستيتۋتى قاي زاماندا دا باستى ورىنعا يە بولعان. قازاقتىڭ دەستٷرلٸ وتباسىندا ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ, اتا-انالاردىڭ, بالالاردىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. قازاقتىڭ وتباسىلىق سالت-دەستٷرلەرٸ, سونداي-اق, ۇلتتىق تەلٸم-تەربيە مەن ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكٸزۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
ايتالىق قىز ۇزاتۋ — ۇلتىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۋانىشتارىنىڭ بٸرٸ. قىز ۇزاتۋ تويىندا ۇلتتىق ەدەت-عۇرىپتار مەن سالتتار كٶرٸنٸس تابادى. قىز ۇزاتىلعان كەزدە ونىڭ وتباسى مەن ەر ازاماتتىڭ وتباسى اراسىندا ٷلكەن سىيلاستىق پايدا بولادى. قىزدىڭ بولاشاق ٶمٸرٸنە قاتىستى اق باتالار ايتىلادى. بۇل دەستٷر ارقىلى قىزدىڭ جاڭا ٶمٸرگە قادام باسۋى, ٷلكەندەردەن باتا الۋ ماڭىزدى دەپ سانالادى.
بۇل ورايدا, جاس جۇبايلار مەن اتا-انا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى اتاپ ٶتكەن جٶن. ۇلتىمىزدا ٷلكەندەردٸ قۇرمەتتەۋ — باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. اتا-انالار مەن ٷلكەندەرگە قۇرمەت كٶرسەتۋ — قازاقتىڭ تاعىلىم-ەربيەسٸنٸڭ نەگٸزٸ. جاس جۇبايلار اتا-انالارىن ٸزەتپەن كٷتٸپ, ولاردىڭ كەڭەستەرٸن تىڭداۋعا مٸندەتتٸ. بۇل جاس شاڭىراقتىڭ تۇعىرى بەرٸك بولۋىنا, جۇبايلاردىڭ اياقتان تۇرۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
قوناقجايلىق – قانىمىزدا بار قاسيەت
قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى ەلەمگە ەيگٸلٸ. قوناق كەلگەندە ەربٸر وتباسى ٶزدەرٸنٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن كٶرسەتٸپ, قوناققا داستارحانىنداعى ەڭ جاقسىسىن, دەمدٸسٸن ۇسىنادى. قوناققا ارنالعان اس-دەمدەر, دايىندالعان كيٸمدەر, كٷتۋ مەدەنيەتٸ قازاقتىڭ كەڭ پەيٸلدٸلٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
قوناق كٷتۋ سالتى قازاقتىڭ ەڭ كٶنە جەنە ماڭىزدى دەستٷرٸ بولىپ سانالادى. قوناق كەلگەندە ٷلكەندەرٸمٸزدەن باستاپ, جاستارىمىزعا دەيٸن ونى زور قۇرمەتپەن قارسى الىپ, اس-دەممەن, جاقسى سٶزبەن كٷتٸپ الادى. قوناققا بارعان كەزدە دە قوناقجاي ٷيدٸڭ يەسٸنە العىس ايتىپ, ولاردىڭ داستارحانىنان دەم تاتىپ, باتاسىن الۋ ەدەپكە اينالعان.
ەتنوگراف گ. پوتانيننٸڭ ايتۋىنشا, قازاق قوناقتاردى ٷيٸنە شاقىرۋدا ەشقاشان تارتىنىپ قالماعان. «قوناق كەلسە, ٷيگە قۇت كٸرەدٸ» دەگەن ۇعىمدى ۇستاناتىن ۇلتىمىز بۇل دەستٷردٸ ٶتە قۇرمەتتەپ, ونى ٶمٸردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە ساقتاپ كەلەدٸ.
ۇلتتىق مەرەكەلەر – ٶزگەشە سالتاناتىمىز
قازاق حالقىنىڭ مەرەكەلەرٸ ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرمەن تىعىز بايلانىستى. ەربٸر مەرەكە ٶزٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸمەن, مەن-ماعىناسى مەن قۇندىلىقتارىمەن ماڭىزدى ورىن الادى.
مەسەلەن, حالقىمىز كەشە عانا دٷرٸلدەتە تويلاعان ەز-ناۋرىز مەيرامى — قازاق حالقى ٷشٸن كٶكتەمنٸڭ باستالۋىمەن جەنە جاڭا جىلدىڭ كەلۋٸمەن بايلانىستى ەرەكشە مەرەكە. ناۋرىز مەيرامىندا حالىق بٸر-بٸرٸنە يگٸ تٸلەكتەرٸن ايتىپ, جاڭا ٶمٸرگە قادام جاساعانداي كٷي كەشەدٸ. مەيرام بارىسىندا ۇلتتىق تاعامدار ەزٸرلەنٸپ, تٷرلٸ ويىندار مەن قۋانىشتار ۇيىمداستىرىلادى. بۇل مەيرام قازاق حالقىنىڭ بٸرلٸگٸن نىعايتىپ, جاقسىلىق پەن بەيبٸتشٸلٸككە دەگەن ٷمٸتتٸ ارتتىرادى.
حالقىمىزدىڭ ۇرپاق تەربيەسٸندەگٸ ماڭىزدى دەستٷرٸنٸڭ بٸرەگەيٸ – تۇساۋكەسەردٸ ەسكە الساق, مەن-ماڭىزى زور ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. بۇل دەستٷر بالانىڭ العاش رەت تەي-تەي باسىپ جٷرە باستاعان كەزٸندە ورىندالادى. ول بٷلدٸرشٸننٸڭ جولىنا سەتتٸلٸك, قۇت-بەرەكە تٸلەپ, تۇساۋىن كەسۋگە نەگٸزدەلگەن. بۇل رەسٸم دە ٷلكەن قۋانىشپەن, سەن-سالتاناتپەن ٶتەدٸ, وعان ەۋلەتتٸڭ تۋىس-تۋعاندارى, ەت-جاقىندارى جينالادى.
قۇدا تٷسۋ دە قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ٷيلەنۋ تويلارىنىڭ العاشقى قادامى. بۇل — ەكٸ جاقتىڭ اراسىنداعى بايلانىس پەن كەلٸسٸمنٸڭ نىشانى بولىپ تابىلادى. قۇدا تٷسۋ بارىسىندا ەكٸ جاق بٸر-بٸرٸمەن تانىسىپ, ٷيلەنۋگە دايىندىقتى باستايدى. ول رەسٸم بارىسىندا دا قۇيرىق-باۋىر اساتۋ, جاعالى كيگٸزۋ, سىي-سيياپات جاساۋ سيياقتى كەرەمەت جورالعىلار بار. ولاردىڭ بارلىعى جاقسىلىقتى, تاتۋلىقتى, سىيلاستىقتى ىرىمدايدى.
رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز بەن ەتيكەتٸمٸز – ەلدٸگٸمٸزدٸڭ نىشانى
قازاق حالقىنىڭ ەتيكەتٸ ونىڭ ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارىمەن, قۇرمەت كٶرسەتۋمەن تىعىز بايلانىستى. حالقىمىزدا ٷلكەندەرگە, قوناقتارعا, ەيەلدەر مەن بالالارعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت بايقالادى. قازاق ەتنوگرافتارى بۇل دەستٷردٸ ۇلتتىق پسيحولوگييانىڭ باستى بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرادى.
جوعارىدان بايقاعانىمىزداي, قازاق حالقىنىڭ ەتيكەتٸ, ونىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ, نەگٸزٸنەن مورالدىق قۇندىلىقتارعا, ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتارىنا سٷيەنەدٸ. بۇل مەدەنيەتتە ادامدار بٸر-بٸرٸنە دەگەن ٸزگٸ نيەتپەن, قۇرمەتپەن قاراۋى تيٸس. ەتنوگراف ن.حيسماتۋلليننٸڭ ايتۋىنشا, قازاقتىڭ ەتيكەتٸ ەربٸر ادامنىڭ قوعامداعى ورنى مەن رٶلٸن ايقىندايدى.
سول سيياقتى, ۇلتتىق كيٸمدەرٸمٸز بەن سەندٸك ٶنەرٸمٸز سالت-دەستٷرلەرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزبەن تىعىز بايلانىستا. قازاقتىڭ كيٸمدەرٸ ٶمٸر سالتىن, تابيعاتتى جەنە قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمدى بەينەلەيدٸ. ەربٸر كيٸم ٷلگٸسٸ, ويۋ-ٶرنەك, تٸپتٸ تٷستەر مەن ماتەريالدار ٶز الدىنا بٸر مەنگە يە.
قازاقتىڭ ويۋ-ٶرنەكتەرٸ ۇلتتىق ٶنەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. ويۋ-ٶرنەكتەردٸڭ ەرقايسىسى بەلگٸلٸ بٸر ماعىناعا يە, ولار تەك كيٸمدە ەمەس, تۇرمىستىق زاتتار مەن ٷي جيھازدارىندا دا قولدانىلعان. ويۋلار ارقىلى ۇلتىمىز تابيعاتپەن, جەرمەن جەنە كٶكپەن بايلانىس جاساعان. بۇل ٶنەر تٷرٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا ٶزەكتٸ, سەبەبٸ ول قازاقتىڭ مەدەنيەتٸن, تاريحىن بەينەلەيدٸ.
PS: قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدٸ. ولار قازاق حالقىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتى, دٷنيەتانىمى مەن ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتارىن ايقىندايدى. ەسٸرەسە, وتباسىلىق دەستٷرلەر, قوناقجايلىلىق, ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن ەتيكەت قازاق حالقىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸن, رۋحاني بايلىعىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا بۇل دەستٷرلەر قازاق قوعامىندا ماڭىزدى رٶل اتقارىپ, ۇرپاقتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتادى. ەتنوگرافتاردىڭ ايتۋىنشا, سالت-دەستٷرلەر تەك مەدەني مۇرا رەتٸندە عانا ەمەس, قوعامنىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتەدٸ, ٶيتكەنٸ ولار حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتايدى.
